Skip to main content

Full text of "Yidishe ḳinder giml leyenbukh farn driṭn lernyor"

See other formats


תג מ8מ1.ן חא׀ו1ומתמ1נ׊ 41,ד1611ם 6תע2עמ8מ/2×¢21×¢×€ אע ׊ע1×€ 


6 .םס זאו 


11א1ג) נטעא1א ׀ממם׀וע1׊ 


יע 
4 ט 


תוא1סז1ס׊ .×€ 


2 


א ונאת) 8608 מ׀ו׀סנ׊,41,א41160א 


×€5דזדע׀טע1,8559861א , 51 111 ג, 


אט דאעס ׊ססם תמ׀נסט׀נ׊ 41 א10דע, א 
׀דדע׀ט4-4 ,59 1א , 1ד׀ עט 1ד דע 


60 881124מ19110׀סנ׊ | 250-4900 413 


)תע0ס. מע ויאע6א׊0ס80מג׀1נסמ1׊. ׊יעלעץ 


עתד תסע ס׀אזס׀תאש? עס ןא,זא 
׊תע4א תמ1ן1 ת׀1וממנש }ג,;11טסו1ם סתע8 ןע׀ אק ׊4×¢1×€ 


;׊ם ׀ע׀ונ׊סעע ,לע 


4 1 01960ט) .ם 1006 1 

1 1זט06ץט) 106 67 4716/ 
/ד111זזם1 11811ט711ב) זזוסנוזש6×€ 1116 
101111601101 1 ז111/50//10 .ם חזחטזסם הוח 100016 
8160 208 
06 +ז6ט10 
1ס1011110011 16/3008 151911160118 
0561 .כן /161 

1010111115/6 800 614 5001 
101111601101 679ט0111/'ש 160116116 8114 /׹זזהבן 
2 עס ׀מתאטזםץ סא ׀֌מתעמזאתזא זא 
ז6116) 000 310615/1 8 1101 


{ססתץ׀ 1201010021 8 68000/4.18קן 201060 עס ,6טחט 6×°00/66 סת 1 
זסז1 002068 תסתק010ס עטס ×¢10 תסחהז1ק׀ת1 סת 1 . ש016811014 100150 04 
.151261 ,0ז16:05216 }0 1ת11202 600161/' 2084 0ס1סת 406 שט 4692 8 


1285 /?זסקןסענק 4611606021ת1 סת8 +12עץעקסס 106 16506048 /6016-) 8008 ת310015 21ת14210 סת 1 
תזגמנסס ססטק סח} ת1 /6ח614 18 4106 415 ,1606טשסתא עטס 04 0684 106 10 .׀אססט ;טס תז 
-1460414160 06 גס ז106ס0 124עץעקסס +תסעזטס סת חס1תט׊ 104 אעסטץ תגםקזס תג 15 +1 עס 
-- 0068 סתטז ששסחא טסץ 14 עס - ׊עסט׊ 4018 0 +18׊ץקסס 6×¢2061 תג 0(סת טסץ 1 
.18061ט0×¥8×¢01981121110 21 11גתזס ׊ט עס ,153א 413-256-4900 24 סתסתק עט 5ט 024204ס 16256קן 


זקמקן י׊׀ֿךױקין יוד מאַךגן 


יידישוע קינדעך 
ג 


לייענב֌וך ׀ֿאַךן ד׹יטן לעךניא֞ך 


5 


אַךױסגעגעב֌ן ׀ֿון 
בילדונגס-א֞׀֌טײלונג ׀ֿון אַךב֌עטעך-׹ינג 
ניו-יא־׹ק 1964 


אאא זא זתמטץ 6108 /') אוסמקם 5 


אמעמאזא מגז׀מתמז׊ 


(אאטעם 411ס ×¢×€1/י׀ן) 


0141 1 


4 +ם18עץקסס 
6 עֶס 
1266 026108ט20 
6 }0 


06 3 מסמת עס שש 


5 0216 86) תן 11:18160 
2 
, מסס זשס׀ישטס סדסם וא׀סב 
ידששמוד׀ תד׀ו ד׀֌טעץ׊ 147 
סץ. ששטאן 


2 

4 : 6 
׹ י: 
: 55 21ט 
0 {*2 
55 7 * 
לך 14 54 
א עך 
. : ך 
א ' בש 
י 4 * 
וב 


4" י 
* תכ יֿ 
טי 
4 יט 
: 4 ֮ שי 4 
. 1" א 
ין-י א : דג 
;; = 4 ,6 
ט֞ 2 י + ש 
2 "א, 
א ט ׹אי 
* אי ק גוז 
2 . 2 
; /= : 
?9 


ודשיז 


אותיות 


אותיות ךיינע, אותיות שטילע, 

׀ֿול מיט ב֌ענקשאַ׀ֿט װי אַ ת֌׀ֿילה : 
א' ב֌'י גי די ה' -- 

ט׹ינק דא֞ס ליכט אַךױס ׀ֿון זי ! 
לעךן זיך ׀ֿלײַסיק, קינד מײַנס, לעךן, 
װעט אין האַךץ די׹ ליכטיק ועךן. 


יעדעך אות איז ׀ֿול מיט וואונדעך -- 
ב֌ךענגט געזאנג און ׀ֿךײד שו קינדעך: 
יעדעך אות װעט דיך דעךהייב֌ן 

שו א ךיינעם טי׀ֿן גלױב֌ן -- 

׀ֿול מיט חכמה און מיט וויסן 

׀ֿון דעם לעב֌ן שו געניסן, 


אי ב֌י גי די ה' -- 

ט׹ינק דא֞ס ליכט, מײַן קינד, ׀ֿון זי : 
וװעסט ׀ֿון לעךנען ךײַכעך װעךן, 
ב֌עסעך וועךן, שענעך ועךן: 

וי די זון גייט אויף אין שטךאַלן -- 
וװועט מיט חכמה ׀ֿון די׹ קואַלן ! 


(י. ה. ךאַדא֞שי׊קי) 


4 ש֞ ײ 5 

2 * + 

ך 2 15 

(+ ב֮ . יט 
21 * 

א | מת 

:: יש 

ל מ֮ 


גק ול 
:= ׹וב 


שךיה 21 
ך = 


מאַךש-ליד 


איינס און שוויי, און דךײַ, און ׀ֿיך ! 
װא֞ס מי׹ זײַנען -- זײַנען מי׹ ! 
כא֞טש מי׹ זײַנען יונג און קליין, 
וי די העלדן דאַךף מען גיין, 
×€Ö¿×™× ×£ און זעקס, און זיב֌ן, אַכט, 
ניט געוויינט און ניט געלאַכט, 
ניט געשטאַנען, נא֞ך ניט שטיין, 
ניט געלא֞׀ֿן, גיין, נא֞ך גיין! 
נײַן און ׊ען, און עלף, און ׊וועלף, 
טךע׀ֿסט אַ מענטשן, זא־ג: גא־ט העלף ! 
זעסט אַ ׀ֿױגל -- זא־ג אים : ׀ֿלי! 
טךע׀ֿסט אַ ב֌לימל -- זא־ג אים : ב֌לי ! 


(ישחק קאַ׊ענעלטא֞ן) 


׀ֿױגל, דעך וס 
ב֌לימל, דא֞ס 1 512411 
גא־ט העלף (821660009 24) טסץ !26 6064 


אַ ׀יינעלע 


עס איז געווען ׀ֿךײַטיק. מי׹ זײַנען געגאַנגען אַהיים, 
עטלעכע ייַננלעך ׊וזאַמען. גענאננען זײַנען מי׹ גיך, װײַל 
מי׹ זײַנען געווען הוננגעךיק. 

׀֌לו׊לינג הא־ט איינעך ׀ֿון אונדז אויסנעשךיען : 

-- , אוי, אַ ׀ֿיינעלע!" -- האַב֌ן מי׹ זיך אַלע א֞׀֌נעץ- 
שטעלט. 

אַ קליין יונג ׀ֿיינעלע איז נעזע׀ן אויף דעך עךד. דא֞ס 
׀ֿײינעלע הא־ט נגע׊יטעךט. עס הא־ט נעמאַכט מיט די ׀ֿלי- 
נעלעך, א֞ב֌עך ניט געקענט ׀ֿלי֎ען. עס הא־ט געע׀ֿנט דא֞ס 
נעלע שנעב֌עלע וי אַ קליין קינד װא֞ס װיל עסן. 

מי׹ הא֞ב֌ן שטאַךק ךחמנות נעהאַ֞ט אױ׀ֿן ׀ֿײינעלע. 
מי׹ הא֞ב֌ן א֞נגעהױב֌ן טךאַכטן: װא֞ס טוט מען מיטן ׀ֿײ- 
נעלע ? 

יא֞סל הא־ט געזאַנט: -- ,, מע דאַךף עס לא־זן זישן אויף 
דעך עךד ב֌יז דעם ׀ֿײינעלעס מאַמע װעט קומען". 


דו׹ הא־ט געגעב֌ן אַן ע׊ה: -- ,זא־ל מען עס געב֌ן אַ 
װא֞ךף אין דעך הייך, װועט עס אַליין אַװעק׀ֿלי֎ען". 

און העךשל הא־ט געזא֞גט: -- ,,דא֞ס ׀ֿײינעלע קען ניט 
׀ֿלי֎ען. לא־מי׹ עס נעמען אַהיים". 

מי׹ הא֞ב֌ן דא֞ס ׀ֿײינעלע געב֌ךאַכט אַהיים. מי׹ הא֞ב֌ן 
אַלע ׀ֿאַךנעסן אַז מי׹ זײַנען הונגעךיק. מי׹ הא֞ב֌ן געגעב֌ן 
דעם ׀ֿיינעלע װאַסעך. א֞ב֌עך דא֞ס ׀ֿיינעלע הא־ט נא֞ך גע- 
׊יטעךט ב֌ײַ אונדז אין די הענט. דא֞ס ׀ֿיינעלע הא־ט ׀ֿאַך- 
װאַך׀ֿן דא֞ס קע׀֌עלע אויף אַ זײַט, ׀ֿאַךמאַכט ד׹י אייגעלעך. 
עס איז געווען טויט. 

מי׹ הא֞ב֌ן אױסנעגךא֞ב֌ן אין הוים אַ טיף גךיב֌עלע. מי׹ 
הא֞ב֌ן אַךײַנגעלײגט דא֞ס ׀ֿײינעלע אין גךיב֌עלע און ׀ֿאַך- 
שא֞טן מיט זאַמד. איב֌עך דעם הא֞ב֌ן מי׹ געשטעלט אַ ב֌ךע- 
טעלע מיט אַן אױ׀ֿש-י׀ֿט: , דא־ לינט דא֞ס קליינע ׀ֿײינע- 
לע" און אַנגעשךיב֌ן אַלע נעמען ׀ֿון די קינדעך װא֞ס זיי- 
נען דעךב֌ײַ געווען: ב֌עךל, יא֞סל, דוד, העךשל. 


(לויט שלום-עליכם) 


ךחמנות הא֞ב֌ן אױסגעגךא֞ב֌ן 
נע׊יטעךט אַךײַנגעלײגם 


׀ֿואַ גע ס: 


װא֞ס, מיינם אי׹, איז געשען מיט דעם ׀ֿיינעלע? 

האַב֌ן די קינדעך ךחמנות געהאַט אויף דעם ׀ֿײיגעלץ? 

׀ֿאַךװא֞ס הא־ט מען געדאַך׀ֿט ךחמנות הא֞ב֌ן אויף דעם ׀ֿייגעלץ? 
װא֞ס הא֞ב֌ן די קינדעך געטא֞ן שו העל׀ֿן דעם ׀ֿײיגעלע ? 

װא֞ס הא֞ב֌ן זיי געטא֞ן, ווען דא֞ס ׀ֿײיגעלע איז שוין געווען טויט + 


ב} טא טס א דס 


אויסגעשךיען 4טס 0016 ׀ֿאַךװא֞ך׀ֿן 400060 
6):1:160ט6 אױסגעגךא֞ב֌ן 1 318 

מאַכן מיט די סג1 0} טיף 6667 
׀ֿליגעלעך 0105 118 גךיב֌עלע, דא֞ס 116 
שנעב֌עלע, דא֞ס 4 1016 ׀ֿאַךשא֞טן מו 411154 
געבן אַ װא֞ךף שסזת} ס} אוױ׀ֿשךי׀ֿט ת1050110110 


׀ֿאַךװא֞ס טךע׀ט עך? 


יאַנקעלע טוט איין זאַך און טךאַכט ווענן אַן אַנדעך 
זאַך. ווען עך זישט ב֌ײַם טיש און עסט, ׀ֿליט עך אין דעך 
זעלביקעך ׊ײַט אין אַן עךא֞׀֌לאַן װײַט, װײַט. קוקט עך 
נים אויף דעם װא֞ס עך טוט. איז דא֞ס גאַנ׊ע עסן זײַנס אוים 
דעך ב֌לוזע, אויף די הויזן, אויף די שיך, אַ׀ֿילו אויף דעך 
נא־ז. 

איין מא־ל עסט יאַנקעלע אַ לױז איי שו ׀ֿךישטיק. ׀ֿאַך- 
שטייט זיך אַז יאַנקעלעס קליידעך הא֞ב֌ן אויך ׀ֿאַךזוכט ךא֞ס 
לויזע איי. 

יאַנקעלע קומט אין שול, טךע׀ֿט עך זײַן חבֿך אישיקל, 
נים אישיקל אַ קוק אױף אים און זא־גט : 

-- ,דו ווייסט, יאַנקעלע, איך קען טךע׀ֿן װא֞ס אַ 
מענטש טוט אין דעך היים. א֞ט ווייס איך אַז דו הא֞סט הײַנט 
גענעסן אַ לויז איי". 

-- ,טאַקע אמת, אישיקל", -- הא־ט יאַנקעלע אױיס- 
געךו׀ֿן. 

אױ׀ֿן שווייטן טא־ג הא־ט יאַנקעלע געגעסן נא֞ך ב֌ךויט 
מיט ׀֌וטעך און נאַכן עסן הא־ט עך א֞׀֌נעװישט די הענט 
אין די הויזן. ב֌ךדעקלעך ב֌ךויט זײַנען געווען אויף זײַן ךעקל. 

-- ,נו, אישיקל, קענסטו טךע׀ֿן װא֞ס איך הא֞ב֌ הײַנט 
נענעסן ?" -- ׀ֿךעגט יאַנקעלע. 

אישיקל קוקט אויף יאַנקעלעס ךעקל און יאַנקעלעס 
הויזן און זאַנט : 

-- ,הײַנט הא֞סטן געגעסן ב֌ךויט מיט ׀֌וטעך". 

יאַנקעלע הא־ט זיך זייעך געוואונדעךט. אַז עך איז גע- 
קומען אַהײם, הא־ט עך געזא֞גט דעך מאַמען : 

-- ,דו ווייסט, מאַמע, אישיקל טךע׀ֿט אַלְץ! עך 
טךע׀ֿט אַלע מא־ל װא֞ס איך הא֞ב֌ נעגעסן אין דעך ׀ֿךי, ׀ֿאַך- 
װא֞ס טךע׀ֿט עך ל" 


די מאַמע הא־ט אַ קוק געמא֞ן אויף יאַנקעלעס קליידעך 
און הא־ט געזאַגט : 

-- , איך װעל די׹ א־נטא־ן ךיינע הויזן און אַ ךיינע ב֌לוזע. 
ווען דו וועסט עסן, קוק אויף דעם װא֞ס דו עסט און ׀ֿלי ניט 
אין די הימלען. זע, דו זא֞לסט ניט מאַכן קיין ׀ֿלעקן מיט 
דײַן עסן". 

יאַנקעלען איז גע׀ֿעלן געװא֞ךן דעך מאַמעס ע׊ה. 
עך הא־ט זיך געהיט ב֌ײַ֎ם עסן. עך הא־ט ניט געמאַכט קיין 
׀ֿלעקן אויף די הויזן און אויף דעך ב֌לווע. 

-- ,נו, אישיקל, טךעף הײַנט װא֞ס איך הא֞ב֌ גענעסן !" 

אישיקל הא־ט געקוקט און געקוקט אוים די ךיינע הויזן, 
אויף דעך ךיינעך ב֌לוזע און עך הא־ט געענט׀ֿעךט: 

--- ,,ניין, יאַנקעלע, הײַנט קען איך ניט טךע׀ֿן". 

יאַנקעלע הא־ט זיך געהים ב֌ײַ֎ם עסן און אישיקל הא־ט 
מעך ניט געקענט מךע׀ֿן. 


(לויט יהודה שטינב֌עךג) 


טךע׀ֿן אַ חבֿך טךע׀ֿן װא֞ס עך הא־ט געגעסן 


׀ֿךאַ גנע ס: 


1 ׀ֿאַךװא֞ס הא־ט אישיקל געטךא֞׀ֿן אַז יאנקעלע הא־ט געגעסן א לויז איי? 

2 ׀ֿאַךװא֞ס הא־ט אישיקל געטךא֞׀ֿן אַז יאַנקעלע הא־ט געגעסן ב֌ךויט 
מיט ׀֌וטעך ? 

2 װא֞ס הא־ט יאנקעלע דעך׊יילט דעך מאַמען? 

4 וװא֞ס הא־ט די מאַמע געזא֞גט ? 

8 הא־ט אישיקל אויך װײַטעך געמךא֞׀ֿן װא֞ס יאַנקעלע הא־ט געגעסן 
שו ׀ֿךישטיק ? 


׊ײַט, די 6ח}} געטהא֞׀ֿן .2 .413699640 .! 
הויזן, די 95 א֞׀֌וישן 4 6סוט 10 
לויז 6 -3011 וואונדעךן זיך 7ססטל 10 
ב֌ךעקלעך 5נזטזס 


דךײַ יַנגעלעך 


די מאַמע הא־ט דךײַ יי֎נגעלעך, 

דךײַ יי֎נגעלעך געהאַט, 

מיט ווייכע, ךויטע ב֌עקעלעך, 

וי ׊אַךטעך סאַמעט גלאַט, 
הא־ט איינס געהייסן ב֌עךעלע, 
דא֞ס ׊ווייטע-- חיים-שמעךעלע, 
דא֞ס דךיטע הא־ט געהייסן -- 
מע זא־ל אים קױ׀ֿן שיך .., 

איך הא֞ב֌ אײַך א֞׀֌גענאַךט ! 

איך הא֞ב֌ געוואוסט אי׹ װאַךט.., 

דא֞ס דךיטע, קליינע ייַנגעלע, 

דא֞ס דךיטע -- דא֞ס ב֌ין איך, 

די מאַמע הא־ט דךײַ ניסעלעך 

׀ֿון דעם יאַךיד געב֌ךאַכט, 

דךײַ גוטע, ׀ֿעטע ניסעלעך, 

דךײַ ניסעלעך א ׀֌ךאַכט, 


אט 


= 
וע 


0 


אב 


: * 


28 
יט { זאלט קיש 5 6 חי = 
: .644 
5ו , עג 
על יי׹ יה 
זיין יט שי 6 יט 


= א 


איז איינס געווען ׀ֿאַך ב֌עךעלען, 
און איינס ׀ֿאַך חיים-שמעךעלען, 
און גא־׹ דא֞ס ב֌עסטע ניסל -- 
הא־ט זי געלא֞זט ׀ֿאַך זיך, 


אי׹ וואונדעךט זיך אַ ב֌יסל, 
׀ֿאַךװא֞ס ניט מי׹ אַ ניסל ? 
װײַל ניסן, ניסן, ניסעלע, 

דא֞ס דךיטע -- דא֞ס ב֌ין איך ! 


די מאַמע הא־ט אַהיים געב֌ךאַכט 
דךײַ ניסעלעך און מיך, 

דךײַ ניסלעך ׀ֿאַך די ב֌ךידעךלעך 
און מי׹ שוויי נײַע שיך, 


(י. גויכב֌עךג) 
װוי הייסטו ? איך היים... 
װא֞ס הייסטו ? איך הייס זײַן שטיל 
איך הייס ע׀֌עס קױ׀ֿן 


סאַמעט 64 יאיאֲךיד 1411 
גלאַט 3100042 ׀ֿעט 121 
ניסל, ניסעלע, 11 ׀֌ךאַכט 262017 2 


דא֞ס 1טת!226ת ,}טם 


10 


אַ גנוטעך ב֌יךנעך 


א. 
ס איז געווען אַ הייסעך מא־ג. אױ׀ֿן הימל 
זײַנען געווען װא֞לקנס. לעני ׀ֿךימאַן 
הא־ט זיי א֞ב֌עך ניט געזען. עך אין × ×¢- 
גאַנגען אַהיים אַן אומ׊ו׀ֿךידענעך. וי 
הא֞ב֌ן מי׹ געקענט ׀ֿאַךליךן ? --- הא־ט 
עך געךעדט שו זיך, --- זיי ש׀֌ילן דען 
ב֌א֞ל ? וי הא֞ב֌ן מי׹ געקענט ׀ֿאַךליךן ? 
דעך וועג אַהיים איז געווען אַ לאַנגעך און דעךװײַל 


11 


מענטשן הא֞ב֌ן גענומען לױ׀ֿן אין אַלע זײַטן. דעך 
׀ֿאַךקעך אויף דעך גאַס איז געװא֞ךן ווילד. קיין ׀֌א֞לי׊יסט 
איז ניט געווען. דא֞ס קעסטעלע אויף וועלכן דעך ׀֌א֞לי׊יסט 
שטייט ב֌ײַ ךעגוליךן דעם ׀ֿאַךקעך איז געשטאַנען אַלײן. 
לעני הא־ט עס געזען און געמךאכט : דעך ׀ֿאַךקעך איז ווילד, 
מאַשינען לױ׀ֿן אַהין און אַהעך, עס קען געשען אַן אומגליק. 

מיט איין ש׀֌ךונג איז לעני אַךױף אױ׀ֿן קעסטעלע. עך 
הא־ט אויסגעשטךעקט זײַנע הענט און הא־ט א֞נגעהױב֌ן מיט 
זיי שו אַךב֌עטן. דאַ הא־ט עך געהייסן ׀ֿא֞ךן, דא־ הא־ט עך 
געהייסן װאַךטן, כ֌די די ׀ֿוסגײעךס זא־לן קענען אַךיב֌עךגײן 
די נא֞ס. די טךײַב֌עךס ׀ֿון אױטאַמא֞ב֌ילן הא֞ב֌ן אים גע׀ֿא֞לגט. 
נעווען אויך אומ׊ו׀ֿךידענע. א֞ב֌עך די מעךסטע הא֞ב֌ן אים 
גע׀ֿא֞לגט און אַ׀ֿילן געשמייכלט שו אים. אַזױ איז לעני 
געשטאנען אַ האַלב֌ע שעה אונטעךן ךעגן, ב֌יו עס איז גע- 
קומען אַ ׀֌אַלי׊יסט און הא־ט ׀ֿאַךנומען זײַן א֞ךט. 


׊ו׀ֿךידן ---אומ׊ו׀ֿךידן אַךיב֌עךנײין די נאַס 
׀ֿואַ גע ס: 

1 ׀ֿאַךװא֞ס איז לעני געווען אומ׊ו׀ךידן ? 

2 ווען הא־ט א֞נגעהױב֌ן שו ךעגענען? 

8 ׀ֿאַךװא֞ס הא־ט געקענט געשען אַן אומגליק ? 

4 װא֞ס הא־ט לעני געטא֞ן? 

8 הא֞ב֌ן די מךײַב֌עךס ׀ֿון די אוטא֞מא֞ב֌ילן אים גע׀ֿא֞לגט ? 

6 וי לאנג הא־ט לעני ךעגוליךט דעם ׀ֿאַךקעך ? 
ב֌יךגעך, דעך 8 אוױסשטךעקן 6טס }טק ס0} 
אומ׊ו׀ֿךידן עץקקגממט די האַנט 0 5 006 
טךא֞׀֌ן, דעך קסזם אַךיב֌עךגיין 98 10 
עמעך, דעך (1ס די גאַס סת} 
׀ֿאַךקעך, דעך 106 ׀ֿוסגײעך, דעך ת01114סק 
׀֌א֞לי׊יסט, דעך מגמזסס|סק טךײַבעך, דעך 011761 
ךעגוליךן 0066 אױטא֞מא֞ב֌יל, דעך 021 
אומגליק, דא֞ס 2001 


12 


ב. 


ווען לעני איז געקומען אַהיים, איז עך געווען איננאנשן 
נאַס. די קליידעך זײַנען געווען ׊וגעקלע׀֌ט שום קעך׀֌עך. 
די שיך זײַנען געווען ׊וגעקלע׀֌ט שו די ׀ֿיס. מע הא־ט זי 
קוים געקענט אױסמא֞ן. 


-- ,וואו ב֌יסטו געווען ?" -- הא־ט די מוטעך גע׀ֿךעגט, 
ווען זי הא־ט אים געהאַל׀ֿן אױסטאַן די נאַסע קליידעך. 


-- , אין עךגעץ ניט", -- הא־ט עך געענט׀ֿעךט. 


-- ,אין עךנעץ ניט װעךט מען אַזױ נא֞ס ?" -- הא־ט 
דעך ׀ֿא֞טעך גע׀ֿךעגט. 


לעני הא־ט ניט געענט׀ֿעךם. 


-- ;איך הא֞ב֌ מו׹א אַז עך הא־ט היץ", -- הא־ט די 
מוטעך געזא֞נט און געטאַ׀֌ט דעם זונס שטעךן. 


און טאַקע, לעניס שטעךן הא־ט געב֌ךענט. לעני איז 
שוין געלענן אין ב֌עט. די מאַמע הא־ט אױסנעמאַסטן די 
חיץ. דעך טעךמאַמעטעך הא־ט געוויזן 103. לעני איו גע- 
לעגן אין ב֌עט און הא־ט א֞נגעהױב֌ן ךעדן ׀ֿון חיץ. עך הא־ט 
זיך געקךינט מים די טךײַב֌עךס ׀ֿון די אױטאַמא֞ב֌ילן. 


ס'איז געקומען דעך דא֞קטעך. עך הא־ט אים גענעב֌ן 
מעדי׊ין. די מוטעך הא־ט זיך געקלאַנט ׀ֿאַך אים : , די נאַנ- 
׊ע װועלט אַנטלױ׀ֿט ׀ֿון אַ ךענן, נא֞ך מײַן זון מוז זײַן אַנ- 
דעךש". און דעך ׀ֿאַטעך הא־ט געוזא֞גט: -- ,עס זעט 
אויס אַז עך הא־ט געװא֞לט זײַן אַ ׀֌א֞לי׊יסט. אַ נײַעך העלד !" 


אױסטא֞ן קליידעך | א־נטא־ן קליידעך זיך ק׹יגן 


13 


×€Ö¿ ך אַ ג ×¢ ס: 


1 ׀ֿאַךװא֞ס הא־ט די מאַמע געהאַל׀ֿן אי׹ יי֮נגל אױסטא֞ן די קליידעך 
און די שיך ? 

2 הא־ט לעני דעך׊יילט װא֞ס עך הא־ט געטא֞ן ? 

׀ֿאַךװא֞ס הא־ט מען געךו׀ֿן דעם דא֞קטעך ? 

4 ׀ֿון װאַנען הא־ט דעך ׀ֿאַטֿעך געוואוסט אַז לעני הא־ט ׀ֿאַךנומען דעם 
א֞ךט ׀ֿון ׀֌אַלי׊יסט ? 


סס 


אינגאַנ׊ן היץ, די 414 8 6121116×§1ז6} 
׊וגעקלע׀֌ט 04 אױסגעמא֞סטן 4 
קעך׀֌עך, דעך ׊ססס אױסגעמא֞סטן 8 004} 
קוים ש01זגה די היץ 6חסגחס} 


אין עךגעץ ניט 806/6שסם 


: 

לעני ׀ֿךימאַן איז טאַקע געװא֞ךן א העלד. אין דעך שיי- 
טונג איז נעווען א ב֌ילד װוי עך שטייט אױ׀ֿן קעסטל אין 
ךעגן און ךענוליךט דעם ׀ֿאַךקעך. 

גאַנץ ׀ֿךי הא־ט דעך טעלע׀ֿאַן א֞נגעהױב֌ן קלינגען. 
׀ֿךיַעך האַב֌ן נעקלונגען ׀ֿךײַנד און לעניס חבֿךים װא֞ס הא֞ב֌ן 
געזען דא֞ס ב֌ילד אין דעך ׊ײַמונג. 

דעךנאַך הא־ט געקלוננען דעך אַנ׀ֿיךעך ׀ֿון די , ב֌אַי- 
סקאַוטס". עך הא־ט געװאַלט ךעדן מיט לענין. 

-- ,עך איז קךאַנק און הא־ט היץ", -- הא־ט די מוטעך 
געזאַנט. 

הא־ט יענעך געזאַנט אַז מע הא־ט ב֌אַשלא֞סן ב֌ײַ די , ב֌א֞י- 
סקאַוטס" שו געב֌ן לעא֞נאַךדן די גךעסטע אויס׊ייכענונג ׀ֿון 
דעם יא־׹. דעךנא֞ך הא־ט מען געקלונגען ׀ֿון דעם ׀ֿײַעך- 
דע׀֌אַךטמענט : 

-- ,, מע מאַכט לעא֞נאַךד ׀ֿךימאַן ׀ֿאַך אַן עךן-מיט" 
גליד ׀ֿון דעם ׀ֿײַעךידע׀֌אַךממענט". 

דעךנאַך הא־ט מען געקלוננען ׀ֿון דעך ׀֌א֞לי׊ײ: 

-- ,מע הא־ט ב֌אַשלא֞סן שו ב֌אַלױנען ׀ֿךימאַנען מיט 
אַן עךן-ב֌אַנד ׀ֿון ׀֌אַלי׊ײ-דע׀֌אַךטמענט". 


14 


און דעך קךאַנקעך לעני הא־ט ׀ֿון דעם גא־׹ניט × ×¢- 
וואוסט. עך איז געשלאַ׀ֿן ׀ֿון דעך מעדי׊ין װא֞ס דעך דא־ק- 
טעך הא־ט אים גענעב֌ן. 

ווען עך הא־ט געע׀ֿנט די אױיגן, הא־ט די מוטעך אים 
גע׀ֿךעגט : 

-- ,וי ׀ֿילסטן זיך לי 

-- , ׀ֿײַן", -- הא־ט עך געענט׀ֿעךט. 

-- ,װא֞ס טוט דיך וויי ל" 

-- ,גא֞ךנישט". 

-- , ב֌יסט אישט אַ נךויסעך מענטש", -- הא־ט דעך 
׀ֿאַ֞טעך געזא֞גט שום זון. עך הא־ט אים דעך׊יילט ווענן זײַן 
ב֌ילד אין ׊ײַטונג און ווענן די אַלע אויס׊ייכענונגען װא֞ס עך 
הא־ט ב֌אַקומען ׀ֿון אַלע זײַטן. 

-- ,או-ווא", -- הא־ט לעני געזא֞גט. מעך נאַךנישט. 
א֞ב֌עך אין די אױגן זײַנען אים געשטאַנען טךעךן. ׀ֿאַמעך 
און מוטעך הא֞ב֌ן זיך אַךא֞׀֌געב֌ױנן שו אים אין ב֌עט און ׀ֿון 
ב֌יידע זײַמן אים געקושט. 


-- ,או-װאַ", -- הא־ט עך ווידעך געוא֞גט. 
(ל. ׀ֿוךעם) 


וי ׀ֿילסטו זיך ? איך הא֞ב֌ היץ 


׀ֿךאַנעס: 


1 ׀ֿון װאַנען הא֞ב֌ן אַלץ געוואוסט װא֞ס לעני הא־ט געטא֞ן ? 

2. | װא֞ס הא־ט מען ב֌אַשלא֞סן ב֌ײַי די , ב֌א֞ייסקאַוטס" ? 

3 װא֞ס הא־ט מען געזא֞גט ׀ֿון ׀ֿײַעך-דע׀֌אֿךטמענט ? 

4 וי הא־ט די ׀֌א֞לי׊ײי ב֌אַלױנט דעם ייַנגל? 

9. זײַנען ׀ֿא֞טעך און מוטעך געווען ׊ו׀ֿךידן ? 

6 איז לעני געווען גליקלעך ? 

7 - הא־ט די דעך׊יילונג א ׹יכטיקן נא֞מען ? 
גאַנץ ׀ֿךי 6217 עזסט עךן ץז2זסתסם 
א֞נ׀ֿיךעך, דעך 1 ב֌אַנד, דעך 4ס/חז4 
אויס׊ייכענונג, די טג ׀֌א֞לי׊ײ, די 06סן 
מיטגליד, דעך 7 - אַךא֞׀֌געב֌ױיגן זיך מש40 +מ6ט 


15 


6 אנ על * אל 9 "אל * אכ + אנ 6 9 אל 9 "אנ אל סאל יא האל לט "אל = "אנ אל * אי יי .אל 5 יא׹ +-אך יא׹ = אל * א׹י אי יי אכ = 2 סייק = ×§ = 2 = 20 2 = יק 2 5 


יום -יו=. :בלננטליות., 


לשנה טובֿה 


ניט מיט גלעקעך, ניט מיט ׀ֿאַנען, 
ניט מיט ׀ֿאַךב֌יקע ב֌אַלא֞נען 
זײַנען מי׹ מקב֌ל ׀֌נים 

אונדזעך ייַדיש יא־׹, 


הא֞סטו ׀ֿון דײַן לע׊טן ב֌יסן 
כא֞טש אַ ב֌ךעקל א֞׀֌געךיסן 
יענעמס הונגעך שו ׀ֿאַךזיסן -- 
ווינטש איך די׹ : גוט יא־׹ ! 


ב֌לײַב֌ן זא־ל קיין ב֌ךעקל שׂנאה, 
ניט קיין װא־לקן ׀ֿון קיין קנאה, 
און אין אויג קיין ב֌ייזע מינע 
אױ׀ֿן נײַעם יא־׹, 


׀ֿךײד און ׀ֿךיד אין אַלע שטיב֌עך ! 
הא֞סט ׊עקךיגט זיך, ב֌עט זיך איב֌עך, 
זא־ל ׀ֿאַך אונדז דעך יום-טובֿ ליב֌עך 
שײַנען העל און קלא־׹, 


(י. גויכב֌עךג) 


מקב֌ל ׀֌נים זײַן 


גלעקעך 


איב֌עךב֌עטן זיך 


זיך איב֌עךגעב֌עטן 


3טס שׂנאה, די 4 (3106) 
מקבל ׀֌נים זײַן (נזומסק 64281מת) קנאה, ד /5טס1621 (4186) 
06100016ט 10 מינע, די 1008 
4 ס1}0 ׀ֿךיד, די 06סס, 
ב֌יסן, דעך 16וט שטיב֌עך 15ת100 ,565גוסח 
א֞׀֌געךיסן 4629 1016 איב֌עךב֌עטן זיך, ‏ 10 ,קט 246גת 0} 
(׊262 8476) ב֌עט זיך איב֌עך 3 |90זסק 2 258 
׀ֿאַךזיסן 6668 10 2000 


16 


ךעם זייךנס שו׀ֿך א 4 


א 0023 
א 


אַךעלע הא־ט געקענט זיך ש׀֌ילן מיט אַלע זאַכן אין 
הויז. עך הא־ט א֞ב֌עך ניט נעטאַךט ע׀ֿענען די גךויסע 
שאַ׀ֿע און נעמען ב֌יכעך ׀ֿון דא־׹טן. די מאַמע הא־ט אים 
געזאַנט : 

--- , דא֞ס איז דײַן זיידנס שאַ׀ֿע. אין דעך שאַ׀ֿע שמייען 
דײַן זיידנס ס׀ֿדים. זיי זײַנען מײַעךע ס׀ֿךים. אין זיי הא־ט 
דײַן זיידע געלעךנט אַלע טעג ׀ֿון זײַן לעב֌ן. אישט איז דעך 
זיידע מעך ניטא־. די שאַ׀ֿע מיט די ס׀ֿךים איז דא֞ס טײַעךסטע 
און דא֞ס שענסטע װא֞ס מי׹ הא֞ב֌ן אין הויז". 

און די מאַמע הא־ט אים ווידעך געזאַנט : 

-- , געדענק, אַךעלע, אַלע זאַכן אין הויז קענסטו × ×¢- 
מען, נא֞ך שו דעך שאַ׀ֿע ניי ניט שו און נעם ניט קיין ס׀ֿךים 
׀ֿון דא־׹טן. ווען דו וועסט וועךן א נךויסעך און דו װועסט 
קענען לייענען די ס׀ֿךים, וועסטו ע׀ֿענען די שאַ׀ֿע און 
אַךוסנעמען די ס׀ֿךים". 

אַךעלע הא־ט עס נוט געדענקט. עך הא־ט די ס׀ֿךים ניט 
געךיךט. א֞ב֌עך אײינמא֞ל הא־ט עך געזען אונטן אַ שו׀ֿלא֞ך. 
עך הא־ט זייעך געװא֞לט וויסן װא֞ס עס ליגט אין שו׀ֿלא֞ך. 
הא־ט עך אים געע׀ֿנט. עך הא־ט דעךזען זאַכן װא֞ס עך הא־ט 
נא־ך קײינמא֞ל ניט געזען. 

17 


-- , מאַמע, מאַמע, זע נא֞ך װא֞ס איך הא֞ב֌ גע׀ֿונען !" 

-- ,,װא֞ס הא֞סטו גע׀ֿונען ?" 

די מאַמע איז אישט געשמאַנען לעב֌ן אַךעלען און גע- 
קוקט אויף אים מיט ב֌ךונזע אױיגן. 

-- ,איך הא֞ב֌ דא־ך די׹ געזא֞גט אַז דו זא֞לסט נים שו- 
גיין שו דעך שאַ׀ֿע און דו זא֞לסט ׀ֿן דא־׹טן קיין זאַך נים 
אַךסנעמען". 

אַ שולדיקעך הא־ט אַךעלע געענט׀ֿעךט : 

-- ,איך הא֞ב֌ די שאַ׀ֿע ניט געע׀ֿנט. איך הא֞ב֌ ׀ֿון 
דאַךטן קיין זאַך ניט אַךױסגענומען. איך הא֞ב֌ געזען אונמן 
אַ שו׀ֿלאַד, הא֞ב֌ איך אים געע׀ֿנט און גע׀ֿונען זאַכן װא֞ס 
איך הא֞ב֌ קיינמא־ל ניט געזען. װא֞ס זײַנען זיי, מאַמץ ?" 

די מאַמע הא־ט זיך געזע׊ט אױ׀ֿן דיל לעב֌ן אַךעלען 
און זי הא־ט אים דעךקלעךט : 

-- , דא֞ס איז דעם זיידנס טלית. אין דעם טלית הא־ט 
דעך זיידע געדאַװנט אַלע טעג ׀ֿון דעך װא־ך. 

דא֞ס איז נא־ך אַ מלית, ׀ֿון אױב֌ן מיט זילב֌עך. אין דעם 
טלית הא־ט דעך זיידע געדאַװונט שב֌ת און יום-טו׀ֿ. 

און אט זײַנען דעם זיידנס ת֌׀ֿילין. ווען דו וועסט 
| אַלט וועךן דךײַ׊ן יא־׹ און דו וועסט וועךן ב֌ך-משווה, װעל 
איך די׹ געב֌ן דעם זיידנס ת֌׀ֿילין". 

-- ,װא֞ס איז דא֞ס ?" -- הא־ט ווידעך גע׀ֿךעגט אַךע- 
לע. -- ,עס זעט אויס וי אַ הא־׹ן". 

-- ,,דא֞ס איז אַ שו׀ֿך. דעך זיידע הא־ט געב֌לא֞זן שו׀ֿך 
ךאַש-השנה און ווען עס הא־ט זיך געענדיקט יום-כ֌י׀֌וך". - 

אַךעלע הא־ט גענומען דעם שו׀ֿך אין האַנט און גע- 
װא־לט אויך ב֌לא֞זן, נא֞ך די מאַמע הא־ט ׊ונענומען דעם שו׀ֿך 
און הא־ט געזא֞נט : 

-- ,דו וועסט ב֌לא֞זן שו׀ֿך, װוען דו װועסט וויסן װי 
אַזױי שו ב֌לא֞ון שו׀ֿך, און ווען דו וועסט ׀ֿאַךשטײן ׀ֿאַךװא֞ס 
מע ב֌לא֞וט שו׀ֿך". 


18 


די מאַמע הא־ט אַװעקגעלײגט דעם שו׀ֿך און הא־ט 
׀ֿאַךמאַכט דעם שו׀ֿלא֞ד. זי הא־ט געזא֞נט : 

-- , נגעדענק, אַךעלע, װא֞ס עס איז ב֌אַהאַלטן אין שו׀ֿ- 
לא־׹. מעך זא֞לסטו דעם שו׀ֿלא֞ך ניט ע׀ֿענען און די זאַכן 
׀ֿון דא־׹טן ניט אַךױסנעמען. ווען דו וועסט גךעסעך וועךן, 
ווען דו וועסט קענען לעךנען, װעסטו ׀ֿאַךשטײן װא֞ס עס 
לינט ב֌אַהאַלטן אין שאַ׀ֿע. 


שו׀ֿך מלית ת׀ֿילין 


׀ֿךאַגעס: 
װא֞ס איז געווען אין דעך שאַ׀ֿעץ? 
׀ֿאֿךװא֞ס הא־ט די מאַמע אַזױ טײַעך געהאַלטן די שאַ׀ֿע און די 
זאַכן אין איך ? 


ב טו 


5. װא֞ס הא־ט אךעלע גע׀ֿונען אין שו׀ֿלא֞ד ׀ֿון דעך שאַ׀ֿץ? 

4 װא֞ס איז אַ טלית ? 

5. ווען װעט אַךעלע ק׹יגן דעם זיידנס ת֌׀ֿילין ? 

6 װא֞ס איז אַ שו׀ֿך און ווען ב֌לא֞זט מען שו׀ֿך ? 

שו׀ֿך, דעך /58012 (980146) טלית, דעך זסעגזק (12169 ) 

מזסת 9 0ז2ז 9021 

שאַ׀ֿע, די 04-6סט דאַוונען שגזק ס} 

ס׀ֿך, ס׀ֿךים (81014 ,561101) ת֌׀ֿילין, די 120461169ץמט (מ11111) 
(5) אססס 161181015 ב֌ך-משווה (21-1011966ט ) 

אַךױסנעמען 6 1246 10 ךא֞ש-השנה (2090-11298006 ) 

איינמא־ל 0006 יום- כ֌י׀֌וך (141067-גחס /) 


א֞ס אַלץ איז געווען, ווען אַךעלע איז נא־ד 
געווען גא־׹ יונג. עך הא־ט אַ׀ֿילן ניט גע" 
קענט דעם אַלף-ב֌ית. 

אישט גייט שוין אַךעלע אין אַ יי֮די- 
שעך שול. עך ווייסט שוין װא֞ס יום-מוֿ איז, װא֞ס ךאַש- 
השנה איז, װא֞ס יום- כ֌י׀֌וך איז. אַךעלע לעךנט שוין אין 
ד׹יטן קלאַס. 


ו 
א 


טג 
אשי 


ו 


19 


אין דעך עךשטעך װא־ך ׀ֿון לעךנען זיך אין ד׹יטן קלאַס, 
הא־ט דעך לעךעך געזא֞גט שו די קינדעך : 

-- , אין שוויי װאַכן אַךום װעט זײַן ךא֞ש-השנה. מי׹ 
וועלן לעךנען וועגן ךא֞ש-השנה. מי׹ הייב֌ן א־ן מיט לעךנען 
עטלעכע וועךטעך". 

דעך לעךעך הא־ט א֞נגעשךיב֌ן אױ׀ֿן טא־װל: ךא֞ש- 
השנה, שנה-טובֿה, שו׀ֿך. 

די קינדעך האַב֌ן נעוואוסט װא֞ס דא֞ס איז ךא֞ש-השנה. 
זי האַב֌ן נעדענקט: ךאַ֞ש-השנה איז דעך א֞נהייב֌ ׀ֿון יא־׹. 
מיט ךא֞ש-השנה הייב֌ט זיך א־ן ב֌ײַ יי־דן דא֞ס נײַע יא־׹. די 
קינדעך הא֞ב֌ן שוין אויך געוואוסט װא֞ס דא֞ס איז אַ לשנה- 
טובֿה. יי־דן שיקן איינעך דעם אַנדעךן לשנה-טובות און 
ווינטשן אַ גוט יא־׹. אישט הא־ט דעך לעךעך דעך׊יילט : 

-- , שנה-מובֿה ב֌אַטײַט אַ גוט יא־׹. יי֮דן ווינטשן זיך 
איינעך דעם אַנדעךן אַז דא֞ס נײַע יא־׹ זא־ל זײַן אַ גוט יא־׹, 
אַ נליקלעך יא־׹". 

דעך לעךעך הא־ט אַ סך געךעדט וװועגן שו׀ֿך. עך הא־ט 
געזאַנט אַז ךאַש-השנה ב֌לא֞זט מען שו׀ֿך. עך הא־ט דעך- 
קלעךט ׀ֿאַךװא֞ס מע ב֌לא֞זט שו׀ֿך. עך הא־ט אויך געזא֞גט 
אַז א שו׀ֿך מאַכט מען ׀ֿון אַ הא־׹ן ׀ֿון אַ שע׀֌ס. 

אַךעלע הא־ט אױ׀ֿנעהױב֌ן די האַנט און הא־ט אויסגע- 
ךו׀ֿן: ‏ 

-- , ב֌ײַ אונדז איז דא־ אַ שו׀ֿך". 

אַלע קינדעך הא֞ב֌ן אישט געקוקט אויף אַךעלען װא֞ס 
הא־ט אַ שו׀ֿך. און דעך לעךעך הא־ט געזא֞נט : 

-- ,אױב֌ דו קענסט, ב֌ךענג מא־׹גן דעם שו׀ֿך אין 
שול. וועלן די קינדעך זען דעם שו׀ֿך". 

-- ,איך װעל ׀ֿךעגן מײַן מאַמען", -- הא־ט אַךעלע 
שטיל געזא֞נט. 

אַךעלע הא־ט דעך׊יילט דעך מאַמען װא֞ס מע הא־ט 
נעלעךנט אין שול און אַז דעך לעךעך הא־ט געב֌עטן, עך 


20 


זא־ל ב֌ךענגען דעם שו׀ֿך אין שול. הא־ט די מאַמע געזא֞נט : 

-- ,גוט, אַךעלע, א֞ב֌עך זע אַז דעך שו׀ֿך זא־ל נים 
אַךא֞׀֌׀ֿאַלן אויף דעך עךך". 

די מאַמע הא־ט דעם שו׀ֿך אַךײַנגעלײנגט אין אַ קעס- 
טעלע און זי הא־ט ווידעך געזאַנט : 

-- , ע׀ֿן ניט דא֞ס קעסטעלע. גיב דעם לעךעך דא֞ס 
קעסטעלע מיטן שו׀ֿך. ש׀֌יל זיך ניט מיטן שו׀ֿך אין נאַס. 
ב֌ךענג אים ׀ֿון שול גלײַך אַהיים". 

אַךעלע הא־ט ׊וגעזאַנט אַז עך וועםט טא־ן אַזױ וי די 
מאַמע הייסט. דעך לעךעך הא־ט געע׀ֿנט דא֞ס קעסטעלע. 
עך הא־ט אַךוסנענומען דעם שו׀ֿך און נעוויזן אַלע קינדעך. 
דעךנא֞ך הא־ט עך ׊ונעליינט דעם שו׀ֿך שו די לי׀֌ן און × ×¢" 
ב֌לא֞זן אַז אַלע קינדעך זא־לן העךן די קלאַנגען ׀ֿון שו׀ֿך. 

אַ לעךעך ׀ֿון אַן אַנדעך קלאס הא־ט געהעךט די קלאַנ- 
נען ׀ֿון שו׀ֿך, איז עך אַךײַנגעקומען ׀ֿךענן ׀ֿון װאַנען דעך 
שו׀ֿך קומט אין שול. דעך לעךעך ׀ֿון אךעלעס קלאַס 
הא־ט דעך׊יילט אַז אַךעלע הא־ט געב֌ךאַכט אין שול זײַן 
זיידנס שו׀ֿך. די קינדעך ׀ֿון דעם אַנדעךן קלא֞ס זײַנען אויך 
אַךײַננעקומען, זי הא֞ב֌ן נעקוקט אױ׀ֿן שו׀ֿך און זיי האַב֌ן 
געזען און געהעךט וי מע ב֌לא֞זט שו׀ֿך. 

אַךעלע איז געזעסן און געהעךט דא֞ס ב֌לא֞זן ׀ֿון שו׀ֿך. 
אַךעלע הא־ט געזען זײַן זיידן, דעם זיידן װא֞ס איז שוין לאַנג 
ניטא־ : 

א֞ט שטייט זײַן זיידע. עך איז א֞ננעטאַן אין װײַסן קיטל. 
עך טךא֞נט דעם טלית װא֞ס איז ב֌אַ׊יךט מיט זילב֌עך אױב֌ן 
און א֞ט ב֌לא֞זט עך שו׀ֿך. אַךעלע איז געווען זייעך שטאַלץ 
װא֞ס עך הא־ט געהא֞ט אַזאַ שיינעם זיידן. 


(ב֌עךל סיגאַל) 


אַךױסגענומען --אַךײַנגעלײנט 


ב֌לא֞זן שו׀ֿך אַךײַנגעקומען 


21 


׀ֿךאַגעס: 


1 װא֞ס הא־ט דעך לעךעך געלעךנט מים די קינדעך וועגן ךא֞ש-השנה ? 

2. װא֞ס הא־ט דעך לעךעך געזא֞גט וועגן ב֌לא֞זן שו׀ֿך ? 

׀ֿאַךװא֞ס הא־ט דעך לעךעך געב֌עטן אַךעלען ב֌ךענגען דעם זיידנס 
שו׀ֿך ? 

4 וי הא־ט אךעלע געדאַך׀ֿט ב֌ךענגען דעם שו׀ֿך אין שול ? 

8 וי אַזױ הא֞ב֌ן די קינדעך ׀ֿון אַן אַנדעך קלאַס אויך געזען דעם שו׀ֿך ? 

6 וי הא־ט אךעלע ,געזען" זײַן זיידן ? 


ב֌אַטלײַטן תגסוז 10 שולייגן ?טק ס} 
שע׀֌ס, דעך 5066 ,נתגז ×¥1מ20 ס} 
אַךא֞׀֌׀ֿאַלן 6060 |121 0} קלאַנג, דעך 5000 
שװזא־גן 6תסק 10 ייטל 6 1186 00146ט 
שטא֞לץ חס 
יום- כ֌י׀וך 
הײַנט גיב איך יעדעךן די האַנט 
און זא־ג;: דו ב֌יסט מײַן ׀ֿךײַנד ! 
הײַנט איז דעך טא־ג ׀ֿון מוחל זײַן, 
עס איז יום-כ֌י׀וך הײַנט ! 
הא־ט שלעכטס אַ חבֿך מי׹ געטאַן -- 
׀ֿאַךגעס איך דא֞ס, ׀ֿאַךגיב֌, 
איך ב֌ין ניט ב֌ךוגז מעך אויף אים 
און הא֞ב֌ אים ווידעך ליב, 
װײַל איך אַלײין ב֌ין אויך גאַנץ א֞׀ֿט 
געווען שו אים ניט ׀ֿײַן. 
זײַ מוחל, חבֿך טײַעךעך, 
איך װעל שוין ב֌עסעך זײַן ! 
(מ. א־לישקי) 


ב֌ךונז זײַן -- מוחל זײַן 


יעדעךעך 
׀ֿאַךגיב֌ 
גאַנץ 


22 


גאַנץ א֞׀ֿט, נאַנץ גוט 


׊9ססטץז6ט6 
1018136 
16טף 


דעך ׹ב װא֞ס איז נגעקומען ש׀עט 
שו כ֌ל-נד׹י 


א. 

די הייליקסטע נאַכט ׀ֿון יא־׹ איז די נאַכט ׀ֿון כ֌ל-נד׹י. 

די גךויסע שול איז ׀ֿול. יַדן שמייען מיט טליתים 
איב֌עך די ×§×¢×€ÖŒ. אַנדעךע יי֮דן ט׹א־נן װײַסע קיטלען. עס 
איז שטיל. קיינעך ךעדט ניט קיין װא֞ךט. מע װא֞ךט. א֞ט 
וועט מען ב֌אַלד אַנהײב֌ן די מ׀ֿילה כ֌ל-נד׹י. 

׀ֿאַךװא֞ס הײיב֌ט מען ניט א־ן ? דעך חזן שטייט און װאַךט. 
אויף וועמען װאַךט מען ? עס איז דא־ך שוין לאַנג ׊ײַט א֞נ- 
׊והייב֌ן כ֌ל-נד׹י ! 

דע- אַלטעך ךבֿ איז נא־ך ניט נעקומען! מע וועם נים 
א֞נהײב֌ן א־ן דעם ךבֿ. דאַךף מען װאַךטן. א֞ב֌עך וואו קען 
עך זײַן, דעך ךבֿ ? װי קומ׀ט עס אַ ךבֿ ש׀֌עט שו כ֌ל-נד׹י? 
װא֞ס איז געשען ? דעך שמש איז שוין נעווען ב֌ײַם ךבֿ אין 
דעך היים -- דא־׹טן איז עך ניטא־. דעך ךבֿ איז שוין אַ לענ- 


23 


געךע ׊ײַט אַװעק ׀ֿון שמוב֌ -- שו כ֌לדנדךי איז עך אַװעס, 
און אין שול איז עך ניט געקומען. וואו זשע איז דעך אַלטעך 
ךבֿ? 


טלית -- מליתים ת֌׀ֿילה ---ת׀ֿילות 


×€Ö¿ ךאַגעס: 


וי הא־ט אויסנעזען די גךויסע שול ׀ֿאַך כ֌ל-נד׹י? / 
װא֞ס טוט א חזן? | 

װא֞ס טוט אַ שמש ? 

׀ֿאַךװא֞ס הא־ט מען ניט א֞נגעהױב֌ן דאַװונען? 

הא־ט מען זיך געשךא֞קן װא֞ס דעך ךבֿ איז ניט געקומען ? 


ב+ז סו סט אה דס 


כ֌ל-נד׹י ז6×¢2זמ 6טם זטקק61!-מתס} (40101416) 
הײיליק, הײיליקסטענ(ך) 1 ,×¥!סם 
קע׀֌ 2005 
ת֌׀ֿילה, ת֌׀ֿילות 95 6סעגזק (411659 ,11116) 
חזן 11 
שמש ת96410 (165ת582) 


ב. 

מיט שטילע מ׹יט איז דעך ךבֿ געגאַנגען שו כ֌ל-נד׹י. 
עך גייט ׀ֿאַךב֌ײַ אַ קליין הײַזל. העךט עך: קינדעך וויינען. 
דעך ךבֿ שטעלט זיך א֞׀֌. עך העךט נא־ך אַלץ דא֞ס געויין 
װא֞ס קומט ׀ֿון דעם א֞ךעמען הײַזל. דעך ךבֿ ע׀ֿנט די טי׹. 

עך זעט א ווינעלע און אַ קליין קינד, אַן עו׀ֿעלע אין 
אַ ווינעלע. ב֌ײַם ווינעלע שטייט אַ מיידעלע ׀ֿון אַ יא־׹ זעקס. 
ב֌יידע קינדעך וויינען. 

-- ,װא֞ס וויינסטו, מייךעלע ?" -- ׀ֿךענט דעך אַל- 
מטעך ךבֿ. 

-- ,די מאַמע איז אַװעק שו כ֌ל-נדדי און מיך געלא֞זט 
היטן דא֞ס קינד. עס הא־ט זיך אױ׀ֿנעכאַ׀֌ט ׀ֿון שלא֞ף און 
וויינט. ווייס איך ניט װא֞ס שו טא־ן". 


24 


דעך ךבֿ הא־ט גענומען אויף די הענט דא֞ס וויינענדיקע 
עו׀ֿעלע. עך איז אַךומגעגאַנגען מיטן קינד איב֌עךן אַךעמען 
שטיב֌ל. עך הא־ט געשמייכלט שום קינד, געךעדט שום 
קינד. 

דא֞ס קינד הא־ט אױ׀ֿגעהעךט וויינען. עס הא־ט אויס- 
גע׊וינן דא֞ס הענטל שו דעם ך׀ֿס גךויעך ב֌א֞ךד און זיך גע- 
ש׀֌ילט מיט די לאַנגע הא־׹ ׀ֿון דעך ב֌א֞ךד. 


די זעקס-יא֞ךיקע שוועסטעך הא־ט אויך שוין ניט גע- 
וויינט. 

-- ,נו, דו זעסט ? אַלץ איז גוט!" -- הא־ט דעך 57 
געזאַנט און אַװעקגעלײנט אין וויגעלע דא֞ס קינד. 


הא־ט דא֞ס קינד ווידעך גענומען וויינען און דא֞ס שוועס- 
טעךל הא־ט אויך א֞נגעהױב֌ן וויינען. 


דעך ךבֿ הא־ט ווידעך גענומען אויף די הענט דא֞ס וויי- 
נענדיקע עו׀ֿעלע. עך הא־ט ווידעך געטךא֞גן דא֞ס קינד אי- 
ב֌עךן שטיב֌ל און הא־ט געזונגען שום קינד דעם ניגון ׀ֿון ×›ÖŒ5- 
נד׹י. דא֞ס קינד איז געװא֞ךן ׹ואיק. א֞ב֌עך װי נא֞ך דעך 
אַלטעך ךבֿ הא־ט געלייגט דא֞ס קינד אין וויגעלע, הא־ט עס 
ווידעך געוויינט. 


-- ,דא֞ס קינד איז מסממא הונגעךיק", -- הא־ט דעך 
ך׀ֿ געזא֞גט שום שוועסטעךל. 

-- ,קען זײַן", -- הא־ט דא֞ס מיידעלע געענט׀ֿעךט, -- 
,די מאַמע הא־ט ניט געקענט געב֌ן עסן דעם קינד, װײַל עס 
איז געשלאַ׀ֿן און זי הא־ט ניט געװא֞לט וועקן דא֞ס עו׀ֿעלע". 


-- ,אוב אַזױ", -- הא־ט דעך אַלטעך ךבֿ געזאַנט, -- 
,גיי אין שול און ךוף די מאַמע". 


-- קאיך קען ניט לא־ון דא֞ס עו׀ֿעלע אַליין", -- זא־נט 
דא֞ס זעקס-יא֞ךיקע מייךעלע. 


25 


-- , איך װעל דא־ װאַךטן ב֌יז דו וועסט קומען שו׹יק 
מיט דײַן מאַמען". 


די שוועסטעך איז אַװעק ךו׀ֿן די מאַמע. דעך ךבֿ הא־ט 
געהאַלטן דא֞ס קינד אויף די הענט און געזונגען אים דעם 
נינון ׀ֿון כ֌ל-נד׹י. דא֞ס הונגעךיקע קינד הא־ט געשמייכלט און 
זיך געש׀֌ילט מיט די הא־׹ ׀ֿון ךבֿס ׀֌נים. עס איז ׹ואיק גע- 
לעגן אויף די הענט ׀ֿון דעם אַלטן ׹ב און זיך ׊וגעהעךט שום 
ניגון... ב֌יז די מאַמע איז געקומען ׀ֿון שול. 


דא֞ס ׀֌נים דעם ךבֿס ׀֌נים דעך ניגון 


׀ֿוךאַנעס: 
1 ׀ֿאַךװא֞ס הא־ט דעך ךבֿ זיך א֞׀֌נעשטעלט, ווען עך איז מיט שטילץ 
ט׹יט גענאַנגען שו כ֌לינדךי ? 
9. ׀ֿאַךװא֞ס הא־ט געוויינט דא֞ס זעקס-ײא֞ךיקע מיידעלע ? 
3 װא֞ס הא־ט דעך אַלטעך ךבֿ געטא֞ן? 
4 ווען איז דא֞ס עו׀ֿעלע געווען שטיל און ווען הא־ט עס געוויינט ? 
5 ׀ֿאַךװא֞ס הא־ט דא֞ס עו׀ֿעלע געוויינט ? 
6 װא֞ס הא־ט דעך ךבֿ געהייסן טא־ן ? 


ט׹יט 3665 אױיסגע׊ויגן 1 911610464 
שטילע ט׹יט 5169 5106 ניגון, דעך /1061069 (משוםת) 
עו׀ֿעלע, דא֞ס 1021 (1616×¥0) מסתמא ש|028סזק (06ז1510גת) 
אַךומגעגאַנגען טג 21460 

= 


מיט ניכע ט׹יט איז דעך ךבֿ אַװעק אין שול. 
-- ,ךב֌י, װא֞ס איז נעשען מיט אײַך ? ךב֌י, זײַט אי׹ 
נעזונט ?" -- איז מען אים געלאַ׀ֿן אַנטקעגן. 


-- ,נא־׹ניט", -- הא־ט דעך אַלטעך ךבֿ געזא֞נט, -- 
אױ׀ֿן וועג שו כ֌ל-דנד׹י הא־ט נא֞ט מי׹ ב֌אַשעךט אַ גךויסע 


26 


משווה. געהעךט -- אַ קינד וויינט. ב֌ין איך אַךײַן, געהאַלטן 
דא֞ס קינד אויף די הענט. אײַנשטילן אַ געוויין ׀ֿון אַ קינד 
איז אַ גךויסע משווה". 

אַזױ הא־ט דעך ךבֿ דעך׊יילט, ׀ֿאַךװא֞ס עך איז געקומען 
ש׀֌עט שו כ֌ל-נד׹י. 

-- ,כ֌ל-נד׹י"... -- הא־ט דעך חון א֞נגעהױב֌ן זינגען. 

דעך גאַנ׊עך עולם הא־ט ׀ֿךום געזא֞גט די ת֌׀ֿילה ׀ֿון 
יום-כ֌י׀֌וך. דעך אַלטעך ךבֿ הא־ט נא־ך אַלץ געשמייכלט, 


אַזױ װי עך װא־לט נא־ך אַלץ געהאַלטן דא֞ס קינד אויף די 
הענט. 


(׀ֿא֞לקס-מעשׂה) 


אַ משווה דעך עולם דעך גאַנ׊עך עולם 


׀ֿךאַגעס: 
1 ׀ֿאַךװא֞ס איז דעך ךבֿ געקומען ש׀֌עט שו כ֌ל-נד׹י ? 


2 װא֞ס -- הא־ט עך געזא֞גט -- איז אַ גךויסע משווה ? 
8 װא֞ס לעךנט אונדז די מעשׂה מיטן ךבֿ װא֞ס איז געקומען ש׀֌עט שו 
כ֌ל-נד׹י ? 
ךב֌י, דעך 67 ,162006 אײַנשטילן 1ת21ס 0} 
4001 עולם, דעך ,01טק (נזס1ץס) 
ב֌אַשעךט זײַן 06501860 26 0} 6 ,1014 
משווה, די 0 9008 


22 = 


21 


א סוכ֌ה ׀ון שלום 

אַבֿךהם און יהודה הא֞ב֌ן געוואוינט אין איין הויז. זי 
זײַנען געווען גוטע חבֿךים. זיי ׀ֿלעגן זי׹ ש׀֌ילן ׊וזאַמען אין 
הויף. 

זייעךע עלטעךן הא֞ב֌ן אַלע יא־׹ אױ׀ֿגעשטעלט אַ סוכ֌ה 
אין ווינקל ׀ֿון הויף. זיי הא֞ב֌ן גענעסן ׊ואַמען אין דעך 
סוכ֌ה און זיך גע׀ֿךײט מיט דעם יום-טובֿ סוכ֌ות. 

אבֿךהמס ׀ֿא֞טעך ׀ֿלענט ב֌ױיען די סוכַ֌ה און ב֌ייךע 
ייַנגלעך, אַבֿךהם און יהודח, ׀ֿלעגן העל׀ֿן. אַבֿךהמס ׀ֿא֞טעך 
׀ֿלענט זא־גן די יי֎נגלעך װא֞ס שו טא־ן. 

א֞ט איז שוין די סוכ֌ה ׀ֿאַךטיק. אישט דאַךף מען ק׹יגן 
סכך און ׊וךעקן די סוכ֌ה מיט סכך. 

דא֞ס טוען שוין די ייַנגלעך. זי זײַנען אַװעק אין וועלדל 
װא֞ס איז געווען ניט װײַט ׀ֿון הויז. זי הא֞ב֌ן געב֌ךאַכט ׊װײַג- 
לעך ׀ֿון סא֞סנע-ב֌יימעך. 

אישט דאךף מען אַךױ׀ֿלײגן דעם סכך. אַבֿךהם ק׹יכט 
אַךױף אױ׀ֿן לייטעך און שךײַט שו זײַן חבֿך יהודה: ,היי, 
יהודה, גיב֌ מי׹ דעם סכך". 

--- ,װא֞ס ע׀֌עס דו אַלײן ?" -- ׀ֿךענט יהו׹ה. -- ,איך 
װיל אויך לייגן דעם סכך אויף דעך סוכ֌ה". 


28 


-- ,ניין", -- שךײַט אַבֿךהם, -- ,, איך װעל ׊ודעקן 
די סוכ֌ה מיט סכך ! מײַן טאַטע הא־ט געב֌ויט די סוכה, דאַךף 
איך לייגן דעם סכך !" 

-- ,אױב֌ אַזױ, װעל איך די׹ ניט געב֌ן דעם סכך", -- 
ענט׀ֿעךט יהודה ב֌ךונז. 

ב֌יידע חבֿךים הייב֌ן זיך א־ן ק׹יגן. אַבֿךהם שטייט אױ׀ֿן 
לייטעך און שךײַט. יהודה איז אונטן און שךײַם אויך. 

ב֌יידע ׀ֿא֞טעךס הא֞ב֌ן געהעךט די געשךייען. זײַנען 
זי אַךױס אױ׀ֿן הויף. 

-- , שעמען זא־לט אי׹ זיך", -- הא־ט יהודהס ׀ֿאַטעך 
געזא֞נט שו זיי, -- , ב֌ײַ יי֮דן ךו׀ֿט מען אַ סוכ֌ה -- סוכ֌ת שלום, 
דא֞ס ב֌אַטײַט -- אַ סוכ֌ה ׀ֿון שלום. קיין סוכ֌ה איז נישט קיין 
אמתע סוכ֌ה, אױב֌ די װא֞ס ב֌ױיען זי ק׹ינן זיך ׊װוישן זיך". 

די ייַנגלעך הא֞ב֌ן זיך ׀ֿאַךשעמט און געשוויגן. און 
אַבֿךהמס ׀ֿא֞טעך הא־ט געזא֞גט : --, ליינט דעם סכך ב֌יידע, 
העל׀ֿט איינעך דעם אַנדעךן און ׀ֿאַךנעסט ניט דעךנא֞ך 
אױ׀ֿ׊והעננען אַ שילדל מיט גךויסע אותיות : 

סוכֹ֌ת שלום -- אַ סוכ֌ה ׀ֿון שלום". 

די יי֎נגלעך הא֞ב֌ן אַזױ געמא֞ן. זי הא֞ב֌ן ב֌יידע געלייגם 
דעם סכך אויף דעך סוכ֌ה. 

ווען די סוכ֌ה איז געװא֞ךן ׀ֿאַךמיק, איז אויף דעך טיך 
׀ֿון דעך סוכ֌ה געהאַננען אַ שילדל מיט שיינע אותיות : 


סוכ֌ת שלום - אַ סוכ֌ה ׀ֿון שלום 


(לויט י. האַל׀֌עךין) 
בויען, אוי׀֌שטעלן אַ סוכה 
אַךױ׀ֿקדיכן אַךױ׀ֿלײגן 


׀ֿךאַנעט: 
1 איז אַבֿךהמס טאַטע געווען אַ גוטעך חבֿך מיט יהודהס טאַמן ? 
2 וי הא־ט מען געב֌ויט די סוכ֌ה ׀ֿאַך ב֌יידע מש׀֌חות ? 


29 


3 װא֞ס הא֞ב֌ן געטא֞ן די יינגלעך, אַבֿךהם און יהודה ? 

4 ׀ֿאַךװא֞ס הא֞ב֌ן זיי זיך געקךיגט ? 

5 װא֞ס הא־ט געזא֞גט יהודהס ׀ֿא֞טעך ? 

6 װא֞ס הא־ט געזא֞גט אַבֿךהמס ׀ֿא֞טעך ? 

שלום, דעך 6 (52016) סא֞סנע, די 6 

סוכ֌ות 1 (53469) אַךױ׀ֿלײגן מס !טס 0} 

5 }0 לייטעך, דעך 11 

סכך, דעך 0 161253 (//912) װא֞ס ע׀֌עס ? ? תש 
80 1436 0076 אױ׀ֿ׊והענגען קט 8208 0} 

וועלדל, דא֞ס 005סטט שילדל, דא֞ס 5180 


תוךה איז די ב֌עסטע סחוךה 


אַ שים איז גע׀ֿא֞ךן אין װײַמע לענדעך. אױף דעך 
שיף זײַנען געווען אַ סך סוחךים װא֞ס הא֞ב֌ן גע׀ֿיךט מיט זיך 
׀ֿאַךשײדענע סחוךות. זיי הא֞ב֌ן געוויזן איינעך דעם שווייטן 
זייעךע סחוךות, זיי הא֞ב֌ן געקױ׀ֿט און געב֌יטן זיך מיט די 
סחוךות. 

׊וישן די סוחךים איז געזעסן אַ געלעךנטעך מענטש. 

-- ,וואו איז דײַן סחוךה ?" -- הא֞ב֌ן די סוחךים אים 
גע׀ֿךעגט. 

-- ,מײַן סחוךה װעל איך װײַזן, ווען מי׹ װועלן קומען 
אין לאַנך", -- הא־ט געענט׀ֿעךט דעך געלעךנטעך. 

די סוחךים הא֞ב֌ן געלאַכט איב֌עך אַזאַ סחוךה װא֞ס מע 
זעם זי ניט און זי ׀ֿאַךנעמט ניט קיין א֞ךט אויף דעך שיף. 

אין מיטן ים זײַנען ים-ךױב֌עךס א֞נגע׀ֿאַלן אויף דעך 
שיף. זיי הא֞ב֌ן ׊ונענומען ׀ֿון דעך שים די נאַנ׊ע סחוךה 
װא֞ס אַלע סוחךים הא֞ב֌ן גע׀ֿיךט. זי הא֞ב֌ן אויך ׊ונענומען 
ךא֞ס געלט ׀ֿון אַלע מענטשן. 


ווען די שיף איז א֞נגעקומען, זײַנען אַלע סוחךים אַךא֞׀֌ 


30 


א־ן סחוךה און א־ן געלט. זיי הא֞ב֌ן אַ׀ֿילן ניט געהאַט אױ׀ֿן 
עךשטן מא֞ל׊ײַט. 

אױ׀ֿן געלעךנטן הא֞ב֌ן געװאַךט אַ סך תלמידים און 
׀ֿךײַנד. מע הא־ט אים ב֌אַנךיסט מיט גךויס כ֌ֿוד. 

דעמא֞לט הא֞ב֌ן די סוחךים ׀ֿאַךשטאַנען װא֞ס ׀ֿאַך אַ 
סחוךה דעך געלעךנטעך הא־ט גע׀ֿיךט. זי זײַנען ׊וגענאַנגען 
שו אים און געזא֞נט : 

-- ,גליקלעך ב֌יסטו מיט דײַן סחוךה. אישט ווייסן מיך׹ 
אַז זי איז די ב֌עסטע. מע קען זי ניט ךױיב֌ן און זי גייט קיינ- 
מא־ל ניט ׀ֿאַךלא֞ךן. 


(אַגדה) 
| = סוך סוחךים סחוךח 
| == װײַזן---געוויז ב֌ײַטן ---געב֌יטן 
׀ֿךאַגעס: 
1 װא֞ס הא֞ב֌ן די סוחךים געמא֞ן, ווען זי זײַנען ׊וזאַמען גע׀ֿאךן מיט 
א שיף ? 
2.- ׀ֿאַךװא֞ס הא֞ב֌ן זי געלאכט ׀ֿון דעם געלעךנטן מאַן? 
8 װא֞ס איז געשען מיט די סחוךות און מיטן געלט ׀ֿון די ׀וחךים ? 
4 ווען הא֞ב֌ן די סוחךים געזען אַז ת֌וךה איז די ב֌עסטע סחוךה ? 
איז טאַקע ת֌וךה --- סחוךה ? 
סוחך, סוחךים (00201)5זסות (גת!ז0א90 ,1ס111ץס׀) 
סחוךות 85 ,21610020416 (510/165) 
׀ֿאַךשײדענע 1 114059 !21 ,611161601 
געב֌יטן זיך 6600 
׀ֿאַךנעמען א֞ךט ׊קטססס ס0} 
ים-'ךויב֌עךס 1 
כ֌בֿוד, דעך 4 (1:0764) 
׊וגעגאַנגען 0 ז6עס 6021460 ,1020066×§40 
ךויב֌ן 7 10 ,100 ס0} 
׀ֿאַךלא֞ךן גיין 4 06 10 1051 864 ס} 
׊וגענומען 22 1004 


31 


32 


שמחת-תוךה 


׀ֿךײלעך, קינדעך, הא־ט ניט מו׹א, 
טאַנ׊ט, עס איז הײַנט שׂמחת-ת֌וךה, 
יי֮דן טאַנ׊ן מיט דעך ת֌וךה, 

ס'איז די שענסטע, ב֌עסטע סחוךה, 


משה הא־ט זי אונדז געגעב֌ן 

׀ֿאַך אַ שיינעם, ךיינעם לעב֌ן. 
ת֌וךה ליכט איז, ת֌וךה-או׹ה, 
הײַנט איז יום-טובֿ, שׂמחת-ת֌וךה, 


הייב֌ט זשע, קינדעך, אויף די ׀ֿאַן, 
נעמט מיך אויך אַךײַן אין קא־ן. 
שיין און ׀ֿךײלעך, אין די מאַסן, 
זינגט און לא־זט זיך אין די גאַסן, 


זא־גט א־ן אַלע, שטא֞לץ, א־ן מו׹א, 
ס'איז ב֌ײַ יי־דן שׂמחת-ת֌וךה, 
אונדזעך ת֌וךה הײַנט מי׹ לױב֌ן, 
װײַל זי הא־ט דעם מענטש דעךהויב֌ן. 


(ח. ב֌אַךקאַן) 
תוךה-או׹ה אַךײַננעמען אין קא־ן 
או׹ה --- ליכט (סזץס) 
אַךײַננעמען אין קא־ן 06 ג מ! 1001006 0} 
לא־זן זיך אין די גאַסן --- א֞נהײב֌ן גיין איב֌עך די גאַסן 
לויב֌ן 06חס 10 
דעךהויב֌ן 6167 


= ) 
2 יי 
= = 

= += 


4 
= 
;2 = 
= 


ו 
1 


אַמעךיקע איז װײַם, װײַט 


י ×§ יבעלע איזנא־ך אַ קליינעך. ווען עך העךט 
=== אַז דעך טאַטע װעט ב֌אַלד ׀ֿא֞ךן קיין 
אַמעךיקע, ׀ֿאַךשטײט ניט לײב֌עלע 
װא֞ס דא֞ס איז. עך ווייסט, דעך טאַטע 
׀ֿא֞ךט אַמא֞ל אין אַ שטעמל ניט ווייט 
׀ֿון זייעךס און עך קומט שו׹יק אױף 
מאַךנן. מיינט לייב֌עלע אַז אַמעךיקע איז אויך אַזאַ שטעטל. 

-- ,זא־ל איך ׀ֿא֞ךן קיין אַמעךיקע ?" -- ׀ֿךעגט דעך 
טאַטע לייב֌עלען. 

דיך ,׀ֿא֞ך, ׀ֿא֞ך, טאַטע", דיה זא־גט לײב֌עלע דיה און 
ב֌ךענג מי׹ אַ ׀֌אַך נײַע שיך". | 

ווען דעך טאַטע הא־ט שוין טאַקע געדאַך׀ֿט ׀ֿא֞ךן קיין 
אַמעךיקע, הא־ט עך אַ סך מאַל נעקושט לייב֌עלען. לייב֌עלע 
הא־ט אַ׀ֿילו נעזען טךעךן ב֌ײַם טאַטן אין די אוינן. לייב֌עלע 
הא־ט זיך זייעך געוואונדעךט : 

-- ,,דו ׀ֿא֞ךסט דא־ך נא֞ך קיין אַמעךיקע", -- הא־ט עך 
געזאַגט דעם טאַטן, -- , דו וועסט דא־ך ב֌אַלך קומען שו׹יק". 

דעך טאַטע הא־ט געשווינן און נא־ך אַ מא־ל אַ קוש 
געטאַן זײַן קינד. 


עס זײַנען א֞ב֌עך אַװעק װא־כן און װא־כן -- און דעך 


א ייוו 


וױ" 


23 


מאַטע איז נא־ך אַלץ ניטא־. דעךנאַך זײַנען אַוועק חךשים און 
חדשים -- און דעך טאַטע איז נא־ך אַלץ ניטאַ. לײיב֌עלע הא־ט 
שטענדיק גע׀ֿךענט ב֌ײַ דעך מאַמען : 


-- ,נו, ווען קומט דעך טאַטע ? -- ׀ֿאַךװא֞ס קומט 
נא־ך ניט דעך טאַטע ׀ֿון אַמעךיקע ?" 


די מאַמע הא־ט געוויינט, ווען לײיב֌עלע הא־ט גע׀ֿךעגט 
אַזעלכע ׀ֿךאַנעס. דעךנא֞ך הא־ט זי געזאַנט: -- ,דעך טאַ- 
טע װעט ניט קומען ׀ֿון אַמעךיקע. מי׹ װעלן ׀ֿא֞ךן קיין 
אַמעךיקע שום מאַטן". 


-- , גוט, לא־מי׹ חײַנט ׀ֿאַךן", -- הא־ט לײב֌עלע גע- 
זא־גט. 

-- , מי׹ קענען ניט ׀ֿא֞ךן הײַנט, מי׹ קענען ניט ׀ֿא֞ךן 
מא־׹גן" -- הא־ט די מאַמע דעךקלעךט, --, מי׹ דאַך׀ֿן װאַךמן 
ב֌יז דעך טאַטע וועט הא֞ב֌ן גענוג געלט שו קױ׀ֿן ׀ֿאַך אונדז 
שי׀ֿסקאַךטעס". 


דעךװײַל הא־ט לײב֌עלע זיך אויסגעלעךנט דא֞ס ל֮יד 
װא֞ס די מאַמע ׀ֿלעגט אים זינגען ב֌יים לייגן שלא֞׀ֿן : 


אין אַמעךיקע דעך טאַטע 
דײַנעך, זונעניו, 

שלא֞ף, מײַן קינד, 

ס'איז װײַט דעך טאַטע -- 
אײַלע-ליולע-לין, 

עך װעט שיקן ׊װאַנ׊יק דא֞לאַך, 
און זײַן ב֌ילד דעך׊ו, 

נעמען װעט עך, לעב֌ן זא־ל עך, 
אונדז אַהינ׊ו׊ן, 


׀ֿאַךן אײַנשלא֞׀ֿן הא־ט לייב֌עלע אַלע מא־ל געטךאַכט ; 
אַמעךיקע איז װײַט, זייעך װײַט. דאַךף מען לאַנג װאַךמן 
ב֌יו מע קען ׀ֿאַךן. 

עס זײַנען אַװעק אַ ׀֌א֞ך יא־׹. לייב֌עלע איז שוין דעךװײַל 
געװא֞ךן אַכט יא־׹ אַלט. עך הא־ט שוין אַ סך זאַכן ׀ֿאַךשטאַ- 
נען. עך הא־ט שוין געקענט לייענען די ב֌ךיוו װא֞ס דעך טאַטע 
הא־ט געשךיב֌ן דעך מאַמען און אים, לײב֌עלען. עך הא־ט 
שוין אַלײן אויך געשךיב֌ן ב֌ךיוו דעם מאַטן. אישט הא־ט 
עך שוין געוואוסט אויף אַן אמת : אַמעךיקע איז װײַט, זייעך 
װײַט. 

לייב֌עלע און זײַן מאַמע הא֞ב֌ן דעךלעב֌ט זייעך אַ גליק- 
לעכן טא־ג : עס זײַנען א֞נגעקומען ׀ֿון אַמעךיקע שי׀ֿטקאַך- 
טעס און נעלט. לײב֌עלע און די מאַמע הא֞ב֌ן זיך גע׀ֿךײט. 
זי װעלן ב֌אַלד זײַן ב֌ײַם טאַטן אין אַמעךיקע. 


חודש עס איז אַוװועק אַ חודךש 
חדשים עס זײַנען אַװועק חדשים 
׀ֿךאַגעס: 


1 װא֞ס הא־ט לײיב֌עלע געמיינט, ווען עך הא־ט געהעךט אַז דעך טאַטע 
׀ֿא֞ךט קיין אמעךיקע ? 

2. ׀ֿאַךװא֞ס זײַנען געווען טךעךן ב֌ײַם טאַטן אין די אויגן ׀ֿאַךן ׀ֿא֞ךן 
קיין אַמעךיקע ? 

3 ׀ֿאַךװא֞ס הא־ט די מאַמע געוויינט, ווען לײב֌עלע ׀ֿלעגט ׀ֿךעגן, ווען 
דעך טאַטע קומט? 


4 אויף װא֞ס הא֞ב֌ן לײיב֌עלע און זײַן מאַמע געמוזט װאַךטן ? 

5 מיט װא֞ס הא־ט זיך געענדיקט זייעך װאַךטן ? 

6 ׀ֿאַךװא֞ס איז לײב֌עלעס טאַטע גע׀ֿא֞ךן קיין אמעךיקע ? 
זייעךס 5 דעך׊ו 0 2150 
זא־ל איך ? ?} 314ט0ת5 אהינשושו 6 +6טס 
׀ֿךאַגע, די 00651100 דעךלעבן 6 10 1176 0} 
לייגן שלא֞׀ֿן 4 10 טק א֞נגעקומען 266 


35 


יע 


שו אַ נײַעך װעלט 


א. 

לואי דע-טא֞ךעס איז געשטאַנען אױ׀ֿן דעק ׀ֿון דעך 
שיף סאַנטאַ מאַךיא. עך הא־ט געזונגען. אַךום אים הא֞ב֌ן 
מאַטךא֞סן געשךיַען. זי זײַנען אַלע געווען זייעך אין כ֌עם. 
איינעך הא־ט אױסנעךו׀ֿן: -- ,מע הא־ט אונדז ׊ונעזא֞נט 
גליקן ‏ מע הא־ט אונדז ׊וגעזאַגט אַ נײַעם װעג קיין אינ- 
דיע !" 

דעך ׊ווייטעך הא־ט געשךיען: -- ,װאַסעך, מע זעט 
גא־׹ניט, נא֞ך װאַסעך! איך ב֌ין שוין מי׹ און קךאַנק". 

-- ,װא֞ס שךײַט אי׹ ?" -- הא־ט לואי דע-טא֞ךעס 
גע׀ֿךענט, -- ,וועט אײַך גךינגעך וועךן ׀ֿון שךײַען ? װא֞ס 


36 


האַב֌ן מי׹ דען שו ׀ֿאַךליךן ? געווינען קענען מי׹ אַ גאַנ׊ע 
וועלט". 

-- , מי׹ װעלן אַלע שטאַךב֌ן", -- הא־ט אַ מאַטךא֞ס 
געענט׀ֿעךט. 

און אַ ׊ווייטעך הא־ט אים גע׀ֿךענט: --, דו ב֌יסט דא־ך 
אַ געלעךנטעך מענטש. נלײיב֌סטו מאַקע קאַלומב֌וסן אַז מי׹ 
וועלן א֞נקומען קיין אינדיע ?" 

-- , יא־, איך נלייב֌ קאַלומב֌וסן. עך איז נגעךעכט", -- 
הא־ט לואי דע-טא֞ךעס ׹ואיק געענט׀ֿעךט.  --‏ די עךד איז 
קײַלעכדיק און אונדזעך וועג ׀ֿיךט קיין אינדיע". 

קאַלומב֌וס הא־ט דו׹ך דעך א֞׀ֿענעך מי׹ נגעהעךט די 
׹ייד. עך הא־ט געךו׀ֿן שו זיך דע-טא֞ךעסן. 

-- , איך הא֞ב֌ נעהעךט דײַנע ׹יי׹", -- הא־ט קא֞לומב֌וס 
אים געזאַנט, -- , איך ב֌ין ׊ו׀ֿךידן װא֞ס איך הא֞ב֌ דא־ אַזאַ 
מענטש וי דו, װא֞ס ׀ֿאַךליךט ניט דעם מוט". 

-- ,אַ דאַנק", -- הא־ט געענט׀ֿעךט דע-טא֞ךעס. 

און קאַלומב֌וס הא־ט װײַטעך געךעדט: -- , דו הא֞סט 
טאַקע מוט. דו הא֞סט דעם מוט ׀ֿון אַ מענטשן װא֞ס הא־ט 
גא־׹ניט װא֞ס שו ׀ֿאַךליךן". 

דע-טא֞ךעס הא־ט געשווינן. און קאַלומב֌וס הא־ט × ×¢- 
זאַנט : 

-- ,, דו הא֞סט דעם מוט ׀ֿון די מאַךאַנען". -- קאַלוט- 
ב֌וס הא־ט אים גנעקוקט נלײַך אין די אױגן אַךײַן און אים × ×¢- 
׀ֿךענט: -- , ב֌יסטן אַ מאַךאַן ?? 

-- ,יאַ, איך ב֎֌ין ׀ֿון די מאַךאַנען", -- הא־ט דע-טא֞ךעס 
געענט׀ֿעךט. 

-- ,איך הא֞ב֌ עס נעוואוסט ׀ֿון לאַנג", -- הא־ט קאַ- 
לומב֌וס געזאַנט, --,אױ׀ֿן ים דאַך׀ֿן מאַךאַנען קיין מו׹א 
ניט הא֞ב֌ן. דא־ זײַנען מי׹ אַלע מאַטךאַסן. דא־ איז ניטא־ די 
אינקוויזי׊יע. זא־נ מי׹ װא֞ס הא־ט דיך נעב֌ךאַכט שו מי׹ 
אוים דעך שים ?" 


31 


-- ,אי׹ הא־ט געזוכט אַן איב֌עךוע׊עך און איך הא֞ב֌ 
קיין מו׹א ניט ׀ֿאַך סכ֌נות". 

-- ,דו ב֌יסט מי׹ געטךײַ, דע-טא֞ךעס. איך װעל דיך 
ב֌אַלױנען וי דו ׀ֿאַךדינסט. הא֞ב֌ קיין מו׹א ניט. קיינעך 
וװועט דײַן סוד ניט וויסן". 


סכ֌נה-- סכ֌נות | איך ב֌ין נעךעכט | ׀ֿאַךליךן מוט 


׀ֿך אַג ×¢ ס:; 


1 װא֞ס איז עס געווען ׀ֿאַך אַ שיף די סאַנטאַ מאַךיא ? 

2. וועך איז לואי דע-טא֞ךעס ? 

8. ׀ֿאַךװא֞ס הא֞ב֌ן די מאַטךא֞סן געשךיען ? 

4. װא֞ס הא־ט לואי דע-טא֞ךעס געזא֞גט די מאַטךא֞סן ? 

5 ועך זײַנען געווען די מאַךאַנען ? 

6 װא֞ס הא־ט קא֞לומב֌וס געזא֞גט דע-טא֞ךעסן ? 

7 וי הא־ט קא֞לומכ֌וס ׀ֿאַךשטאַנען אַז דע-טא֞ךעס איז 8 מאַךאן ? 
מאַטךא֞ס 07 אינקוויזי׊יע, די מ151410טס1 
גליק, דא֞ס 220010058 איב֌עךזע׊עך 1016 
קײַלעכדיק 4מטס} סכ֌נה, די 1 (324006) 
מוט, דעך 6,ׂ' געטךל 1101 
מאַךאַן, דעך 141211200 ׀ֿאַךדינען (זיך, דא־: 4656166 0} 

ב֌. 


די סאַנטאַ מאַךיאַ און די שוויי שי׀ֿן הינ:טעך אי׹ זײַנען 
גע׀ֿא֞ךן אַלץ װײַטעך און װײַטעך איב֌עךן װאַסעך. די מאַ- 
טךא֞סן אויף די שי׀ֿן זײַנען געװא֞ךן אַלץ ב֌ייועך, אַלץ מעך 
אין כ֌עס. עסן איז נעװא֞ךן אַלץ װוייניקעך. ׀֌לו׊לינג הא־ט 
אַ מאַטךא֞ס אויסנגעשךיען : 

-- , לאַנד! לאַנד!" -- עס הא֞ב֌ן זי׹ געהעךט ׀ֿךײ 
לעכע געשךייען: --,, לאַנד, לאַנד!" -- די מאַטךא֞סן הא֞ב֌ן 
געוויינט ׀ֿון ׀ֿךײד וי קליינע קינדעך. 

ניט װײַט ׀ֿון דעם ב֌ךעג לאַנד הא־ט קא֞לומב֌וס געהייסן 
׀ֿאַךאַנקעךן די שי׀ֿן. זי זײַנען געווען לעב֌ן אַן אינדול. קא֞- 


8 


לומב֌וס איז געגאַנגען ׊ווישן די מאַטךא֞סן, געקוקט יעדן אין 
׀֌נים. ׀֌לו׊לינג הא־ט עך אױסנעךו׀ֿן: -- , לואי דע-טאַ- 
ךעס!" / 

לואי דע-טא֞ךעס איז ׊ונעקומען. 

-- ,לואי דע-טא֞ךעס, דײַן מוט און דײַן קענען ש׀֌ךאַכן 
וועלן אונדז אישט העל׀ֿן. ניי אַךא֞׀֌ אױ׀ֿן לאַנד, גע׀ֿין ׀ֿאַך 
אונדז אויס אַל׊דינג. קלײַב֌ אויס איינעם װא֞ס זא־ל גיין מיט 
די׹". | 
אין אַ קליין שי׀ֿעלע זײַנען די שוויי ׊ונעקומען שום ב֌ךע: 
און זײַנען אַװעק װײַט אין לאַנד. ׀ֿינם טעג זײַנען אַװעס 
און מע הא־ט ׀ֿון זי ניט געהעךט. די מאַטךא֞סן האַב֌ן שוין 
גענומען ׹יידן אַז זי זײַנען טױט. אױ׀ֿן זעקסטן מא־נ איז 
לואי דע-טא֞ךעס נעקומען שו׹יק ׊זאַמען מיט זײַן חבֿך. 

לואי דע-טא֞ךעס הא־ט אישט דעך׊יילט װענן די 
מענטשן װא֞ס עך הא־ט געזען אױ׀ֿן אינדזל. זי זײַנען אַנ- 
דעךש וי די מענטשן אין ש׀֌אַניע. זיי זעען אוים א ב֌יסל 
אַנדעךש. זייעך הויט איז ׹וט וי קו׀֌עך. דע-טא֞ךעס הא־ט 
נעב֌ךאַכט מיט זיך עטלעכע ב֌לעטעך און עך הא־ט דעךך- 
שיילט: -- ,די מענטשן אױ׀ֿן אינדזל וויקלען די ב֌לעטעך, 
זיי לייגן אַךײַן איין ענד אין מויל, אַן אַנדעך ענד שינדן זיי אַן 
און זי ב֌לא֞זן אַךױס דעם ׹ויך ׀ֿון מױיל. די ב֌לעטעך ךו׀ֿן 
זי טאַב֌עס". 

-- , און די מענטשן -- זײַנען זיי געווען ׀ֿךײַנדלעך ?" 
-- הא־ט קא֞לומב֌וס גע׀ֿךעגט. 

-- ,יא־, זי זײַנען געווען ׀ֿךײַנדלעך. זיי הא֞ב֌ן אונדז 
געקושט די הענט און די ׀ֿים". 

-- ,איך ב֌ין ׊ו׀ֿךידן" --- הא־ט קאַלומב֌וס געזאַנט, -- 
,מי׹ דאַך׀ֿן ׀ֿא֞ךן װײַטעך. און דו, דע-טא֞ךעס, זא־ג -- 
מיט װא֞ס זא־ל איך דיך ב֌אַלױנען ?" | 

דע-טא֞ךעס הא־ט זיך דעךמאַנט ש׀֌אַניע. עך הא־ט 
זיך דעךמאַנט װוי עס לעב֌ן זײַנע ב֌ךידעך, די מאַךאַנען, און 


39 


װוי מע שךעקט זיך ׀ֿאַך דעך אינקוויזי׊יע. הא־ט עך געזא֞גט: 
-- , איך וויל ב֌לײַב֌ן דא־, אויף דעם אינדזל. איך וויל ב֌לײַב֌ן 
דא־ אין לאַנד וואו מע הא־ט מיך ב֌אַנךיסט וי אַ ׀ֿךײַנד. דא־ 
וויל איך זײַן דעך עךשטעך װײַסעך מענטש". 

הא־ט קא֞לומב֌וס געזא֞נט: -- ,, איך וויל דיך הא֞ב֌ן מיט 
זיך. א֞ב֌עך אױיב֌ דו ווילסט, קענסטו ב֌לײַב֌ן אױ׀ֿן אינדול". 

די דךײַ שי׀ֿן הא֞ב֌ן א֞נגעהױב֌ן ׀ֿא֞ךן. ׀ֿון דעק ׀ֿון סאַנ- 
טאַדמאַךי֎אַ הא־ט קאַלומב֌וס געקוקט אויף זײַן ׀ֿךײַנד לואי 
דע-טא֞ךעס װא֞ס איז נעשטאַנען איינעך אַליין אױ׀ֿן ב֌ךעג 
׀ֿון דעם נײַעם לאַנד. 

לואי דע-טא֞ךעס הא־ט געטךאַכט ׀ֿון ש׀֌אַניע, ׀ֿון 
זײַנע ב֌ךידעך די מאַךאַנען און שו זיך אַליין געךעדט: דא־ 
װועט זײַן אײַעך װעלט! דא־ װעט אויך מײַן ׀ֿא֞לק לעב֌ן 
׹ואיק, לעב֌ן אין ׀ֿךידן ! 


(לויט דבֿוךה ׀֌עסין) 


אױסגע׀ֿינען אויסגעשךיען זיך דעךמאַנען 


׀ךאַגע ס; 
װא֞ס איז ׀֌לו׊לינג געשען ? 
׀ֿאַךװא֞ס הא֞ב֌ן די מאַטךא֞סן געוויינט װי קליינע קינדעך ? 


׀ֿאַךװא֞ס הא־ט קא֞לומב֌וס אויסגעקליב֌ן דע-טא֞ךעסן, עך זא־ל זײַן 
דעך עךשטעך אױ׀ֿן אינדזל? 


+} טוֹ טס 


4 װא֞ס הא־ט דע-טא֞ךעס דעך׊יילט וועגן די מענטשן ׀ֿון אינדזל? 
5 ׀ֿאַךװא֞ס הא־ט דע-טא֞ךעס געװא֞לט ב֌לײַב֌ן אױ׀ֿן אינדזל ? 
6 איז געשען אַזױ וי דע-שא֞ךעס הא־ט געטךאַכט ? 
7 ׀֌אַסט דעך נאַמען שו דעך דעך׊יילונג ? 
ב֌ךעג, דעך 6 היט, די ת941 
׀ֿאַךאַנקעךן 1 0} ק׀֌עך /6מ00ס 
אינדזל, דעך 04 ש׀֌אַניע תוגמ5 
ש׀֌ךאַך, די 6תמג}! ויקלען 1 סז 
אױיסגע׀ֿינען 6406 10 ב֌לא֞זן שס{ס ס} 
14 1184 0} טאַב֌עק, דעך 10060000 
׀ֿךײַנדלעך ש1116001 


40 


דא֞ס שיכל 


ווען זי איז אַךא֞׀֌ ׀ֿון דעך שים, הא־ט חיה-שׂךה נעמךא֞גן 
אין האַנט אַ שיכל. מע הא־ט געקענט זען אַז אין שיכל ליגט 
ע׀֌עס. דא֞ס שיכל איז א֞ב֌עך װײַט ניט געווען ׀ֿול. 

חיה-שׂךה הא־ט ׀ֿעסט נגעהאַלטן דא֞ס שיכל אין האַנט 
און הא־ט געזא֞נט שו אי׹ מאַן: -- ,יוסף, איך ווינטש זיך 
נא֞ך, גא־ט זא־ל מי׹ העל׀ֿן אַז דא֞ס שיכל זא־ל וועךן ׀ֿול אין 
דעם נײַעם לאַנד". 

זי און אי׹ מאַן יוסף, װא֞ס הא־ט געשלע׀֌ט שוויי ׀֌עק, 
זײַנען אַךײַן אין דעם נךויסן הױיז ׀ֿאַך די אימיגךאַנטן. זי 
זײַנען געשטאַנען אין ׹יי שוויי שעה ׊ײַט, ב֌יז זיי זײַנען שו- 
געקומען שו אַ ב֌אַאַמטן. 

-- ,הא־ט אי׹ ע׀֌עס טײַעךע זאַכן מיט זיך ?" -- הא־ט 
דעך ב֌אַאַמטעך גע׀ֿךענט מיט דעך חילף ׀ֿון אַן איב֌עך- 
זע׊עך. 

-- ,ניין", --- הא־ט יוסף געענט׀ֿעךט. און עך הא־ט 
געע׀ֿנט די ב֌יידע ׀֌עס. 

-- ,װא֞ס איז דא־ אין דעם שיכל ?" -- הא־ט דעך ב֌אַ- 
אַמטעך נע׀ֿךענט. 

-- ,גא־׹ניט", -- הא־ט חיה-שךה געענט׀ֿעךט און נא־ך 
׀ֿעסטעך געהאַלטן דא֞ס שיכל, 

-- ,לא־מי׹ זען", -- הא־ט געזא֞גט דעך ב֌אַאַמטעך. עך 
הא־ט גענומען דא֞ס שיכל און עס איב֌עךנעקעךט. אויף זײַן 
טיש זײַנען אַךױסגע׀ֿאַלן ׊עטעלעך, װײַסע און ׀ֿון ׀ֿאַךשײ- 
דענע אַנדעךע ׀ֿאַךב֌ן. 

-- ,װא֞ס איז דא֞ס ?" -- הא־ט עך גע׀ֿךעגט. חיה-שךה 
הא־ט געשוויגן אַ מינוט און דעךנא֞ך גענומען ךעדן: 

-- ,דא֞ס איז די איינ׊יקע טײַעךע זאַך װא֞ס איך הא֞ב֌. 
דא֞ס איז דא֞ס איינ׊יקע װא֞ס איז טאַקע מײַנס. די ׊עטע- 


41 


לעך זײַנען קוויטלעך. א֞ט איז אַ קוויטל ׀ֿון אַ יתומים-הויז, 
א֞ט איז אַ קוויטל ׀ֿון אַ שול. אין דעך חיים הא֞ב֌ן מי׹ װייניק 
׀ֿאַךדינט, האַב֌ן מי׹ געלעב֌ט א֞ךעם און מײַן שיכל איז נא־ך 
כ֌מעט ליידיק. אַמעדיקע, זא־גט מען, איז אַ גוט לאַנד. הא֞ף 
איך -- אַז מײַן שיכל ועט דא־ נא֞ך גיך וועךן ׀ֿול, אינגאַנ׊ן 
׀ֿול". 

יוסף הא־ט געשוויגן. דעך ב֌אַאַמטעך הא־ט אַלע ׊עטע- 
לעך אַךײַנגעלײנט אין דעם שיבל און עס א֞׀֌נעגעב֌ן שו׹יק 
חיה-שׂךהן. עך הא־ט געגעב֌ן די האַנט יוס׀ֿן און חיה-שךהן 
און זי ב֌ייךן געוואונטשן זיי זא־לן זײַן גליקלעך אין דעם נײַעם 
לאַנד. 

עס זײַנען אַװעק אַ סך יא־׹ן. יוסף און חיה-שךה הא֞ב֌ן 
געלעב֌ט אין ב֌ךוקלין. יוסם הא־ט געאַךב֌עט און הא־ט ׀ֿאַך- 
דינט און חיה-שׂךה הא־ט זיך ׀ֿאַךנומען מיטן ליינן אין שיכל 
נאַך און נא־ך שטיקלעך ׀֌אַ׀֌יך. דא֞ס זײַנען געווען קוויטלעך 
װא֞ס חיה-שךה הא־ט ב֌אַקומען ׀ֿאַך געב֌ן שדקה. 

חיה-שׂךהס שיכל איז געװא֞ךן ׀ֿולעך און ׀ֿולעך. עס 
איז שוין אַזױ ׀ֿול אַז זי הא־ט שוין דא֞ס שיכל ניט געקא֞נט 
טךאַנן מיט זיך. א֞ב֌עך יעדן א־װונט ׀ֿלעגט זי ב֌ךענגען נײַע 
׊עטעלעך און זי אַךײַנלײגן אין שיכל. 

חיה-שךה איז שוין געווען זייעך אַלט. זי הא־ט געהאַלטן 
ב֌ײַם שטאַךב֌ן. זי איז געלעגן אין ב֌עט און דא֞ס ׀ֿולע שיכל 
איז געלענן אויף אַ שטול לעב֌ן ב֌עט. 

-- , איך הא֞ב֌ שו אײַך איין ב֌קשה", -- הא־ט זי געזא֞גם 
שו איךע קינדעך און אייניקלעך, -- ,, ליינט אַװעק דא֞ס שיכל 
מי׹ ׊וקא֞׀֌נס. איך וויל דא֞ס שיכל אויך הא֞ב֌ן אין קבֿך. 
איך װויל די ׊עטעלעך װײַזן גא־ט". 


(דזשעךאַלד ב֌לידשטיין) 


יתום--יתומים | שדקה ב֌קשה װײַזן --- געוויזן 


42 


׀ֿךאַגעט: 


ווען ק׹יגט מען א קוויטל ? 


׀ֿאַךװא֞ס הא־ט חיה-שׂךה אַזױ ׀ֿעסט געהאַלטן אין האַנט דא֞ס שיבל, 
ווען זי איז געקומען קיין אַמעךיקע ? 

׀ֿאַךװא֞ס הא־ט דעך ב֌אַאַמטעך איב֌עךגעקעךט דא֞ס שיכל? 
׀ֿאַךװא֞ס איז דא֞ס שיכל נא־ך ניט געווען ׀ֿול, ווען חיה-שׂךה איז 


געקומען קיין אַמעךיקץ ? 


וי אַזױ איז דא֞ס שיכל געװא֞ךן ׀ֿול? 
װא֞ס איז געווען חיה-שׂךחס לע׊טע ב֌קשה ? 
װא֞ס קענט אי׹ זא־גן וועגן שדקה ב֌ײַ יי֮דן ? 


שיכל, דא֞ס 6 60וס/11סן 
חיה-שׂךה 0466 14 
׀֌אַק, דעך; ×€×¢×§ 2085ם ,2084 
הילף, די ק1סם 
ב֌אַאַמטעך 0061 
קוויטל, דא֞ס 1606101 


יתום סזס (ח56סץ) 
יתומים 0100205 (געונתעס׀סץ) 
כ֌מעט 14 (}112:) 
ב֌קשה 4 (4/:0506ט ) 
קבֿך 36 (זסטץס) 
׊וקא֞׀֌נס 04 0659 }4 


43 


44 


א֞נגע׀ֿאַלן אַ 
עךשט 
שליאַך, דעך 
װא־גן, דעך 


אַמא֞ל איז געווען... 


אַמא֞ל איז געווען אַ ׀֌אַסטעך ׀ֿון שא֞ף, 
איז אויף אים א֞נגע׀ֿאַלן אַ שלא֞ף, 
הא־ט עך זיך אױ׀ֿגעכאַ׀֌ט ׀ֿון שלא֞ף, 
עךשט -- ניטאַ די שא֞ף. 


גייט עך זיך אַךױס אױ׀ֿן שליאַך, 

זעט עך -- מע ׀ֿיךט אַ װא־גן מיט דעךנעךלעך, 

הא־ט עך געמיינט, דא֞ס איז ׀ֿון זײַנע שא֞ף די 
העךנעךלעך, 


גייט עך זיך אַךױס אױ׀ֿן שליאַך, 
זעט עך -- מע ׀ֿיךט אַ װא־גן מיט ע׀֌עלעך, 
הא־ט עך געמיינט : ׀ֿון זײַנע שא֞ף די קע׀֌עלעך, 


גייט עך אַךױס אױ׀ֿן שליאַך, 
זעט עך -- מע ׀ֿיךט אַ װא־גן מיט שטיינדעלעך. 
מיינט עך : ׀ֿון זײַנע שא֞ף די ב֌יינדעלעך, 


גייט עך א֞ב֌עך אַךױס הינטעךן ב֌אַךג, 
זעט עך -- די שע׀ֿעלעך טאַנ׊ן און ש׀֌ךינגען, 
הא־ט גענומען דא֞ס ׀֌אַסטעכל לאַכן און זינגען. 


(׀א֞לקסליד) 
שלא֞ף 291660 4610 דא־׹ן דעך; (5) מזסת} 
| 1004 די דעךנעךלעך 
8 שטינדעלעך 5 !9112 
ת90גט ביין, דעך 6תסט 
ב֌יינדעלעך 5 !/51121 


דא֞ס ב֌עסטע איז שו זײַן ׀ךיילעך 


אַ געלעךנטעך הא־ט אַמא֞ל געזא֞גט שו זײַנע ת֌למידים : 

-- , קומט, לא־מי׹ אַךױס אין מאַךק זען װוי מענטשן 
׀ֿיךן זיך און לא־מי׹ לעךנען ׀ֿון דעם וי אַלײן זיך שו ׀ֿיךן". 

זײַנען זי אַךױס אין מאַךק און געקוקט װא֞ס מענטשן 
טוען. האַב֌ן זי געזען װי מענטשן קױ׀ֿן און ׀ֿאַךקױ׀ֿן, וי 
מענטשן דינגען זיך, װי מענטשן ק׹יגן זיך. זיי הא֞ב֌ן זיך 
׊וגעקוקט שו דעם וי עס ׀ֿיךן זיך עךלעכע לײַט און װי עס 
׀ֿיךן זיך אַזעלכע מענטשן װא֞ס זײַנען ניט אינגאַנ׊ן עךלעך. 
הא־ט איינעך ׀ֿון די מלמידים גע׀ֿךעגט דעם געלעךנטן : 

-- ,זאַגט אונדז, װועך ׀ֿון די מענטשן גע׀ֿעלט אײַך 
שום ב֌עסטן". 

-- ,א֞ט די שוויי", -- הא־ט געזאַנגט דעך געלעךנטעך 
און אַנגעוויזן אויף אַ ׀֌א֞ך מענטשן װא֞ס הא֞ב֌ן קיין זאַך נישט 
געקױ׀ֿט און קיין זאַך נישט ׀ֿאַךקױ׀ֿט. זי זײַנען נא֞ך גע- 
גאַנגען און האַב֌ן געשמייכלט, געלאַכט, דעך׊יילט מעשׂות. 
-=--- ,אי׹ זעט ? זי ב֌יידע זײַנען שטענדיק ׀ֿךײלעך. 
זי ב֌יידע ווילן אַז אויך אַנדעךע זא־לן זײַן ׀ֿךײלעך. ווען זי 
האַב֌ן נעזען װוי אַ ׀֌אַך ק׹יגן זיך, זײַנען זיי גלײַך ׊וגע- 
גאַנגען און נעמאַכט שלום ׊ווישן זיי. זי הא֞ב֌ן ׀ֿאַך יעדעךן 
גע׀ֿונען אַ נוט װא֞ךט. זיי האַב֌ן אַלעמען געב֌ךאַכט ׀ֿךײך. 
און אַליין זײַנען זי די גאַנ׊ע ׊ײַט געווען ׀ֿךײלעכע". 


װא֞ס גע׀ֿעלט די׹ ? וועך גע׀ֿעלט די׹ ? 
מעשה--מעשות 


׀ֿךאַגעס: 


1 ׊וליב֌ װא֞ס איז דעך געלעךנטעך געקומען מיט זײַנע ת֌למידים אין 
מאַךק ? 
9. װא֞ס הא֞ב֌ן די ת֌למידים געזען אין מאַךק ? 


45 


3 ועך איז דעם געלעךנטן מעך ׀ֿון אַלץ גע׀ֿעלן געװא֞ךן ? 
4 איז דעך געלעךנטעך געווען געךעכט? 
8 ועך גע׀ֿעלט אײַך שום ב֌עסטן ? 


מאַךק, דעך 4 שוקוקן זיך 60056166 סז 
׀ֿיךן זיך 068266 10 א֞נגעוויזן אויף 10160סט 
דינגען זיך מ021821 ס} 10 


שוויי ב֌ךידעך 


מא־ל הא֞ב֌ן געלעב֌ט שוויי ב֌ךידעך. דעך 
עלטעךעך הא־ט ניט געהאַט קיין װײַב֌ 
און ניט קיין קינדעך, דעך ייַנגעךעך הא־ט 
נעהאַט אַ װײַב֌ מיט עטלעכע קליינע 
קינדעך. 
זיי זײַנען ב֌יידע געווען א֞ךעם. זיי הא֞ב֌ן געהאַט אַ 
שטיקל עךד װא֞ס איז זיי געב֌ליב֌ן ׀ֿון זייעך ׀ֿא֞טעך. זי 
הא֞ב֌ן ניט געװא֞לט ׊עטיילן ׊וישן זיך דא֞ס שטיקל עךך. 
זי הא֞ב֌ן זי ב֌אַאַךב֌עט ׊וזאַמען. | 
ווען די ת֌בֿואה איז שוין געווען א֞׀֌געשניטן, ׀ֿלעגן זי 
׊עטיילן די נאַךב֌ן ׀֌ונקט העל׀ֿט אוים העל׀ֿט. די נאַךב֌ן 
ײַנען געלעגן לעב֌ן זייעךע הײַולעך. 
איין נאַכט, נאַכן א֞׀֌שנײַדן די ת֌בֿואה, הא־ט דעך עלטע- 
ךעך ב֌ךודעך ניט געקענט שלא֞׀ֿן. עך הא־ט געטךאַכט ווענן 
זײַן ב֌ךוךעך: 
מײַן ב֌ךודעך הא־ט אַ ׀ֿךױ און קינדעך און איך ב֎֌ין איי" 
נעך אַלײן. עס איז ניט ׹יכטיק װא֞ס איך נעם אַ העל׀ֿט ׀ֿון 
דעך ת֌בֿואה. דא֞ס איז ניט קיין יושך. 
עך איז אױ׀ֿנעשטאַנען אין מיטן נאַכט, הא־ט גענומעז 
אַ ׀֌אַק נאַךב֌ן און אַװעקגעטךא֞גן שום הײַזל ׀ֿון זײַן ב֌ךודעך. 
אין דעך זעלב֌יקעך נאַכט הא־ט דעך ייַנגעךעך ב֌ךוךעך 


46 


אויך ניט געקענט שלא֞׀ֿן. עך איז געלעגן און געטךאַכט 
וועגן זײַן עלטעךן ב֌ךודעך : 

עס איז אַ ךחמנות אויף אים. עך איז נעב֌עך אַלײן. איך 
הא֞ב֌ אַ װײַב֌ מיט קינדעךלעך, זא־לן לעב֌ן און געזונט זײַן. 
זיי װועלן מי׹ העל׀ֿן אויף די עלטעךע יא־׹ן. א֞ב֌עך װא֞ס װועט 
זײַן מיט מײַן ב֌ךודעך ? עס איז ניט ׹יכטיק װא֞ס מי׹ טיילן 
די ת֌בֿואה ׀ֿון ׀ֿעלד אויף העל׀ֿט. 

איז דעך יי֎נגעךעך ב֌ךודעך אױ׀ֿגעשטאַנען, הא־ט גע- 
נומען אַ ׀֌אַק גאַךב֌ן און זי געטךא֞גן שום הײַזל ׀ֿון זײַן 
ב֌ךודעך. 

אויף מא־׹גן זעען ב֌יידע ב֌ךידעך אַז זי הא֞ב֌ן די זעל- 
ב֌יקע שא־ל גאַךב֌ן. הא֞ב֌ן זי זיך ב֌יידע געוואונדעךט און 
געשויגן. 

די ׊ווייטע נאַכט האַ֞ב֌ן די ב֌ךידעך ווידעך געטא֞ן דא֞ס 
זעלב֌יקע. אויף מא־׹גן הא֞ב֌ן זי ווידעד געזען אַז זי הא֞ב֌ן 
די זעלב֌יקע ׊אֵל נאַךב֌ן. זי הא֞ב֌ן זיך נא־ד מעך געוואוג- 
דעךט. 

די דךיטע נאַכט, ווען די ב֌ךידעך הא֞ב֌ן נעטךא֞גן זייעךע 
גאַךב֌ן, האַב֌ן זי זיך נעטךאַ׀ֿן אין מיטן וועג. די ב֌ךידעך 
הא֞ב֌ן מיט טךעךן אין די אויגן זייך ׊עקושט. 


(אַגדה) 


תבֿואה א֞׀֌שנײַךן ---א֞׀֌נעשניטן 
׊עטיילן ׊ווישן זיך זיך ׊עקושן 


׀ֿואַ גנע ס: 
1 ׀ֿון װא֞ס הא֞ב֌ן געלעב֌ט ב֌יידע ב֌ךידעך ? 
2 מיט װא֞ס איז דעך ייַנגעךעך ב֌ךודעך געווען אנדעךש ׀ֿון עלטעךן ? 
3 ׀ֿאַךװא֞ס הא־ט דעך עלטעךעך געטךאכט אַז עס איז ניט קיין יושך, 
עך זא־ל נעמען א העל׀ֿט ׀ֿון דעך ת֌בֿואה ? 
4 ׀ֿאַךװא֞ס הא־ט דעך ייַנגעךעך אויך אַזױ געמטךאכט? 


47 


8 ׀ֿאַךװא֞ס הא֞ב֌ן זיי זיך געוואונדעךט, ווען זיי הא֞ב֌ן געזען די זץל- 
ב֌יקע שא־ל נאַךב֌ן ? 

6 עס איז דא־ אַ לעגענדע אַז אויף דעם א֞ךט וואו די כ֌ךידעך הא֞ב֌ן 
זיך געטךא֞׀ֿן הא־ט מען אױ׀געב֌ויט דעם ב֌ית:יהמקדש. קענט אי׹ 
עס דעךקלעךן? 


ב֌אַאַךב֌עטן 06 ט63111 10 ׀֌ונקט ש642011 
א֞׀֌שנײיַדן 14 636 0ס} אַװעקטךא֞גן שגש2 /זזגס סן 
א֞׀֌געשניטן 1 031 נעבעך וס 2 165 
גאַךב֌ן 665 ׊עקושן זיך !0186 6200 1199 40 . 


דךײַ קלוגע ע׊ות 


אַ מאַן איז געווען אין זײַן גא־׹טן. הא־ט עך געזען וי זײַן 
× ×¢×¥ הא־ט געכאַ׀֌ט אַ ׀ֿײינעלע. הא־ט עך אַךױסגענומען דא֞ס 
׀ֿײינעלע ׀ֿון × ×¢×¥ און עס געהאַלטן אין האַנט. הא־ט דא֞ס 
׀ֿײינעלע נגעךעדט שו אים מיט אַ מענטשלעך קול: 

-- , לא־ז מיך א֞׀֌. דו דאַך׀ֿסט מיך ניט. איך ב֌ין ניט 
שיין. איך קען ניט זינגען און שום עסן טוג איך אויך ניט. 
אױיב֌ דו וועסט מיך לא־זן ׀ֿךײַ, װועל איך די׹ געב֌ן דךײַ ע׊ות". 

הא־ט דעך מאַן געזא֞גט: -- ,נוט, ניב֌ מי׹ די דךײַ 
ע׊ות". 

הא־ט דא֞ס ׀ֿיינעלע געזאַנט : -- ,מײַן עךשטע ע׊ה איז 
-- זא־׹ג ניט ווענן דעם װא֞ס איז שוין ׀ֿאַךב֌ײ". 

--- ,,מײַן ׊ווייטע ע׊ה איז -- וויל ניט װא֞ס דו קענסט 
ניט ק׹יגן". 

-- ,מײַן דדךיטע ע׊ה איז -- גלייב֌ ניט אין דעם װא֞ס 
קען ניט זײַן". 

דעם מאַן זײַנען גע׀ֿעלן געװא֞ךן די ע׊ות און עך הא־ט 
א֞׀֌נעלא֞זט דא֞ס ׀ֿײינעלע. דא֞ס ׀ֿיינעלע הא־ט זיך ׊עלאַכט 
וי אַ מענטש. 

-- ,,װא֞ס לאַכסטן ?" -- הא־ט דעך מאַן גע׀ֿךענט. 

הא־ט דא֞ס ׀ֿיינעלע געענט׀ֿעךט: -- ,איך לאַך ׀ֿון 


48 


די׹, װײַל איך הא֞ב֌ דיך א֞׀֌גענאַךט. אינעװײיניק אין זיך 
הא֞ב֌ איך אַ דימענט װא֞ס איז גךויס וי אַן איי". 

הא־ט דעך מאַן געזא֞גט: --- ,טײַעך ׀ֿיינעלע, קום שו 
מי׹ שו׹יק. איך װעל די׹ געב֌ן שו עסן און שו מךינקען. ב֌אַלד 
קומט דעך קאַלטעך ווינטעך און דו װועסט אויסגיין ׀ֿון 
הונגעך און ׀ֿון קעלט". 

הא־ט דא֞ס ׀ֿיינעלע נא־ך מעך געלאַכט און געזא֞נט: 

-- ,דו האַסט שוין ׀ֿאַךנעסן אַלע דךײַ ע׊ות. מײַן 
עךשטע ע׊ה איז געווען -- זא־׹ג נים וועגן דעם װא֞ס איז 
שוין ׀ֿאַךב֌ײַ. און דיך ׀ֿאַךדךיסט װא֞ס דו הא֞סט מיך א֞׀֌נע- 
לא־זט. 

מײַן ׊ווייטע ע׊ה איז געווען -- וויל ניט װא֞ס דו קענסט 
נים ק׹יגן, און דו ווילסט מיך אישט ק׹יגן שו׹יק. 

מײַן דךיטע ע׊ה איז געוװוען -- גלייב֌ ניט אין דעם 
װא֞ס קען ניט זײַן. דו גלײיב֌סט שוין אַז איך הא֞ב֌ אינעװײיניק 
אין זיך אַ דימענט װא֞ס איז גךויס װוי אַן איי". 

| דא֞ס ׀ֿיינעלע איז אַװעקגע׀ֿלױגן. 


ע׊ה-- ע׊ות עס ׀ֿאַךדךיסט מיך 
אויסניין ׀ֿון הונגעך 


׀ֿךאַנעס: 


1. װא֞ס איז געווען די ׊ווייטע ע׊ה ? 

2 - זײַנען די דךײַ ע׊ות טאַקע קלוגע ע׊ות ? 

8 ׀ֿאַךװא֞ס הא־ט דעך מאן א֞׀֌נעלא֞זט דא־ם ׀ֿיינעלעץ? 

4 וי הא־ט דעך מאַן געװא֞לט ק׹יגן דא֞ס ׀ֿייגעלע שו׹יק ? 

8 הא־ט עך גע׀ֿא֞לנט די קלוגע ע׊ות ׀ֿון ׀ֿײיגעלעץ? 

6 וועלכע ע׊ה איז די קלינסטץ? 
גא־׹טן, דעך 1060 ׀ֿאַךב֌ײַ 04 /זס׊ס 
אַךױיסגענומען 64 1004 ׊עלאַכן זיך 1010 +5זטם ס0} 
מענטשלעך מגממטם ‏ ה ך 
קול, דא֞ס 6סט (401) אינעװייניק 16 
טויגן 1 8000 06 10 אוסגיין 6 ס} 


6 01 06 ס} 


49 


דעך קלונעך מש׀֌ט 


א. 


מא־ל זײַנען געווען געווען שוויי קךעמעךס. 
זייעךע קךאַמען זײַנען געווען איינע לעב֌ן 
דעך אַנדעךעך. נא֞ך אַ דינע װאַנט איז 
געווען ׊ווישן די קךאַמען. איין קךעמעך 
הא־ט געהאַנדלט מיט גךינסן, דעך שוויי- 
טעך קךעמעך -- מיט אייל. 

איין מא־ל אין אַװונט הא־ט דעך הענד- 
לעך ׀ֿון גךינסן געקוקט אין קךא֞ם ׀ֿון זײַן שכן, דעם הענד- 
לעך ׀ֿון אייל. זעט עך װוי דעך אייל-הענדלעך שיילט נא־ל- 
דענע ךענדלעך און לייגט זיי אַךײַן אין אַ ׹וט טיכל. עך 
הא־ט אַךײַנגעלײנט הונדעךט ×€Ö¿×™× ×£ און זעכ׊יק ךענדלעך. 


אַ שלעכטעך געדאַנק איז אַךײַן דעם גךינסן-הענדלעך 
אין קאַ׀֌. עך איז אַךױס אין גא֞ס מיט אַ נגעשךיי: -- ,ךאַ- 
טעוועט! מע הא־ט געגנבֿעט מײַן געלט !" 


עס איז נעקומען ׀֌אַלי׊ײי. מע הא־ט גענומען ׀ֿךעגן, 
וועך הא־ט נעקענט גנבֿענען דא֞ס געלט. הא־ט דעך הענד" 
לעך ׀ֿון נדינסן נגעענט׀ֿעך 


-- ,איך ווייס ניט. קיינעך איז ב֌ײַ מי׹ אין קךא֞ם 
ניט געווען, נאַ֞כדעם װוי איך הא֞ב֌ אויסגע׊יילט מײַן געלט. 
עס זײַנען געווען הונדעךט ×€Ö¿×™× ×£ און זעכ׊יק ךענדלעך און 
איך הא֞ב֌ זי אײַנגעב֌ונדן אין אַ ׹וט טיכל. נא֞ך מײַן שכן, 
דעך הענדלעך ׀ֿון אייל, איז דא־ געווען". 


מען איז אַךײַן שו דעם איילדהענדלעך אין קךא֞ם און 
מע הא־ט ב֌ײַ אים גע׀ֿונען הונדעךט ׀ֿינם און זעכ׊יק ךענד- 
לעך, אײַנגעב֌ונדן אין אַ ׹וט טיכל. 


50 


דעך אייל-הענדלעך הא־ט זיך געשװא֞ךן : -- , דא֞ס איז 
מײַן נעלט! איך הא֞ב֌ עס ניט געננבֿעם !" 

א֞ב֌עך מע הא־ט אים ניט געגלײב֌ט. איז מען אַװעק 
שום ךיכטעך. א֞ב֌עך דעך ךיכטעך הא־ט ניט געקענט אויס- 
גע׀ֿינען װעך ׀ֿון די שוויי קךעמעךס זא־גט דעם אמת. 


אַךײַנלײגן -- אַךײַנגעלײגט | אײַנב֌ינדן -- אײַנגעב֌ונדן 


׀ֿךאַ גע ס: 

1 װא֞ס הא־ט געזען דעך גךינסן-הענדלעך? 
2. װא֞ס ׀ֿאַך אַ שלעכטעך געדאנק איז אים אַךײַן אין קא֞׀֌? 
9 װא֞ס הא־ט עך געטא֞ן? 
4 וװא֞ס הא־ט דעך אייל-הענדלעך געזא֞נט ? 
5. ׀ֿאַךװא֞ס הא־ט דעך ךיכטעך ניט געוואוסט װא֞ס שו טא־ן? 
מש׀֌ט, דעך 11121 (}סקמ׀ומז) גנבֿענען 41 10 (מ6מ6ש840) 

0861טן אויס׊יילן {מטסס 0} 
גךינסן ,)לט אײַנגעב֌ונדן (מו) קט 4160 
אייל 11 געשװא֞ךן 016ט 
הענדלעך, דעך 204 ךענדלעך 48 0013 9016 
געדאַנק, דעך }טסת} 


ב֌. 

אַלע אין שטא֞ט הא֞ב֌ן געךעדט װענן דעם מש׀֌ט. 
קיינעך הא־ט ניט געוואוסט װועך עס זאַנט דעם אמת : דעך 
גךינסן-הענדלעך א֞דעך דעך אייל-הענדלעך ? קליינע קינ- 
דעך הא֞ב֌ן אויך געוואוסט ׀ֿון דעם מש׀֌ט. 

איין מא־ל איז דעך ךיכטעך גענאַנגען אין נא֞ס ש׀֌אַ- 
שי׹ן. זעט עך וי יי֎דישע קינדעך ש׀֌ילן זיך. איין ייַנגל זאַנט 
שו די חבֿךים : -- , לא־מי׹ זיך ש׀֌ילן אין דעם מש׀֌ט ׊ווישן 
נךינסן-הענדלעך און אייל-הענדלעך. איך װעל זײַן דעך 
ךיכטעך. שוויי ׀ֿון אײַך װעלן זײַן די קךעמעךס און איך װועל 
אײַך מש׀֌טן". 


51 


דעך ךיכטעך הא־ט זיך א֞׀֌נעשטעלט שו זען וי דעך 
יַננל וועט מש׀֌טן. דעך יינגל, דעך ךיכטעך, הא־ט זיך אַוועק- 
נעזע׊ט אויף אַ שטיין און די שוויי אַנדעךע יַננלעך הא֞ב֌ן 
גענומען ׹יידן. 


-- ,די הונדעךט ×€Ö¿×™× ×£ און זעכ׊יק ךענדלעך הא־ט דעך 
אייל-הענדלעך געגנ׀ֿעט ב֌ײַ מי׹", --- הא־ם איינעך געזא֞גט. 


-- ,,ניין, איך הא֞ב֌ דא֞ס געלט ניט געננבֿעט", -- הא־ט 
דעך ׊ווייטעך נעזא֞נט. -- , איך הא֞ב֌ דא֞ס נעלט ב֌אַקומען 
׀ֿאַך מײַן אייל װא֞ס איך הא֞ב֌ ׀ֿאַךקױ׀ֿט". 


דעך יַנגל װא֞ס איז געווען דעך ךיכטעך הא־ט גע- 
זא־גט: -- , ב֌ךענגט אַ טא֞׀֌ מיט הייס װאַסעך. זא־ל מען 
| די ךענדלעך אַךײַנלײגן אין װאַסעך. אוב אױ׀ֿן װאַסעך וועלן 
זײַן איינעלעך ׀ֿון ׀ֿעטס, איז אַ סימן אַז דא֞ס געלט איז געווען 
ב֌ײַַם איילזהענדלעך אין די ׀ֿעטע הענט. הייסט עס אַז עס 
איז זײַן געלט. אױב֌ עס וועלן ניט זײַן קיין איינגעלעך ׀ֿון 
׀ֿעטס, איז אַ סימן אַז דעך אייל-הענדלעך הא־ט דא֞ס נעלט 
געגנבֿעט ב֌ײַַם גךינסן-הענדלעך". 


דעך ךיכטעך הא־ט נעהעךט די ׹ייד ׀ֿון דעם יי֎ךישן 
ייַנגל. עך הא־ט זיך זייעך דעך׀ֿךײט. אױף מא־׹גן הא־ט עך 
ווידעך געמש׀֌ט. ב֌יידע הענדלעךס הא֞ב֌ן ווידעך געזא֞נט 
דא֞ס זעלב֌יקע װא֞ס ׀ֿךי֎עך. הא־ט דעך ךיכטעך געהייסן 
ב֌ךענגען אַ מא֞׀֌ מיט הייס װאַסעך. עך הא־ט אַךײַנגעלײנם 
די ךענדלעך אין דעם הייסן װאַסעך. אױ׀ֿן װאַסעך הא֞ב֌ן זיך 
ב֌אַװויזן איינעלעך ׀ֿון ׀ֿעטס. הא־ט דעך ךיכטעך געזא֞גט 
די מענטשן אַךום ; 


-- ,אי׹ זעט אישט אַלע וועמעס געלט עס איו". 
אַלע הא֞ב֌ן ׀ֿאַךשטאַנען אַז דא֞ס געלט איז דעם אייל- 
הענדלעךס און אַז דעך גךינסן-הענדלעך איז אַ ליננעך. 


52 


מע הא־ט געלױב֌ט דעם ךיכטעך ׀ֿאַך זײַן חכמה. א֞ב֌עך 
דעך ךיכטעך הא־ט געזא֞נט : 


2 ,עס אין נים מײַן חכמה, נאַך די החכמה ׀ֿון א קליין 
יי֎דיש ייַננעלע װא֞ס הא־ט מי׹ נעוויזן וי אַזױ שו גע׀ֿינען 
דעם אמת". 


(׀ֿא֞לקס-מעשׂה) 


מש׀֌ט, מש׀֌טן אמת -- ליגן חכם, החכמה 


׀ֿךאַנעס:; 


1 ׀ֿאַךװא֞ס הא־ט דעך ךיכטעך זיך א֞׀֌נעשטעלם שו זען וי יי֎֞דישעץ 
קינדעך ש׀֌ילן זיך ? 


2. ׀ֿאַךװא֞ס הא֞ב֌ן די קינדעך זיך געש׀֌ילט אין מש׀֌ט ? 

9. װא֞ס איז געווען די ע׊ה ׀ֿון דעם קליינעם יי֮נגל? 

4 װא֞ס הא־ט דעך ךיכמעך געטמאַןן? 

5 װא֞ס הא־ט דעך ךיכטעך געזא֞גט, ווען מע הא־ט אים געלויב֌ט ? 

6 מע דעך׊יילט אַז ׀ֿון דעם ייַנגל איז אױסגעװאַקסן א גךויסעך 
מענטש. מיינט אי׹ אַז דא֞ס איז אמת ? 

מש׀֌טן 6 10 (מ115006ת) ב֌אַוויזן זיך קט 5006664 

טא֞׀֌, דעך 4 ועמעס 6)טן 

סימן, דעך 8 (מסת!3) ליגנעך, דעך זגן| 

הייסט עס 8סץסזק 16 ;6205ג 14 לוױבן 6 ס0} 


חכמה, די 1ז1900אי (6גתמ/ס88) 


| לע = 
6 :1 


53 


מיט שנײי-װײַסע ׀ֿליגל, 
אין ב֌לױי ׀ֿון ׀ֿאַךנאַכט, 
איז שבֹ֌ת געקומען 

און ׹ו אונדז געב֌ךאַכט, 
מיט ט׹יט שטילע-שטילע 
אין הויז איז אַךײַן, 
גע׀ֿונען שוין גךייטע 

די חלות און װײַן, 


54 


דעך שב֌ת קומט 


ז 


גע׀ֿונען די ב֌לומען, 
די שטךאַליקע ליכט, 
דעם שמייכל דעם ליב֌ן 
אויף מאַמעס געזיכט, 
ב֌אגעגנט דעם שב֌ת 
מיט ׀ֿךײד און געזאַנג, 
און גליקלעכע, ׀ֿךײַע 
מי׹ זא־גן : א דאַנק, 


אַ דאַנק ׀ֿאַךן נחת מי׹ ׀ֿילן זיך אַלע 

׀ֿון ׹ו און ׀ֿון ׀ֿךידן, וי לײַבלעכע ב֌ךידעך. 
געב֌ךאַכט הא֞סטו, שב֌ת, עס גייט אויף דעך חלום, 
׀ֿאַך אונדז און ׀ֿאַך יי֮דן, אין האַך׊ן ׊עהעלט, 
ב֌אַגעגנט דעם שבֹ֌ת ׀ֿון אײיב֌יקן שלום, 


מיט ליכט און מיט לידעך. ׀ֿון גליק אויף דעך וועלט, 


׀ֿאַךנאַכט, דעך 6662 געאַנג 8 510818,3 


׹ו, די 4 דאַנק, דעך 5 10 
שטךאַליק 1201 ׀ֿךידן, דעך 00 
ב֌אַנעגענען 1064 10 לײַבלעכע ב֌ךידעך 101068ט 010060 

גליק, דא֞ס ׀׊סחו1קקתח 


יוסף דעך שב֌ת- היטעך 


א. 


ײַ אַ ךײַכן ׀֌ךיץ הא־ט אַמא֞ל געוואוינט 
אַן אַךעמעך יי־ד יוסף. יו׀ף הא־ט געאַך" 
ב֌עט ב֌ײַ דעם ׀֌ךיץ װא֞ס איז געווען 
זייעך אַ שלעכטעך. ׀ֿון ׀ֿךימאַךנן ב֌יז 
ש׀֌עט ב֌ײַנאַכט הא־ט יוסף געהא֞ךעװעם 
און דעך ׀֌ךיץ ׀ֿלענט אים אַ׀֌נא֞ךן ב֌ײַם 
ב֌אַ׊א֞לן. 


א֞ט דעך אַךעמעך ייד הא־ט נעטךײַ א֞׀֌נעהיט שבֹ֌ת. 
אַ נאַנ׊ע װא־ך ׀ֿלעגט יוסף און זײַן הויזגעזינד עסן נא֞ך ב֌ךויט 
ימיט װאַסעך, א֞ב֌עך אויף שב֌ת ׀ֿלענט עך אַנגךײיטן ׀ֿיש 
מיט ׀ֿלייש. שב֌ת הא־ט עך זיך א֞נגעטאַן אין שיינע קליי- 
דעך. דעך׀ֿאַך הא־ט מען אים אַ נא֞מען געגעב֌ן : יוסף דעך 
שב֌ת-היטעך. 


יוסםף הא־ט געטךײַ געדינט דעם ׀֌ךיץ און דעך ׀֌ךיץ איז 
ךײַכעך און ךײַכעך געװא֞ךן ׀ֿון טא־ג שו טא־ג. 


55 


א֞׀֌היטן שב֌ת א֞נגךײטן אױיף שב֌ת 


׀ֿואַנעס: 
1 מיט װא֞ס איז דעך ׀֌ךיץ געווען א שלעכטעך? 
2 ׀ֿאַךװא֞ס הא־ט מען יוס׀ֿן געךו׀ֿן דעך שב֌ת-היטעך ? 
8. ׀ֿאַךװא֞ס איז דעך ׀֌ךיץ געװא֞ךן ךײַכעך ׀ֿון טא־ג שו טא־ג ? 


דיטעך, דעך /6טח0056 הא֞ךעווען 77 10 ,1011 0} 
שייץ, דעך /200160028 (001119) א֞׀֌היטן 005616 10 
12400067 הויזגעזינד /111ת12 ,560010טסת 

ב3. 


אַמא֞ל חלומט זיך דעם ׀֌ךיץ: אַן אַלטעך מאַן מיט אַ 
לאַנגעך נךויעך ב֌א֞ךד קומט אַךײַן אין ׀֌אַלאַץ. עך קומט 
שו שום ׀֌ךיץ און שךײַט אויף אים : -- , ׀ֿאַךװא֞ס מוז יוסף 
אַװױ שוועך אַךב֌עטן ? ׀ֿאַךװא֞ס נאַךסטן אים א֞׀֌ ב֌ײַם ב֌אַ- 
שא־לן ? דו ב֌יסט ךײַך, װײַל יו׀ף אַךב֌עט ׀ֿאַך די׹. מיט 
דעך ׊ײַט װעט דײַן נאַנץ ׀ֿאַךמעגן געהעךן יוס׀ֿן". 


דעך ׀֌ךיץ הא־ט זיך אױ׀ֿנעכאַ׀֌ט ׀ֿון שלא֞ף אַ דעך- 
שךא֞קענעך. וי זא־ל איך ךאַטעװען מײַן ׀ֿאַךמעגן ׀ֿון דעם 
יי֎דנס הענט ? -- הא־ם עך לאַנג געמךאַכט. שום סוף הא־ט 
עך ב֌אַשלא֞סן : איך װעל ׀ֿאַךקױ׀ֿן מײַנע ׀ֿעלדעך און ׀ֿאַך 
דעם געלט װעל איך קױ׀ֿן אַ טײַעךן שטיין. דעם שטיין 
װעל איך שוין אויסהיטן ׀ֿון דעם יי֮דנט הענט. 


נעמךאַכט און נעמא֞ן. דעך ׀֌ךיץ הא־ט אַלץ ׀ֿאַךקױ׀ֿט 
און ׀ֿאַך דעם געלט הא־ט עך נגעקױ׀ֿט אַ טײַעךן דימענט. 
דעם דימענט הא־ט עך אַךײַנגענײט אין זײַן היטל. אישט וועט 
שוין יוסם אַ ב֌יסל װאַךטן, ב֌יו עך וועט קומען שו מײַן ׀ֿאַך- 
מעגן -- הא־ט דעך ׀֌ךיץ געטךאַכט. 


חלום עס חלומט זיך מי׹ | נייען, אײַננייען 


56 


׀ֿךאַנעס: 
1 װא֞ס ׀ֿאַך אַ חלום הא־ט דעך ׀֌ךיץ געזען ? 
2. הא־ט עך געטךאַכט שו וועךן ב֌עסעך שו יוס׀ֿןן? 
3 ואס הא־ט דעך ׀֌ךיץ געטא֞ן? 


חלומען זיך 1ז4162 0} 

׀ֿאַךומעגן 8סט ,×¥}זסמסזקן 

דעךשךא֞קענעך 64 ,1118016060 

אויסהיטן 4160 

אײַננייען 0 811104 10 ,מ} 566 10 
3 


דעך ׀֌ךיץ איז איין מא־ל גענאַננען איב֌עך אַ ב֌ךיק. הא־ט 
אַ ב֌לא֞ז נעטא֞ן אַ שטאַךקעך ווינט און הא־ט אים אַךאַ׀֌נעךיסן 
דא֞ס היטל ׀ֿון קא֞׀֌. דא֞ס היטל איז אַךײַננגע׀ֿאַלן אין טײַך. 
אַ גךויס׀עך ׀ֿיש הא־ט אײַנגעשלוננען דעם טײַעךן שטיין. 
אַ ׀ֿישעך הא־ט נעכאַ׀֌ט דעם ׀ֿיש. 

דעך ׀ֿישעך הא־ט דעם ׀ֿיש נעב֌ךאַכט אין שטא֞ט שו 
׀ֿאַךקױ׀ֿן. קיינעך הא־ט אים ניט נגעװאַלט קױ׀ֿן, װײַל דעך 
׀ֿישעך הא־ט געב֌עטן ׀ֿאַךן ׀ֿיש אַ סך נעלט. דעךמאַנט 
זיך דעך ׀ֿישעך אַז עס איז דא־ אַ יי־ד װא֞ס קאךנט ניט קיין 
נעלט אויף שו קױ׀ֿן ׀ֿיש אויף שב֌ת. איז עך שו אים אַוֶועק. 

יוסף הא־ט געקױ׀ֿט דעם ׀ֿיש. אַז מע הא־ט דעם ׀ֿישׁ 
נעמאַכט אױיף שב֌ת, הא־ט מען אין אים גע׀ֿונען דעם דימענט. 

נא־ך שב֌ת הא־ט יוסף ׀ֿאַךקױ׀ֿט דעם טײַעךן שמיין 
און איז געװא֞ךן זייעך אַ ךײַכעך מענטש. 

(׀ֿא֞לקס-מעשׂה) 


׀ֿךאַנעס: 
1 װא֞ס איז געשען מיטן טײַעךן שטיין װא֞ס דעך ׀֌ךיץ הא־ט געקױ׀ֿט ? 
 .2‏ װא֞ס איז געשען מיטן ׀ֿיש װא֞ס הא־ט אײַנגעשלונגען דעם טײַעךן 
שמיין ? 


5 ׀ֿאַךװא֞ס איז יוסף ב֌אַלױנט געװא֞ךן? 

4 איז דא־ יושך אין דעך מעשׂה ? 
אַךא֞׀֌נעךיסן 44 1016 
אײַנגעשלונגען (מט) 5602110666 


קאַךגט ניט 06 }01 6069 ,×¢11661 906003 


51 


אַ מעשה מיט אַ מטבע 


א. 

עס איז ׀ֿךײַטיק-׊ונאַכט. דעך א֞ךעמעך חיים גייט 
אַהיים ׀ֿון שול. אױ׀ֿן וועג זעט עך, עס לינט אַ מטב֌ע. 

חיים הא־ט זיך זייעך דעך׀ֿךײט. עך הא־ט זיך א֞ב֌עך 
נלײַך דעךמאַנט: עס איז דאַך שב֌ת. און שב֌ת טא֞ך מען 
ניט טךאַנן קיין נעלט. טךאַכט עך: אַ מזל ׀ֿון אַן א֞ךעמאַן ! 
ווען איך גע׀ֿין די מטב֌ע אַ ב֌יסל ׀ֿךי֎עך, װא־לט איך געקענט 
קױ׀ֿן װײַן אוים שב֌ת א֞דעך אַ שיינע װײַסע חלה. איז חיים 
געגאַנגען אַהיים. אין דעך חיים איז ניט געווען קיין װײַן, 
אין דעך היים איז ניט נעווען קיין חלה. חיים איז געווען אַ 
נךויסעך א֞ךעמאַן. 

שב֌ת אין דעך ׀ֿךי, אױ׀ֿן װועג אין שול, טךאַכט חיים: 
מע דאַךף אַ קוק טאַן, שי די מטב֌ע לינט נא־ך וואו זי איז 
נעלעגן נעכטן. עך קומט שום א֞ךט און... וואונדעך איב֌עך 
וואונדעך! -- אַנשטא֞ט דעך קו׀֌עךנעך מטב֌ע לינט אַ זיל- 
ב֌עךנע. 

-- , דא֞ס הייסט אַ מול", -- ךעדט דעך א֞ךעמאַן שו זיך 
אַלײין, -- ,אַ זילב֌עךנע מטב֌ע!" -- א֞ב֌עך עך טךאַכט: 
א׀ֿשך וויל נא֞ט מיך אױיס׀֌ךואװן. ליינט עך אַךײַן די הענט 
אין די קעשענעס און גייט אַװעק אין שול דאַװנען. 

׀ֿךאַ גנע ס: 
1 וי הא־ט אויסגעזען דעך שב֌ת ב֌ײַ חיימען אין דעך היים ? 
׀ֿאַךװא֞ס הא־ט חיים ניט אױ׀ֿגעהױב֌ן די מטב֌ע, ווען עך איז געגאַנגען 
׀ֿון שול ? 


3 װא֞ס הא־ט חיים געטךאַכט, ווען עך הא־ט אַנשטא֞ט דעך קו׀֌עךנעך 
מטב֌ע געזען אַ זילב֌עךנץ? 


מטב֌ע, מטב֌עות (05×¥212106 ,2106/6ג0) א֞ךעמאַן, דעך תגמז זססע 
0105 וואונדעך איב֌עךס2016ז1ח 281621 

׀ֿךײטיק-׊ונאַכט טס /ג14זין וואונדעך 

חיים (מז1×¥-402 ) אַנשטא֞ט 10 

שול, די סטססת,סעץ: אוס׀ךואון 4טס ץז} ס} 

מזל, דא֞ס 4 (!0122) 166 10 


58 


ב֌. 

נא־כן דאַװנען נייט חיים אַהים. עך איז זיכעך אַז די 
מטב֌ע איז שוין ניטא־. װועך וועט לא־זן ליגן אויף דעך עךד א 
זילב֌עךנע מטב֌ע ? עך קומט שום א֞ךט. יא־, די ממב֌ע לינט. 
א֞ב֌עך וואונדעך איב֌עך וואונדעך! אַנשטא֞ט דעך קו׀֌עך- 
נעך מטב֌ע ׀ֿון נעכטן, אַנשטא֞ט דעך זילב֌עךנעך מטב֌ע 
׀ֿון ׀ֿךי֎עך -- לינט נא֞ך אַ גאַלדענע מטב֌ע. 

חיים זעט שוין אין די געדאַנקען די אַלע גוטע זאַכן 
װא֞ס עך קען קױ׀ֿן ׀ֿאַך אַ גא֞לדענעך מטב֌ע. עך ב֌יינט 
זיך אײַן און װויל שוין אױ׀ֿהײב֌ן די מטב֌ע. די ממב֌ע איז 
שוין ב֌אַלד אין זײַנע ׀ֿינגעך. א֞ב֌עך -- עס איז דא־ך שב֌ת. 
און דעך א֞ךעמאַן גייט אַהיים מים ליידיקע הענט. 


איך ב֎֌ין זיכעך גא־לדן, זילב֌עךן, קו׀֌עךן 


׀ךאַ גנע ס: 
1 ווען הא־ט חיים געזען אַז די מטב֌ע איז אַ גא֞לדענע ? 
2 | װא֞ס װא־לט חיים געקענט קױ׀ֿן ׀ֿאַך אַ גא֞לדענעך מטב֌ץ? 
2 איז חיימען געווען ג׹ינג שו גיין אַהחיים מיט ליידיקע הענט ? 


זיכעך 6 ,0911176ן 

געדאַנק, געדאַנקען ת10128102110 ,}080סת} 

אײַנב֌ײיגן זיך (מ6ש60) 2604 ס} 
ג 


בײַטא֞ג גייט דעך א֞ךעמעך חיים אין שול שוין מיט אַן 
אַנדעך וועג. עך הא־ט מו׹א, עך װעט ניט קענען אוסהאַלטן, 
עך װועט אױ׀ֿהײב֌ן די מטב֌ע. 

א֞ב֌עך דעךנא֞ך טךאַכט עך: איך װעל ניט אױ׀ֿהײב֌ן. 
איך װעל נא֞ך אַ קוק טא־ן. קוקן קען מען דא־ך. קוקן איז ניט 
קיין עבֿיךה. קומט עך שו דעם זעלב֌יקן א֞ךט... א֞ב֌עך וואונ- 
דעך איב֌עך וואונדעך ! אַנשטא֞ט איין-איינ׊יקעך ממב֌ע 
ליגן ׀ֿאַך אים אַ סך נא֞לךענע מטב֌עות. 

עך קען די אייגענע אויגן ניט גלייב֌ן. אַזױ ׀ֿיל געלם 


59 


װא־לט געווען גענוג שו לעב֌ן דךײַ א֞דעך ׀ֿיך װא־כן. און עך 
ווייס אַז ווען דעד שב֌ת ענדיקט זיך, איז אַ׀ֿילו קיין א֞ךעמעך 
מא֞ל׊ײַט ניטא־. עך ב֌יינט זיך אײַן, א֞ב֌עך נלײַך נייט אים 
דו׹ך אַ געדאַנק: דא֞ס איו אַ ש׀֌י׊ל ׀ֿון שׂטן. ניין, איך 
על די נא֞לדענגע מטב֌עות ניט אױ׀ֿהײבן. 


עס איז אַן עבֿיךה עס אי ניט קיין עבֿיךה 


׀ֿךאַגעס: 


׀ֿאַךװא֞ס הא־ט חיים געװא֞לט גיין ב֌ײַטא֞ג אין שול מיט אַן אַנדעך 
וועג ? 
הא־ט עך דא֞ס מא־ל אויך אױסגעהאַלטן ? 
װא֞ס הא־ט חיים געטךאַכט? 
- = אוסהאַלטן 0341 8014 40 ,680016 10 ,0621 10 
עבֿיךה, די 8 ,ת112058109510 (6/616ט2) 


ש׀֌י׊ל, דא֞ס 114 
שׂטן, דעך 8 /0671 (9010) 


ס טס 


ד 


ווען עס איז שוין געווען אויס שב֌ת, הא־ט חיים גא־׹ניט 
געװא֞לט מעך קומען שו דעם א֞ךט וואו עס זײַנען ׀ֿךי֎עך גע 
לעגן די נא֞לדענע מטב֌עות. עך הא־ט זיך נעטךאַכט: דעם 
נאַנ׊ן שב֌ת הא־ט דעך שטן זיך געךיי׊ט מיט אים. דא־׹טן 
איז קיין זאַך ניטא־. א֞ב֌עך... װא֞ס קען שאַטן אַ קוק שן 
טא־ן ? 

חיים קומט שו שום א֞ךט און... וואונדעך איב֌עך וואונ- 
דעך ! ׀ֿאַך זײַנע אוינן זעט עך אַ ב֌עךגעלע מיט גא֞לדענע 
מטב֌עות. 

עך ב֌יינט זיך אײַן. עך האַלט די נא֞לדענע מטב֌עות 
אין די הענט. עך ׀ֿילט א־ן די קעשענעס מיט נא־לד. דעך- 
נאַך איז עך אַװועק אין אַ קךא֞ם און געקױ׀ֿט ׀ֿאַך איין מטב֌ע 
װײַן אויף הבֿדלה, ב֌ךויט, העךינג און אַלץ װא֞ס עס ווילט זיך 
אים. 


60 


יענע נאַכט איז ב֌ײַ דעם אַךעמען חיימען אין דעך היים 
געווען אַ ׀ֿךײלעכע סעודה. ׀ֿון יענעם טא־ג א־ן הא־ט אים 
גא־׹ניט גע׀ֿעלט. ווען עם איז געקומען שב֌ת, איז שטענדיק 
געווען ב֌ײַ חיימען אין דעך היים װײַן און חלה, און ׀ֿיש 
און ׀ֿלײש. חיים הא־ט שטענדיק ב֌אַנעגנט שב֌ת וי אַ חתן 
ב֌אַנעגנט זײַן כ֌לה. 


(לויט ש. י. עגנון) 


אויס שב֌ת הבֿדלה חתן-כ֌לה 


×€Ö¿ ךאַ גע ס: 
1. װא֞ס הא־ט חיים געטךאכט, ווען עס איז שוין געווען אוים שב֌ת ? 
2 װא֞ס הא־ט עֶך אישט געטאַן מיט די ממב֌עות ? 
3 וי הא־ט אישט אויסגעזען דעך שב֌ת ב֌ײַ חיימען אין דעך היים ? 


׹יישן זיך 6 10 

שאַטן גזזגת ס} 

הבֿדלה, די 106 21 26060101008 (2474016) 
0 52002608 106 01 0000119100ס 
-0668 106 תתס}1 14 96021216 


.4295 
׀ֿעלן 9 10 ,1201:108 6 10 
חתן, דעך 1ז211068100 (8058) 


61 


דעך ׀ידשט און דעך יד 
א. 

אַמא֞ל הא־ט אין הא֞לאַנד געוואוינט אַ ךײַכעך יי־׹. עך 
איז געווען אַ גךויסעך סוחך ׀ֿון טע׀֌עכעך. איין ׀ֿךײַטיק- 
שונאכט איז דעך יד געזעסן מיט דעך מש׀֌חה ב֌ײַ֎ם טיש 
און הא־ט געגעסן דעם שב֌תדיקן מא֞ל׊ײַט. ׀֌לו׊לינג העךן 
זי אַ קלאַ׀֌ אין מי׹ און עס איז אַךײַנגעקומען אַ דינעך ׀ֿון 
׀ֿיךשט. 

דעך דינעך הא־ט געזא֞גט: -- ,עס זײַנען שום ׀ֿיךשט 
אישט געקומען אַ סך גךויסע לײַט ׀ֿון לאַנד. עך וויל זי געב֌ן 
מתנות. עך וויל זיי געב֌ן טע׀֌עכעך, װא֞ס נא֞ך אי׹ הא־ט 
שו ׀ֿאַךקױ׀ֿן. ב֌עט דעך ׀ֿיךשט, אי׹ זא־לט מיט די טע׀֌ע- 
כעך גלײַך קומען שו אים אין ׀֌אַלאַץ". 

-- ,,הײַנט איז ב֌ײַ אונדז ײ֞דן שב֌ת", -- הא־ט דעך 
יי־׹ געענט׀ֿעךט, -- ,זא־ל דעך ׀ֿיךשט װאַךטן ב֌יז מא־׹גן 
אַוונט". 

-- , װא֞ס איז דא֞ס ׀ֿאַך אַן ענט׀ֿעך ?" -- זא־גט דעך 
דינעך, -- ,, דעך ׀ֿיךשט דאַךף די טע׀֌עכעך הײַנט. עך 
װויל ניט װאַךטן ב֌יז מא־׹גן". 

-- ,און איך קען ניט הײַנט. עס איז שב֌ת", -- ענט" 
׀ֿעךט ׀ֿעסט דעך ׀ֿךומעך יי־ד, -- ,זא־ל דעך ׀ֿיךשט מי׹ 
מוחל זײַן". 


סוחך---׀וחךים | שב֌תדיקעך מא֞ל׊ײַט מוחל זײַן 


׀ֿואַנעס: 
1 װא֞ס איז געשען, ווען דעך סוחך ׀ֿון טע׀֌עכעך איז געזעסן ב֌ײַם 
שב֌תדיקן טיש ? 
2. װא֞ס הא־ט דעך סוחך געענט׀ֿעךט דעם דינעך? 
3 ׀ֿאַךװא֞ס הא־ט דעך סוחך אַזױ געענט׀ֿעךט? הא־ט עך דען ניט 
געװא֞לט ׀ֿאַךקױ׀ֿן טע׀֌עכעך ? 


׀ֿיךשט, דעך 016 טע׀֌עך, טע׀֌עכעך (5)טז 
סוחך, דעך 1,ססעח' (ז501406) קלאַ׀֌, דעך ׀תגס 


62 


ב. 
דעך דינעך איז אַװעק. אין אַ קוך׊עך ׊ײַט איז עך 
װידעך געקומען. דא֞ס מא־ל איז עך געקומען מיט אַ ב֌ךיוו 
׀ֿון ׀ֿיךשט. אין דעם ב֌ךיוו הא־ט דעך ׀ֿיךשט געשךיב֌ן: -- 
;איך דאַךף די טע׀֌עכעך הײַנט א֞װנט. איך קען זי ב֌ײַ 
קיין אַנדעךן ניט ק׹יגן. איך װעל שא־לן שוויי א֞דעך דךײַ 
מא־ל אַזױ ׀ֿיל װי׀ֿל די טע׀֌עכעך זײַנען וועךט. אױיב֌ דן 
׀ֿא֞לנסט ניט, װעט עס די׹ קיין טו׀ֿה ניט טא־ן. ב֌אַמךאַכט 
זיך װא֞ס דו מוסט". 
דעך ׀ֿךומעך סוחך הא־ט איב֌עךגעלייענט דעם ב֌ךיוו 
און געענט׀ֿעךט דעם דינעך: 
-- , זא־ג דעם ׀ֿיךשט אַזױ: עך איז טאַקע אַ הויכעך 
האַך, א֞ב֌עך עס איז דא־ אַ העכעךעך ׀ֿון אים. און אים מוז 
איך דינען. און עך הא־ט א֞נגעזא֞גט אַז מע מוז היטן שב֌ת". 


אַנזא֞גן איב֌עךלייענען 
דא֞ס װעט די׹ קיין מובֿה ניט מאַן 


׀ֿךאַגעס: 


1 װא֞ס איז געווען אין דעם ב֌ךיוו ׀ֿון ׀ֿיךשט ? 

2 - ׀ֿאַךװא֞ס הא־ט דעך ׀ֿיךשט געשךיב֌ן אַז עס װעט דעם יי֮דן קיין 
טובֿה ניט טא־ן, אויב֌ עֶך ׀ֿא֞לגט ניט ? 

װא֞ס איז געווען אישט דעם יי֎דנס ענט׀ֿעך ? 


וועךט 04סט איב֌עךלייענען 404 ס0} 
טובֿה, די זסט14 (סט1}01) האַך 7 /1010 
עס וװועט די׹ 04 06 וא 16 דינען 56146 10 
קיין טובֿה ניט טא־ן טסץ זס} א־נזא־גן 6014 10 
היטן 00936166 ס0} 

3 


שב֌ת-׊ונאַכט איז ווידעך געקומען דעך דינעך און גע- 
ךו׀ֿן דעם ייד שום ׀ֿיךשט אין ׀֌אַלאַץ. די ׀ֿךױ און די קינדעך 


63 


הא֞ב֌ן זיך זייעך דעךשךאַקן. דעך י־׹ איז א֞ב֌עך ׹ואיק אַװעק 
אין ׀֌אַלאַץ. דעך ׀ֿיךשט איז אים אַךױס אַנטקעגן און הא־ט 
אים זייעך ׀ֿךײַנדלעך ב֌אַנךי׀ט. דעך י־ד הא־ט זיך זייעך 
געוואונדעךט װא֞ס דעך ׀ֿיךשט איז אַזוי ׀ֿךײַנדלעך. און 
דעך ׀ֿיךשט הא־ט דעך׊יילט : 

-- , ב֌ײַ מי׹ איז געווען מײַנעך אַ נוטעך ׀ֿךײַנד. איין 
מא־ג זאַנט שו מי׹ מײַן ׀ֿךײַנד, אַז מע קען יי־׹ן ניט געטךויען. 
יי־דן מוען אַלץ ׀ֿאַך נעלט. איך הא֞ב֌ געלאַכט ׀ֿון אים 
און נעזאַגט: עך איז ניט נעךעכט. הא־ט עך מי׹ געענט- 
׀ֿעךט: -- '׀֌ךואוו אַליין אויס אַ יי־דן, וועסטו זען אַז אַ יי־ד 
טוט אַלץ ׀ֿאַך נעלט'. 

-- נו, איך הא֞ב֌ דיך אױיסגע׀֌ךואװוט. איך ב֌ין זייעך 
׊ו׀ֿךידן װא֞ס איך קען אישט זא־נן מײַן ׀ֿךײַנד, װוי נים גע- 
ךעכט עך איז". 

דעך ׀ֿיךשט און דעך ייַד זײַנען נעװא֞ךן ׀ֿון דעמא֞לט א־ן 


נוטע ׀ֿךײַנד. 
(׀ֿא֞לקס-מעשׂה) 


׀ֿךײַטיק-׊ונאַכט, שב֌ת-׊ונאַכט 
דעךשךעקן זיך, דעךשךא֞קן זיך 


קאאטאטטטעקטסטאטנטאאטאוטוסומומומון 
{ טעג הא | 


׀ֿךאַגעס: 
1 ׀ֿאַךװא֞ס הא֞כ֌ן זיך דעךשךא֞קן די ׀ֿךױ און די קינדעך ׀ֿון דעם סוחך, 
ווען מע הא־ט אים ווידעך געךו׀ֿן אין ׀֌אַלאַץ } 
2. ׀ֿאַךװא֞ס הא־ט דעך סוחך זיך געוואונדעךט ? 


2 וי הא־ט דעך ׀ֿיךשט דעךקלעךט די נאַנ׊ע זאך ? 

4 ׀ֿאַךװא֞ס איז דעך ׀ֿיךשט געװא֞ךן דעם יי֎דנס ׀ֿךײַנד? 
שבת-׊ונאַכט 62 /5240142 
אַךױס אנטקעגן גזות +1066 10 004 0216 
געטךויען 134 10 
דעמא֞לט מסמ} 
׀ֿון דעמא֞לט א־ן 160 9106 


די יי֎֞דישע שול 


ניט הויך איז דעך ב֌נין, 

מיט ךײַכקײט ניט ׀ֿול -- 
דא־ך לעב֌עדיק, ׀ֿךײלעך 
די יי֎דישע שול. 


ווען אַנדעךע שולן 
שוין זײַנען ׀ֿאַךמאַכט, 
די יי֎דישע שול עךשט 
שום לעב֌ן דעךװאַכט, 


מיט ליב֌ע און ׀ֿךײד, 
מיט געזאַנג קומען דא־׹ט 
קינדעך זיך לעךנען 

דא֞ס יי֎דישע װא֞ךט, 


ב֌נין, דעך טס (מסעמנט) 


ךײַסקײט 15 
לעב֌עדיק ש61ט1ן ,1116 01 111ט} 
עךשט שסת 54טן ,שסם {{םס 
דעךװואַכן 6טג 10 
ליב֌ע, די 1066 
׀ֿאַךחלומט 4162 
געשיכטע, די שזס1 


די אויגן, זי קוקן 

׀ֿאַךחלומט און קלוג 
ב֌ײַ ׀֌ךץ-געשיכטעס, 
ב֌ײַ לידעך ׀ֿון ׀ֿךוג, 


ב֌ײַ ךאַזענ׀ֿעלד, ב֌יאַליק 
שטײַגט הויך דא֞ס געזאַנג, 
װי דוךות מיט דוךות 

זיך טךע׀ֿן אין גאַנג, 


ב֌ײַ שלום-עליכם 

׊עװאַקסט זיך די ׀ֿךײד, 
עס ׀ֿךישט און עס מונטעךט 
די יי֎דישע ׹ייד, 


(אַבֿךהם ךייזען) 


שטײַגן 6 10 
דו׹, דוךות (407169 ,ז40) 
(5) 0ס96061211 
גאַנג, דעך ץעג ,001156 
׊עװואַקסן זיך 1201017 שסזם 10 
׀ֿךישן 68 10 ,מ6ט11ת6 ס} 


מונטעךן 1850116 10 ,680001296 0} 
46 ס} 


65 


אַבֿךהם ךייזען שו נאַסט אין 
אַ י֎דישעך שול 


א. 


איך ב֌ין געווען אַ לעךעך אין אַ יי֎דישעך שול אין אַ 
װײַטעך און אַ קליינעך שטא֞ט ׀ֿון קאַנאַדע. 

איין מא־ל הא֞ב֌ן מי׹ געמאַכט אַ יום-טובֿ אין שול און 
מי׹ הא֞ב֌ן ב֌אַשלא֞סן : מי׹ װועלן ׀ֿאַךב֌עטן שום יום-טובֿ 
אַ יי֎דישן שךײַב֌עך ׀ֿון ניודיא־׹ק. מי׹ הא֞ב֌ן געװא֞לט אַז די 
קינדעך און זייעךע עלטעךן זא־לן זען אַ יי֎דישן. שךײַב֌עך 
װא֞ס זיי לעךנען זײַנע לידעך א֞דעך זײַנע דעך׊יילונגען. 

האַב֌ן די זיידעס און די ב֌א֞ב֌עס געזא֞גט : 

-- , לאַמיך ׀ֿאַךב֌עטן אַ שךײַב֌עך, װא֞ס מי׹ ׀ֿלענן 
זיננען זײַנע לידעך, ווען מי׹ זײַנען נא־ך געווען יונג". 

האַב֌ן די טאַטעס און די מאַמעס געזא֞נט: 

-- , לא־מי׹ ׀ֿאַךב֌עטן אַ שךײַב֌עך, װא֞ס אַלע הא֞ב֌ן 
אים לֵיב֌ און װא֞ס אַ׀ֿילו מי׹ ווייסן וועגן אים". 

הא֞ב֌ן די קינדעך געזא֞גט: 

-- , לא־מי׹ ׀ֿאַךב֌עטן אַ שךײַב֌עך, װא֞ס מי׹ לעךנען 
זײַנע מעשׂות און לידעך אין שול". 

הא֞ב֌ איך, דעך לעךעך, אַװױ געזא֞נט: 

|-- ,אַ יי֎דישעך שךײַב֌עך, װא֞ס די זיידעס און די ב֌א֞- 
בעס הא֞ב֌ן נא־ך אין זייעךע יונגע יא־׹ן געזונגען זײַנע לידעך; 
אַ יי֎דישעך שךײַב֌עך, װא֞ס אַלע הא֞ב֌ן אים ליב֌ און װא֞ס 
אונדזעךע עלטעךן קענען אים; אַ יי֎דישעך שךײַב֌עך, װא֞ס 
די קינדעך לעךנען זײַנע לידעך און זײַנע מעשות"... 

-- , איז אַבֿךהם ךייזען!" -- הא֞ב֌ן אַלע אױסגעךו׀ֿן. 

הא־ט מען געשךיב֌ן אַ ב֌ךיוו שו אַבֿךהם ךייזען און אים 
׀ֿאַךב֌עטן, עך זא־ל קומען און זײַן אַ גאַסט אין דעם קליי- 
נעם און װײַטן שטעטל ׀ֿון קאַנאַדע. 


66 


×€ ך אַ גע ס: 
1 װא֞ס ׀ֿאַך אַ גאַסט הא֞ב֌ן געװא֞לט ׀ֿאַךב֌עטן די זיידעם און די ב֌אַב֌ץס? 
2 װא֞ס ׀ֿאַך אַ נאַסט הא֞ב֌ן געװא֞לט ׀ֿאַךכ֌עטן די טאַטעס און די 


מאַמעס ? 
8 װא֞ס ׀ֿאַך 8 גאַסט הא֞ב֌ן געװא֞לט די קינדעך ? 
שו גאַסט טל 2 תס 
׀ֿאַךב֌עטן 146 ס0} 


ב. 
אַבֿךהם ךייזען איז געקומען. עס איז געווען אַ יום- 
טוב ׀ֿאַך גךויס און ׀ֿאַך קליין. 
די זיידעס און די ב֌א֞ב֌עס, די טאַטעס און די מאַמעס 
און די קינדעך ׀ֿון דעך שול האַ֞ב֌ן אַלע געזוננען אַבֿךהם 
ךייזענס לידעך און הא֞ב֌ן געענדיקט זיננען מיט דעם שיינעם 
ליד ׀ֿון האַ׀ֿענונג : 
און זא־ל װוי װײַט 
נא־ך זײַן די ׊ײַט 
׀ֿון ליב֌ע און ׀ֿון שלום .., 
די קינדעך הא֞ב֌ן דעקלאַמיךט אַבֿךהם ךייזענס לידעך 
װא֞ס מע הא־ט נעלעךנט אין שול. מע הא־ט אויך דעקלאַמיךט 
די ׀֌אַעמע: 
ניט הויך איז דעך ב֌נין, 
מיט ךײַכקײט ניט ׀ֿול, 
דא־ך לעב֌עדיק, ׀ֿךײלעך 
די יי֎דישע שול, 
דעךנא֞ך הא־ט מען ווידעך געזוננען אַבֿךהם ךייזענס 
לידעך. די קינדעך הא֞ב֌ן זייעך ליב֌ די לידעך ׀ֿון ׀֌סח: 
שווימט דא֞ס קעסטל אױ׀ֿן טײַך, 
אױ׀ֿן גךויסן ניל.., 
און דא֞ס ליך : 
זא־ג, מאַךאַן, דו ב֌ךודעך מײַנעך.., 
אַלע הא֞ב֌ן די לידעך געזונגען זייעך שיין. 
אַבֿךהם ךייזען איז געזעסן מיט אַ ליב֌ן שמייכל אױ׀ֿן 


67 


׀֌נים. זײַנע לי׀ן הא֞ב֌ן שטיל געזא֞גט אַלע וועךטעך ׀ֿון 
די לידעך װא֞ס מע הא־ט געזוננען. ש׀֌עטעך הא־ט עך גע- 
ךעדט שו די זיידעס און די ב֌א֞ב֌עס, שו די טאַטעס און די 
מאַמעס און שו די קינדעך ׀ֿון דעך שול. ווען עך הא־ט געענ- 
דיקט ךעךן, הא־ט עך געלייענט אַ ליד װא֞ס עך הא־ט א֞נגע- 
שךיב֌ן ׀ֿאַך די קינדעך ׀ֿון דעך שול. דא֞ס ליד הייסט ‏ 


,ײַדישע אותיות". א֞ט איז דא֞ס ליד: 


עס װעלן זיך ׊יען 

אין דוךות אַךײַן 

די אותיות װא֞ס גליען 
מיט ׀ֿךײד און מיט שײַן 


די ועךטעך -- זי זינגען 
׀ֿון טי׀ֿסטן געמיט, 

זיי שאַלן און קלינגען 
אין ב֌וך און אין ליד, 


די יי֎דישע שולן, 

מיט מי אױ׀ֿגעשטעלט, 
זיי װעלן ׀ֿאַך׀ֿולן 

די ׀ֿךײד אויף דעך וװועלט, 


זיי װעלן ׀ֿאַךב֌ינדן 
אַ דו׹ מיט אַ דו׹ 
און ׀ֿײַעךלעך שינדן 
אין אייגעלעך קלא־׹, 


אַבֿךחם ךייזען הא־ט געענדיקט לייענען דא֞ס נײַע שיי" 
× ×¢ ליד. מי׹ אַלע הא֞ב֌ן גע׀ֿילט אַז דא֞ס הא־ט עך, אונדזעך 
גךויסעך שךײַב֌עך, ׀ֿאַךב֌ונדן אַ דו׹ מיט אַ דו׹. 


דו׹, דוךות 


אות, אותיות 


(יא֞סל מלא֞טעק) 


זינגען ---געזונגען 


׀ֿוהאַנעס: 
1 װא֞ס זײַנען די עךשטע וועךטעך ׀ֿון אַבֿדהם ךייזענס ליד ׀ֿון הא־י 


׀ֿענונג ? 


2. װא֞ס זײַנען די עךשטע וועךטעך ׀ֿון אַכֿךהם ךייזענס ליד וועגן דעך 


ייידישעך שול ? 


8. װא֞ס זײַנען די לע׊טע ׀ֿיך שוךות ׀ֿון דעם ליד ,יי֎דישץ אותיות"? 
4 וא֞ס הייסט עס --- , ׀ֿאַךב֌ינדן אַ דו׹ מיט אַ דו׹" ? 
8 װא֞ס ׀ֿאַך א מענטש איז געווען אַכֿךהם ךייזען? 


הא֞׀ֿענונג, די 2006 
דעקלאַמיךן 6 10 
גליֶען שס1ם 10 
שײַן, די 106 
געמיט 5111 


8 


שאַלן 08ט0׀ 60 
מי, די 1011 
׀ֿאַך׀ֿולן 6 מנתסס 10 
׀ֿאַךב֌ינדן 61 0תנט ס0} 
׀ֿאַךב֌ונדן 71 0מטסט 


חנהלעס טאַטע 


אַ לעךעך דעך׊יילט : 

עס הא־ט געךעגנט און עס הא־ט געב֌לא֞ון אַ שטאַךקעד 
ווינט. איך הא֞ב֌ א֞נגעטא֞ן אַ ךענן-מאַנטל, נענומען אַ שי" 
ךעם און אַװעק אין שול. ווען איך ב֌ין אַךױס אין דךויסן, הא֞ב֌ 
איך געע׀ֿנט דעם שיךעם. אַב֌עך דעך ווינט הא־ט ׊עב֌ךא֞כן 
דעם שיךעם. דעך ךעגן הא־ט נעשמיסן אין ׀֌נים אַךײַן. עס 
איז געווען שוועך שו גיין. איך ב֌ין געװא֞ךן נא֞ס ב֌יזן ב֌יין. 

עס איז מי׹ נעווען ניט ג׹ינג שו קומען ב֌יו שו דעך 
שול. אין עךשטן ׊ימעך וואו מע גייט אַךײַן ׀ֿון נא֞ס איז 
נעשטאַנען מײַן שילעךין חנהלע, דא֞ס אַךעמע מיידעלע חנה- 
לע, װא֞ס איז אַלע מא־ל גענאַננען אין ׊עךיסענע שיך. זי 
איז נעשטאַנען און הא־ם גע׊יטעךט ׀ֿון קעלט. איך הא֞ב֌ 
געװאַלט זי ׀ֿךענן ׀ֿאַךװא֞ס זי איז ניט אַךױף אין קלא֞ס-שי- 
מעך, וואו עס איז װא֞ךעם. 

א֞ב֌עך איך הא֞ב֌ דעךזען װוי אי׹ טאַטע לױ׀ֿט אין נאַס. 
עך לױ׀ֿט גיך, די שיך זײַנען ׊עךיסן, דא֞ס ךעקל איז ׊עךיסן. 
אױ׀ֿן קא֞׀֌ הא־ט עך נעטךא֞נן אַ זאק. דעך ייד איז נעווען 
נא֞ס ב֌יזן ב֌יין. עס איז אויף אים נישט געווען קיין טךוקענעך 
׀ֿא֞דעם. | 

עך איז אַךײַנגעלא֞׀ֿן אין שול. עך הא־ט אַךױסנענומען 
׀ֿון הינטעך זײַן העמד אַ דין ׀֌עקעלע און געזאַנט מיט ׀ֿךײיך 
שו הנהלען : 

-- ,נאַ,;קינד מײַנס, איך הא֞ב֌ געהאַלטן װא֞ךט !" 

געזאַנט די ׀֌אַך וועךטעך, הא־ט עך 6 כאַ׀֌ גנעמא֞ן דא֞ס 
דינע מייךעלע, זי אױ׀ֿנעהױב֌ן, זי אַ קוש געמאַן און איז 
אַךױסגעלא֞׀ֿן. 

חנהלע איז שו מי׹ ׊ונעקומען א ׀ֿךײלעכע, אַ שו- 
׀ֿךיךענע : 


69 


-- ,אי׹ זעט, לעךעך, איך הא֞ב֌ שוין דא֞ס נײַע ב֌יכל. 
מײַן מאַטע הא־ט עס מי׹ געקױ׀ֿט". 

איך ב֌ין געב֌ליב֌ן שטיין אַ ׊עטומלטעך. יאַ, נעכטן 
הא֞ב֌ איך א֞נגעזא֞גט די קינדעך, אַז זי מוזן ב֌ךעננען דא֞ס נײַע 
לעךנב֌יכל אין קלאַס. חנהלעס טאַטע, אַן א֞ךעמעך היטעך 
ב֌ײַ אַ נײַעם ב֌נין, איז אַװעק אין מיטן טא־ג ׀ֿון זײַן אַךב֌עם 
און איז געלאַ׀ֿן אין ךענן און ווינט קױ׀ֿן אַ יי֎דיש ב֌יכל ׀ֿאַך 
זײַן קינד. | 

איך הא֞ב֌ אַנגענומען חנהלען ב֌ײַ דעך האַנט און גע- 
זא־נט שו אי׹ נא֞ך שוויי וועךטעך : 

-- , קום, חנהלע !" 

מעך הא֞ב֌ איך ניט געקענט זא־נן, װײַל עס הא־ט מיך 
געשטיקט שו וויינען. 


(לויט דניאל ׀֌עךסקי) 


אַךײַנגעלא֞׀ֿן ---אַךױסנעלא֞׀ֿן 
גענומען, א֞נגענומען, אַךױסגענומען 


׀ֿךאַנעס: 


װא֞ס ׀ֿאַך א וועטעך איז געווען אין דךויסן ? 

וועך איז געווען חנהלע? וועך איז געווען אי׹ טאַטץ? 

װאַס הא־ט חנהלעס טאַטע אי׹ ׊וגעזא֞גט? 

איז אים געווען ג׹ינג שו האַלטן װא֞ךט ? 

הא־ט חנהלעס טאַטע טײַעך געהאַלטן די יי֎דישע שול? ׀ֿון װאַנען 
ווייסן מי׹ עס ? 

6 ׀ֿאַךװא֞ס הא֞ב֌ן טךעךן גענומען שטיקן דעם לעךעך? 


+} ׀א טס 8ז הס 


געשמיסן 6ססקותאי ,145066 אַךױסגעלא֞׀ֿן 1 מגז 
׊עךיסן מזס! אױ׀ֿגעהױב֌ן קט 104646×§ 
ט׹וקן ץעז ׊עטמלט 00166: 
אַךײַנגעלא֞׀ֿן תו מגז שטיקן 046 10 


0 


משהלע קאַ׀֌יטאַן 


א. 


ען משהלע איז געקומען אין שולהויף, 
ךײַטנדיק אויף זײַן ב֌ךוין ׀ֿעךדל, זײַנען 
אַלע קינדעך אים געלאַ׀ֿן אַנטקענן. 

-- , ב֌ךוד-הב֌א, משהלע איז דא־. װא֞ס 

===2) ׀ֿאַך אַ נאַסט !" 

ושהלע איז אַךא֞׀֌ ׀ֿון ׀ֿעךדל, און זײַן חכֿ-ך ב֌עךעל 
הא־ט עס אַ נעם געמא֞ן און עס ׊וגעב֌ונדן שו אַ ב֌וים. 

משהלע איז געשטאַנען אַ שײַנענדיקעך, אַ גליקלע- 
כעך. אַלע חבֿךים און חבֿךטעס אַךום אים. משהלע איז דא־ך 
אין די ׀֌א֞ך װא־כן װאַקאַ׊יע געווען אין ב֌וענא֞ס-אײַךעס. אַלע 
קינדעך הא֞ב֌ן געװא֞לט וויסן װי עס זעם אויס די גךויסע 

שטא֞ט, װא֞ס עס טוט זיך אין דעך נך!יסעך שטא֞ט. 

-- , לא־מי׹ זיך אַװעקזע׊ן אױף די טךע׀֌ ׀ֿון דעך 
שול און משהלע וועט אונדז דעך׊יילן ׀ֿון אַל׊דינג". 
-- ,געךעכט, טאַקע געךעכמ !" 


אַלע קינדעך הא֞ב֌ן זיך אַװעקגעזע׊ט, משהלע אין 
מיטן און עך הא־ט גענומען דעך׊יילן. עך הא־ט געךעדם 
ווענן די גךויסע נאַסן, די הויכע הײַועך, די שיינע קךאַמען.. 


-- ,נו, און אַ שול, אַ יי֎דישע שול הא֞סטו געזען?" -- 
הא־ט דודל, דעך עלטסטעך, גע׀ֿךענט. -- ,דעך׊ייל אונדז 
ב֌עסעך װוי עס זעט אויס אין ב֌וענא֞ס-אײַךעס אַ יידישע שול, 
געוויס מיט עטלעכע קלאַסן, ייַנגעךע קינדעך אין איין קלאַס, 
עלטעךע אין אַנדעךע קלאַסן, ניט װי מי׹ דאַ אַלע אינאיי- 
נעם, קליין און ג׹וים". 


-- ,יא־. מײַנע שוועסטעך-קינדעך הא֞ב֌ן מיך גע׀ֿיךט 
אין דעך שול וואו זיי לעךנען זיך. קינדעך !" -- און משהלע 


11 


הא־ט ׀ֿאַךמאַכט די אוינן כ֌די עך זא־ל ווידעך דעךזען דעם 
שיינעם ב֌נין ׀ֿון דעך שול. 

-- , קינדעך, אַזאַ גךויסע שול! מיט אַזױ ׀ֿיל קלאַסן ! 
אומעטום מיט יי֎דישע אױ׀ֿשךי׀ֿטן אויף די ווענט. און ב֌י" 
כעך, ב֌יכעך! און אַזאַ גךויסעך ׀ֿךײַעך הויף !" 

און משחלע הא־ט װײַטעך דעך׊יילט: 

-- ;אַלע זײַנען געווען נוט שו מי׹. ׀ֿון אַלע זײַטן ; 
שלום-עליכם, שלום-עליכם". 

-- , און װי׀ֿל קינדעך", -- ׀ֿךעגט דו׹ל, דיה ,לעךנען 
זיך דא־׹טן ? אַ ׀֌א֞ך הונדעךט ?" 

-- ,אַ ׀֌א֞ך הונדעךט ? און מעך קענסטו ניט שיילן ? 
און איך זא־נ א׀ֿשך אַ טױזנט! און װוי שיין די קינדעך מאַךשיךן 
אַךײַן אין די קלאַסן. און וי שיין זיי זיננען אַלע, ווען זי זײַנען 
אַלע אין הויף ׀ֿון שול, ווען מע גייט שוין אַהיים !" 

אַלע קינדעך זײַנען שטיל געזעסן און זיך ׊ונעהעךט שו 
יעדעך װא֞ךט װא֞ס איז אַךױס ׀ֿון משהלעס מויל. 

שׂךהלע הא־ט שטיל און ׀ֿאַךשעמט געזא֞נט: 

-- ,,ניט אַזױ וי מי׹ דא־ אין דעך קאַלאַניע, אַ הױ׀ֿן 


קינדעך !" 
געקומען ךײַטנדיק שטייט אַ שײַנענדיקעך 
ב֌ךוך-הב֌א 
׀ֿךאַ גע ס: 
41 ׀ֿאַךװאַס הא־ט משהלע געדאַך׀ֿט קומען שו ךײַטן אין שול? 
2. וואו איז משהלע געווען אין דעך ׊ײַט ׀ֿון װאַקאַ׊יע ? 
װא֞ס הא֞ב֌ן די קינדעך געװא֞לט וויסן ? 
4 ואו הא֞ב֌ן די קינדעך געלעב֌ט? 
5. װא֞ס הא־ט משהלע דעך׊יילט וועגן דעך גךויסעך שול אין ב֌וענא֞ס-. 
אײַךעס ? | 
86 אין װא֞ס ׀ֿאַך אַ שול הא֞ב֌ן די קינדעך זיך געלעךנט ? 
קאַ׀֌יטאַן, דעך ת/02012 ואַקאַ׊יע, די 0ס20211×¢ 
ב֌ךוך-הב֌א (ססגת מאטזסט) טךע׀֌ | 15 
ז6וחססטטסת 2 10 91661108 שוועסטעךקינד מו׀טסס 
סווש 26 26 0165560') מאַךשיךן 8 0} 


( 00065ס קא֞לא֞ניע, די תס01ס 
72 


ב֌. 

-- ,דעך לעךעך, דעך לעךעך קומט!" -- זײַנען די 
קינדעך אױ׀ֿגעש׀֌ךונגען. דעך לעךעך איז אויך געווען אַ 
קא֞לא֞ניסט. עך הא־ט געוואוינט אַ ׊ען קילא֞מעטעך ׀ֿון דעך 
שול. יעדן טא־ג ׀ֿלענט עך קומען אין שול מיט זײַן ׀ֿעךד 
און אַ קליינעם װא־גן אוים שוויי ךעדעך. די קינדעך זײַנען אים 
געלא֞׀ֿן אַנטקעגן און א֞נגעזא֞גט די נךויסע שׂמחה אַז משהלע 
איז שוין געקומען שו׹יק ׀ֿון ב֌וענא֞ס-אײַךעס. 


-- ,װא֞ס מאַכסטו, משהלע ?" -- און דעך לעךעך 
הא־ט אים אַךומגענומען. 


אַלע קינדעך זײַנען אַךײַן אין קלאַס און הא֞ב֌ן גענו- 
מען דעך׊יילן דעם לעךעך װא֞ס זי הא֞ב֌ן געהעךט ׀ֿון משה- 
לען. מעך ׀ֿון אַלץ זײַנען זי געווען ב֌אַנײַסטעךט ׀ֿון אַ שול 
וואו עס לעךנען זיך א׀ֿשך מויזנט קינדעך. 


-- ,און אַז מי׹ הא֞ב֌ן װײניק תלמידים, איז װא֞ס ?" -- 
הא־ט לאהלע געזא֞גט, -- ,קען זײַן אַז דא־ לעךנען מי׹ זי׹ 
ב֌עסעך װוי דא־׹טן". 


-- ,יא־, ס'איז אמת", -- הא־ט משהלע געזאַנט, -- 
איך הא֞ב֌ זיך ׀ֿאַךהעךט מיט מײַנע שוועסטעך-קינדעך. 
מי׹ קענען ניט װייניקעך וי זיי. דא־׹טן איז זיי נא־ך גךינגעך. 
עס קומט אַ ב֌אַקװעמעך אױטא֞ב֌וס װא֞ס ׀ֿיךט זיי ׀ֿון דעך 
היים אין שול אַךײַן און ׀ֿון דעך שול שודיק אַהײם. אױ׀ֿן 
וועג זישט מען אוים ווייכע ב֌ענקלעך, און מע ךעדט, און מע 
זינגט, און מע ׀ֿא֞ךט איב֌ע שיינע גאַסן". 

לאחלע ניט אַ זא־ג: -- ,ניט אַזױ וי ב֌ײַ אונדז. אונדז 
קומט אַלץ א־ן שוועך. מי׹ דאַך׀ֿן ךײַטן אויף ׀ֿעךדלעך, שו 


שוויי-דךײַ אוים איין קליין ׀ֿעךדל". 
-- ,,אין ווינט און אין שטױיב֌, אין חיץ און אין קעלט 
און אין ךענן" -- זא־נט דודל. | 


13 


-- ,,זא־ג ניט קיין ליגן", -- ךו׀ֿט אויס ב֌עךעלע, -- 
,אַז עס ךעגנט, קומען מי׹ ניט אין שול". 


תלמידים ׀ֿאַךהעךן זיך 
גיין אין שול, קומען אין שול, ׀ֿא֞ךן אין שול 


׀ֿךאַנעס: 


1 ועך איז געווען דעך לעךעך און וואו הא־ט עֶך געוואוינט ? 

2 וי קומען די קינדעך אין שול אין ב֌וענא֞ס-אײַךעס ? 

3 װוי קומען די קינדעך אין דעך שול ׀ֿון דעך קא֞לאַניעץ? 

4 וועמען איז ג׹ינג און וועמען איז שוועך? 
אױ׀ֿגעש׀֌ךונגען קט 66קמתטן 
ב֌אַגײַסטעךט 1054 ,6018564 
׀ֿאַךהעךן זיך 1 6200 165 40 ,סתוות2אס 0} 
ב֌אַקוועם }6066 
שטויב֌, דעך 0151 
ליגן, דעך 6 ס6מ} 

= 


משהלע הא־ט אויך דעך׊יילט וועגן דעם שיינעם יום- 
טו׀ֿ װא֞ס עס הא־ט דוךכגע׀ֿיךט די שול וואו עס לעךנען זיך 
זײַנע שוועסטעך-קינדעך. 

-- ,, לעךעך, װא֞ס װועט זײַן מיט אונדזעך יום-טובֿ ל־" 
-- הא־ט גע׀ֿךענט לאהלע. 

-- ,איך ווייס ניט, קינדעך, שי מי׹ זא־לן דא֞ס יא־׹ הא֞ב֌ן 
א יום-טובֿ", -- הא־ט דעך לעךעך געזאַגט. 

-- ,א֞ב֌עך ׀ֿאַךאַיא֞ךן הא֞ב֌ן מי׹ געהא֞ט אַזאַ שיינעם 
יום-טובֿ", -- הא־ט לאהלע ווידעך געזא֞גט. 

-- יאַ, עס איז געווען אַ נחת. א֞ב֌עך אונדזעך שול 
איז קלענעך געװא֞ךן. עטלעכע קאַלאַניסטן זײַנען אַװעק אין 
שטא֞ט ׊וזאַמען מיט זייעךע קינדעך. מיינט אי׹ אַז מי׹ וועלן 
קענען דוךכ׀ֿיךן אויך דא֞ס יא־׹ אַ שיינעם יום-טובֿ ?" 


14 


-- ,יא־, יא־!" -- הא֞ב֌ן זיך נעהעךט שטימען ׀ֿון קינ- 
דעך. און משהחלע הא־ט שוין געךעדט ׀ֿאַך אַלעמען: 

-- ,דעם יום-טובֿ וועלן מי׹ דוךכ׀ֿיךן װי אַלע יא־׹, 
נא־ד ב֌עסעך און שענעך. מי׹ זא־גן שו אַלע אויס׊ולעךנען 
גוט אונדועךע ךאַלן. מי׹ װועלן אַלץ אויסלעךנען װא֞ס מע 
דאַךף דעקלאַמיךן און װא֞ס מע דאַךם זינגען". 

דעם לעךעךס ׀֌נים איז געװא֞ךן ׀ֿךײלעך. און דא־׹ 
הא־ט עך געזאַנט : 

-- ,אי׹ ווייסט דאַך, קינדעך. עס הײיב֌ן זיך ב֌אַלד א־ן 
די גךויסע ךעגנס. העךט אי׹ אויף שו קומען אין שול. װי 
וװעט מען זיך שוג׹ייטן שום יום-מובֿ ל" 

-- , מי׹ װועלן סײַ װי קומען, אַ׀ֿילו אין די נךעסטע 
ךעננס. מי׹ װעלן נישט ׀ֿאַך׀ֿעלן אין שול אַ׀ֿילו קיין איין 
טא־ג ניט", -- הא֞ב֌ן זיך נעהעךט קינדעךשע שמימען. 

-- ,טא֞מעך ךעגנט שטאַךק און די װענן װעלן זײַן 
׀ֿאַךגא֞סן ?" -- הא־ט לאהלע גע׀ֿךענט. 

-- ,וועלן מי׹ שווימען !" -- הא־ט ב֌עךעלע אויסנע- 
ךו׀ֿן. 

-- ,ניט שווימען, נאַך ׀ֿא֞ךן מיט אַ שיף", -ט הא־ט 
געזא֞נט משהלע. 

-- ,וועך הא־ט דען אַ שים ?" 

-- ,,איך", -- הא־ט משהלע זיך ב֌אַךימט, -- ,,איך הא֞ב֌ 
אַ שיף". 

-- ,מיט אַ וע֞נֵל ?" -- הא־ט זיך דודל נעחכמחט. 

-- ,יא־, אַ שים מיט אַ זענל, און איך ב֌ין דעך קאַ׀֌י- 
טאַן". 


אַלע קינדעך הא֞ב֌ן געלאַכט. 


חכם, חכמה, חכמהן זיך ךא֞ס יא־׹, ׀ֿאַךאַיא֞ךן 


15 


׀ֿואַגעס: 
ווען הא֞ב֌ן די קינדעך זיך דעךמאַנט וועגן אַ יום-טובֿ אין דעך שול ? 
2. ׀ֿאַךװא֞ס הא־ט דעך לעךעך געמךאַכט אַז דא֞ס יא־׹ קען מען ניט 
דוךכ׀ֿיךן קיין יום-טובֿ ? 
2 װא֞ס הא֞ב֌ן די קינדעך ׊וגעזא֞גט דעם לעךעך ? 
4 װא֞ס הא֞ב֌ן די קינדעך געךעדט וועגן די ךעגנס װא֞ס קענען ׀ֿאַךגיסן 


בז 


די וועגן? 
׀ֿאַךאַיא֞ךן זגסץ 1256 ׀ֿאַךגא֞סן 1006 
שטים, די 66 ב֌אַךימען זיך 08 0} 
׹א־ל, די 6 חכמהן זיך ,1046 10 (תסמזמאסהא) 
סיַווי שסתץת2 טס 4140 0} 


׀ֿאַך׀ֿעלן אין שוֹל 508001 0195 40 


ד. 
די קינדעך הא֞ב֌ן געהאַלטן װא֞ךט. 


די טעג זײַנען געװא֞ךן הייסעך, א֞ב֌עך קיינעך הא־ט ניט 
׀ֿאַך׀ֿעלט קיין איינשיקן טא־ג אין שול. ׀ֿאַךקעךט, מען איז 
נעב֌ליב֌ן נא־כן לעךנען, מע הא־ט זיך געמיט מעך װי אַלע 
מא־ל עס זא־ל זײַן אַ שיינעך יום-טובֿ. 

איין מא־ל, ש׀֌עם אין א֞װנט, אַ ׀֌א֞ך טעג ׀ֿאַךן יום-טובֿ, 
איז דעך הימל געװא֞ךן ב֌אַדעקט מיט שוועךע װא֞לקנס. 
ס'הא־ט גענומען ב֌לי׊ן און דונעךן. אַ גאַנ׊ע נאַכט הא־ט 
געךעננט. משהלע איז אײַנגעשלא֞׀ֿן מיט שוועךע געךאַנ- 
קען. װא֞ס וועם זײַן ? אַלע וועגן ועלן מא־׹גן זײַן ׀ֿאַךגא֞סן 
מיט װאַסעך. 

אין דעך ׀ֿךי הא־ט נא־ך אַלץ געךעננט. משהלע איו 
אױ׀ֿגעשטאַנען, ע׀֌עס װא֞ס געגעסן. עך הא־ט ניט לאַנג גע- 
ט׹אכט. עך הא־ט א֞נגעטא֞ן דעם טאַטנס לאַנגן ךענן-מאַנטל 
און אַךױס א֞נזא֞טלען זײַן ב֌ךוין ׀ֿעךדל. 2 

-- ,וואוהין ?" -- הא֞ב֌ן טאַטע-מאַמע אים גע׀ֿךענט. 

-- , אין שול, װי אַלע טא־ג". 

-- ,אין אַזאַ משוגענעם װעטעך ?" 

-- ,יא־. מי׹ הא֞ב֌ן זיך געגעב֌ן אַ װא֞ךט !" 


16 


-- ,א֞ב֌עך מי׹ וואוינען אַזױ װײַט ׀ֿון דעך שול!" 
-- ,װעל איך שווימען. דא֞ס ׀ֿעךדל איז מײַן שיף און 
איך ב֌ין דעך קאַ׀֌יטאַן". 


עס הא֞ב֌ן ניט געהא֞ל׀ֿן מאַטע-מאַמעס ׹ייד. משהלע 
הא־ט זיך נעזע׊ט אויף זײַן ׀ֿעךדל און טךא֞ט ב֌ײַ טךא֞ט 
גענומען ךײַטן איב֌עך די ׀ֿאַךגאַסענע ועגן שו דעך שול. 
אױ׀ֿן װעג הא־ט עך זיך א֞׀֌נעשטעלט און אַךױ׀ֿגענומען 
לאהלען. דעךנא֞ך הא־ט עך זיך ווידעך א֞׀֌נעשטעלט און 
אַךױ׀ֿנענומען ב֌עךעלען. לאהלע הא־ט מיט ב֌יידע הענט 
אַךומגענומען משהלען און ב֌עךעלע הא־ט ׀ֿעסט געהאַלטן 
לאהלען. 


17 


אַלע דךײַ קינדעך אויף איין ׀ֿעךד. אַלע דךײַ אונטעך 
דעם גךויסן ךעגן-מאַנטל, 

-- ,מי׹ שווימען, מי׹ שווימען", -- הא־ט לאהלע 
אױסגעךו׀ֿן. 

-- ,,דו ב֌יסט דעך קאַ׀֌יטאַן", -- הא־ט ב֌עךעלע × ×¢- 
זא־נט. 

אַזױ זײַנען אַלע דךײַ געקומען אין שול. זיי האַב֌ן שוין 
גע׀ֿונען די קינדעד מיטן לעךעך. די קינדעך הא֞ב֌ן געלעךנט 
און זיך געגךייט שום יום-מובֿ. 

און עס איז טאַקע געווען דעך שענסטעך יום-טו׀ֿ אין 
דעך שול. אַלע קאַלאַניסטן, אויך די װא֞ס הא֞ב֌ן געוואוינט 
נאַנץ װײַט, זײַנען געקומען שום יום-מו׀ֿ. 

און משהלע -- די קינדעך הא֞ב֌ן אים שוין געךו׀ֿן משה- 
לע קאַ׀֌יטאַן -- הא־ט געזא֞גט: -- ,, סאיז אַזױ שיין וי אין 
| ב֌וענא֞ס-אײַךעס". 


(מאַשע ‏ שטוקעך-׀֌אַיוק) 


זיך מיען זיך א֞׀֌שטעלן 
אַךומנעמען ---אַךומנענומען 


׀ֿךאַ גע ס: 


וי הא֞כ֌ן די קינדעך זיך געגךייט שום יום-טובֿ אין דעך שול? 
׀ֿאַךװא֞ס האַכ֌ן טאַטע-מאַמע ניט געװא֞לט אַז משהלע זא־ל ךײַטן אין 
שול? 


א 


5 װא֞ס הא־ט משהלע געזא֞גט ? 

4 וועמען הא־ט עך אַךױ׀ֿגענומען אויף זײַן ׀ֿעךדל ? 

8 ׀ֿאַךװא֞ס הא֞ב֌ן די קינדעך אים געךו׀ֿן משהלע קאַ׀֌יטאַן? 

6 וי איז געווען דעך יום-טובֿ אין דעך שול ? 
׀ֿאַךקעךט שזג/1ם000 סם} מס משוגע ׊1279ס 
ב֌לי׊ן 5 טוא־ט ב֌ײַ טךא֞ט 5160 עס 560 
דונעךן 7)} 10 אַךױ׀ֿגענומען ;מסקט 12060×§ 
א֞נזא֞טלען 6 10 ,מט 111166 

| קט 10464ק 


78 


1 * 
4 *' 
א 
(( 
6 : 


אַב֌ן ליב שו ויינען 
א. 

עס איז געווען אַ ליכטיקעך מא־ג א֞נהײב֌ האַךב֌סט. די 
מאַמע הא־ט גע׀ֿיךם גיטעלען אין דעך יי֎דישעך שול. 

-- , מאַמע, װא֞ס װעל איך מא־ן אין שול ? װא֞ס װעל 
איך זא־נן ל" 

-- ,דו וועסט זא־גן װי דו הייסט, וי אַלט דו ב֌יסט און 
וואו דו וואוינסט". 

-- ,וועלכן נא֞מען זא־ל איך זא־גן, מאַמע ? דעם נאַ- 
מען ׀ֿון סקול א֞דעך דעם נאַמען ׀ֿון דעך חיים ?" 

-- , דו וועסט זא־גן אַז דו הייסט גיטעלע. גיטעלע -- 
אַזױ װוי איך און דעך טאַטע ךו׀ֿן דיך. זא־ג אַז דײַן יי֞דישעך 
נא֞מען איז ניטל-׹חל. אַזױ הא֞ב֌ן געהייסן דײַנע שוויי ב֌אַ- 
ב֌עס: איינע ניטל, די אַנדעךע -- ׹חל. אױב֌ מײַן מאַמע 
גיטל װא־לט נעלעב֌ט, װא־לט זי דיך אישט גע׀ֿיךט אין שול". 

גיטעלע הא־ט אױ׀ֿגעהױב֌ן די אױגן שו דעך מאַמען 
און געזען טךעךן אין דעד מאַמעס ב֌ךוינע אױיגן. נא֞ך די 
מאַמע הא־ט נעשמייכלט שו ניטעלען און זי װײַטעך גע׀ֿיךם 
׀ֿאַך דעך האַנט. 


ו :0 


אל 2 
* 


ניטעלע הא־ט געב֌ךאַכט אַהיים ׀ֿון דעך שול אַ יי֎דישן 
הע׀ֿט. אויף דעך עךשטעך זײַט ׀ֿון הע׀ֿט זײַנען געווען 
יי֎דישע אותיות. דא־׹טן איז נגעווען אי׹ נא֞מען נא־ך די שוויי 
ב֌א֞ב֌עס -- גיטל-׹חל,- 


19 


די מאַמע הא־ט אַ קוש געגעב֌ן אי׹ טא֞כטעך. גיטעלע 
הא־ט אױ׀ֿגעהױב֌ן דעם קא֞׀֌. זי זעט, די מאַמע האַלט אין 
האַנט דעם הע׀ֿט. זי שמייכלט, א֞ב֌עך שוויי טךעךן שײַנען 
אין איךע אוינן. 

יענע נאַכט, איידעך זי איז אײַנגעשלא֞׀ֿן, הא־ט גיטעלע 
געטךאַכט: ׀ֿאַךװא֞ס קומען טךעךן אין דעך מאַמעס שיי- 
× ×¢ אױנן, ווען די מאַמע קוקט אויף די יי֞דישע אותיות מיט 
די נעמען ׀ֿון איךע שוויי ב֌א֞ב֌עס ? 

אישט, ווען גיטעלע דאַךף שךײַב֌ן אױ׀ֿן טא־װל, ׀ֿאַך- 
מאַכט זי אויף אַ ךנע די איינעלעך און זי זעט אין דעך לו׀ֿט 
די יי֎דישע אותיות ׊וזאַמען מיט דעך מאַמעס טךעךן. קיי- 
נעך ווייסט ניט ׀ֿאַךװא֞ס גיטעלע הא־ט ליב֌ שו ׀ֿאַךמאַכן 
די אוינן אויף אַ ךגע, איידעך זי שךײַב֌ט א־ן אי׹ נא֞מען. קיי- 
נעך ווייסט ניט ׀ֿאַךװא֞ס זי שמייכלט, ווען זי ע׀ֿנט שו׹יק 
די אױינן. זי איז שוין אישט אין ד׹יטן קלאַס. זי קען שוין 
נוט אַנשךײַב֌ן אַ׀ֿילו שוועךע וועךטעך. א֞ב֌עך ווען זי דאַךף 
אַנשךײַב֌ן אי׹ יי֎דישן נא֞מען, ׀ֿאַךמאַכט זי די אױגן אויף אַ 
ךגע, זי ע׀ֿנט זיי מיט אַ שמייכל -- און עךשט דעךנא֞ך 
שךײַב֌ט זי דעם נא֞מען ניטל-׹חל. 


וי הייסטו? }| הייסן נא־ך אַ זיידן | אויג ---איינעלע 


׀ֿךאַנעס: 
נא־ך וועמען איז געווען דעך נא֞מען גיטל-׹חל ? 
2. ׀ֿאַךװא֞ס זײַנען געווען טךעךן אין דעך מאַמעס אויגן, ווען זי הא־ט 
גע׀ֿיךט אי׹ טעכטעךל אין דעך יי֎דישעך שול ? 
3 ׀ֿאַךװא֞ס זײַנען געווען טךעךן אין דעך מאַמעס אויגן, ווען זי הא־ט 
געזען די ייַדישע אותיות מיט די נעמען ׀ֿון די שוויי ב֌א֞ב֌עם ? 
4 הא־ט גיטעלע געוואוסט, ׀ֿאַךװא֞ס עס קומען טךעךן אין דעך מאַטעם 
אויגן ? 
5 ׀ֿאַךװא֞ס ׀ֿאַךמאַכט גיטעלע די אויגן אויף איין ךגע, ווען זי דאַךף 
אַנשךײַב֌ן אי׹ נאַמען ? 
וי הייסטו? 2006ת זטסץ 8215ש אײדעך 016 
לו׀ֿט, די זוג זײַט, די 06 


ב} 


ב֌. 

ניטעלע הא־ט שוויי נעב֌וךטסטעג. איין געב֌וךטסטא֞נ 
איז אַלע מא־ל דעם זעלב֌יקן מא־נ אין דע׊עמב֌עך און דעך 
אַנדעךעך איז דעם עךשטן טא־ג חנוכ֌ה. 

ווען דעך לעךעך הא־ט גע׀ֿךענט ניטעלען, ווען זי איז 
געב֌ויךן געװא֞ךן, הא־ט זי געענט׀ֿעךם : 

-- , דעם עךשטן טא־ג הנוכ֌ה". 

דעך לעךעך הא־ט עס ׀ֿאַךשךיב֌ן אין אַ ב֌יכעלע. 

די לעךעךין אין דעך ענגלישעך שול און די חבֿךטעס 
איךע אין קלאס ב֌אַנךיסן זי שו אי׹ נעב֌וךמטסטא֞ג אין דע׊עם- 
ב֌עך, יעדעך יא־׹ אין דעם זעלב֌יקן מא־נ. און אין דעך יי֮די" 
שעך שול נים אי׹ דעך לעךעך א ייַךיש ב֌יכעלע, אַ מתנה 
שו אי׹ נעב֌וךטסטא֞ג -- דעם עךשטן טא־ג חנוכ֌ה. 

ניטעלע איז אַלט געװא֞ךן ׊ען יא־׹. די מאַמע הא־ט 
׀ֿאַך ניטעלעס קלא֞ס אין דעך יי֎דישעך שול געב֌אַקן אַ קוכן. 
זי הא־ט געקױ׀ֿט ׊וקעךקעס און ניס. זי הא־ט דא֞ס אַלץ × ×¢- 
ב֌ךאַכט אין שול. 

עס איז דעך עךשטעך מא־נ חנוכ֌ה. לעךנט מען ניט 
וי אַלע מא־ל. מע שינדט א־ן איין חנוכ֌ה-ליכטל, מע זיננט 
חנוכ֌ה-לידעך. מע ׀ֿךײט זיך מיט דעם יום-טובֿ חנוכ֌ה און 
מע ׀ֿךײט זיך מיט ניטעלעס נעב֌וךטסטא֞ג. 

די מאַמע ניט אַלעמען קוכן, ׊וקעךקעס און נים, און 
דעך לעךעך גיט ניטעלען אַ ב֌יכל און זאַנט : 

--,אַזױ וי דײַן נעב֌וךטסטאַנ איז דעם עךשטן מאַנ 
חנוכ֌ה, גיב֌ איך די׹ אַ מתנה אַ חנוכה-ש׀֌יל מיטן נאַמען 
'חנוכ֌ה-געלט, ׀ֿון שלום-עליכם". 
| גיטעלע הא־ט גענומען די מת֌נה און געזאַנט דעם לע- 
ךעך: 

-- ,א שיינעם דאַנס". 

דעך לעךעך הא־ט געשמייכלט און הא־ט געזאַנט: 

-- ,אישט דאַך׀ֿסטן אונדז געב֌ן אַ מתנה. גע׀ֿין אין 


81 


דײַן לייענב֌וך ע׀֌עס װא֞ס שלום-עליכם הא־ט געשךיב֌ן און 
לייען עס ׀ֿאַך אונדו". 

ניטעלע הא־ט נגע׀ֿונען. זי הא־ט זיך אױ׀ֿנעשטעלט און 
געלייענט: 

-- , שאַט, מי׹ ׀ֿא֞ךן קיין אַמעךיקע! וואו איז אַמע- 
ךיקע ? ווייס איך ניט. איך וויים נא֞ך אַז ס'איז װײַט. מע 
דאַךף אַחין ׀ֿא֞ךן און ׀ֿא֞ךן אַזױ לאַנג ב֌יו מע קומט. און 
אַז מע קומט, קוקט מען אײַך אין די אוינן. הא־ט אי׹ געזונ- 
טע אויגן --- איז נוט. אױב֌ נים, ׀ֿא֞ךט, זײַט מוחל, שו׹יק. 
דאַכט זיך אַז איך הא֞ב֌ געזונטע אױינן... זעט אי׹, מיט 
מײַן מאַמען איז ניט ׀ֿךײלעך. וועך איז שולדיק? אַז טא־ג 
און נאַכט וויינט ז. 

-- איב֌עך די׹ װועלן חלילה אַלע דאַך׀ֿן ׀ֿא֞ךן שו׹יק. 
--- אַזױ טענחט מ֮יט אי׹ מײַן ב֌ךודעך עליע. 

און זי ענט׀ֿעךט אים : 

-- נאַךיש קינד װא֞ס דו ב֌יסט! איך וויין דען? עס 
וויינט זיך אַליין...? 

דאַ הא־ט ניטעלע גענעב֌ן אַ קוק אויף אי׹ מאַמען 
װא֞ס איז געזעסן ב֌ײַ דעך װאַנט. יא־, געטךא֞׀ֿן ! אי׹ מאַמע 
װוישט די אויגן ... 

מאַמעס הא֞ב֌ן ליב֌ שו וויינען. 


(ב֌עךל סיגאַל) 


מוחל זײַן --- זײַט מוחל חלילה 


שךײַב֌ן, א֞נשךײַב֌ן 


׀ֿהאַגעס: 


1 וען איז גיטעלעס געב֌וךטסטא֞ג ? 
×€. װא֞ס קומט ׀ֿאַך אין שול דעם עךשטן טא־ג חנוכ֌ה? 
3 װא֞ס ׀ֿאַך א מתנה הא־ט גיטעלע ב֌אַקומען? 


82 


װא֞ס הא־ט גיטעלע געלייענט ׀ֿון שלום-עליכמען ? 

׀ֿאַךװאַס הא־ט געוויינט די מאַמע ׀ֿון שלום-עליכמס מעשׂה ? 
׀ֿאַךװא֞ס זײַנען געווען טךעךן אין די אויגן ׀ֿון גיטעלעס מאַמען ? 
מיינסטו אויך אַז מאַמעס הא֞ב֌ן ליב֌ שו וויינען ? 


׊וקעךקע(ס) 6209 חלילה !101814 6004 (1:801116) 
ישאַט ! ת׀טם טענהן 0 10 ,2816 10 
זײַט מוחל 6Öž,. 1626 וישן 16טט 10 


=א וס מס 1= 


אַ י֎דישע שול 


די יי֎דישע שול ׀ֿאַךן יי֎דישן קינד -- 

אַזױ וי אַ ליכטל אַ קליינס װא֞ס מע שינדט, 

וועךט ליכטיק אַךום און דא֞ס האַךץ װעךט דעך׀ֿךײט, 
דא֞ס קינד וועךט אַ גא֞לדענעך ׹ינג אין דעך קייט, 


די יי֎דישע שול איז אַ שליסל ׀ֿון גא־לד, 

זי ע׀נט די טי׹ שו אַ וועלט ׀ֿון אַמא֞ל, 

אַ וועלט ׀ֿון געזאַנג, ׀ֿון געב֌עט און ׀ֿון טךעךן, 
׀ֿון זיידעס װא֞ס שיילן די זילב֌עךנע שטעךן, 


די יי֎דישע שול איז אַ גא֞לדענע ב֌ךיק 

װא֞ס ׀ֿיךט ׀ֿון דעך ׀ֿךעמד, ׀ֿון דעך װײַט דיך שו׹יק, 
און ס'נעמען דיך האַך׊יק אַךום די ׀ֿיך ווענט, 

אַזױ וי זיי װא־לטן אַ חבֿך דעךקענט, 


(חגן קיעל) 
שליסל, דעך 467 
געב֌עט, דא֞ס 1467 
דעךקענען 6 0 


83 


0 לונדמלד 0 


אַכט קליינע ב֌ךידעך 


אַכט קליינע ב֌ךידעך 
׀ֿון אַ גךויסן ׀ֿלאַם 
זינגען שטומע לידעך 
׀ֿון אַ ב֌ךאַװון שטאַם, 


אַכט 


׀ֿון אַ שטאַם ׀ֿון קךיגעך, 
מוטיק און געטךײַ -- 

און ׀ֿון שטא֞ל׊ע זיגעך 
איב֌עך שקלאַ׀ֿעךײ, 


שטומע עדות, 


אײַעך ליכט דעךמאַנט 
אין די עלטעךזיידעס 


׀ֿון אַ װײַטן לאַנד, 


׀ֿלאַם, דעך 1146 
ב֌ךאַװו 6ס 
שטאַם, דעך 11106 ,1206 ,ת181ז0ס 
קךיגעך, דעך 07סעסטט 
מוטיק 39ט00:):)טסס 


(אַלף כ֌ץ) 
זיגעך, דעך 01םסט 
שקלאַ׀ֿעךײ, די 7ז76ט914 
עדות, דעך 64:5טעטט 


עלטעךזיידע, דעך 8128012186 81621 


- 4 י 1 שאך יש יו יו 
אע 1 : 0 
ע} - א 2 
: 04 ׊ֹ נוט 


די מעשה ׀ֿון חנוכ֌ה 


א. 
0 6 ק֮יו זייעך איינן לאַנד, אין אךץ-ישךאל, הא֞ב֌ן 
יי־דן שוין נעהאַט איב֌עך זיך אַ ׀ֿךעמךן 
קינינ. דא֞ס יי֎דישע לאַנד הא־ט געהעךט - 
שו די ג׹יכן. די נ׹יכן האַב֌ן זיי געלא֞וט 
לעב֌ן װי זיי ווילן און זיך ׀ֿיךן אַזױ וי 
+ 5 זייעךע עלטעךן הא֞ב֌ן זיך נע׀ֿיךט. 
עס } איז זא֞ב֌עך אױ׀ֿנעשטאַנען אַ שלעכטעך קיניג מיט 
אַ לאַנגן און שוועךן נא֞מען אַנטיא֞כוס ע׀֌י׀ֿאַנעס. עך הא־ט 
געװא֞לט אַז אַלע ׀ֿעלקעך זא־לן וועךן ג׹יכן, אַז אַלע ׀ֿעלקעך 
זא־לן זיך ׀ֿיךן וי די ג׹יכן. הא֞ב֌ן אַלע ׀ֿעלקעך אים גע׀ֿאַלנט. 
נא֞ך די יי֮דן הא֞ב֌ן געזא֞נט : 
-- ,,מיד ווילן לעב֌ן אַזױ װוי אונדזעךע עלטעךן הא֞ב֌ן 
געלעב֌ט. מי׹ ווילן חיטן די געזע׊ן ׀ֿון דעך מו׹ה. מי׹ ווילן 
האַלטן אונדזעךע שיינע יום-טובֿים. מי׹ ווילן ךוען איין 
טא־ג אין װא־׹". 
דעך שלעכטעך קיניג איז נעװא֞ךן זייעך ב֌ייז. עך הא־ט 
געשיקט אַ סך סא֞לדאַטן אין יי֎דישן לאַנד. די גדיכן זײַנען 
נעקומען אין יךושלים און זיי הא֞ב֌ן אין ב֌ית המקדש אַװעק- 
געשטעלט אַ × ×¢×¥. דעך קינינ הא־ט געהייסן, אַז יי֮דן זא־לן 
דינען די גךיכישע נעטעך. דעך קינינ הא־ט אַךױסנענעב֌ן 
אַ ב֌אַ׀ֿעל, מע זא־ל טייטן אַלע יי֮דן װא֞ס היטן די געזע׊ן ׀ֿון 
זייעךע עלטעךן. 
זײַנען יי־דן געװא֞ךן זייעך טךויעךיק. זייעך א סך זײַנען 
געב֌ליב֌ן נעטךײַ שו זייעך ׀ֿא֞לק. אַב֌עך עס זײַנען אויך 
געווען יי֮דן -- ׊ווישן די ךײַכע -- װא֞ס הא֞ב֌ן געטאַן וי 
דעך שלעכטעך קינינ הא־ט געהייסן. 
די סא֞לדאַטן ׀ֿון שלעכטן קיניג זײַנען געגאַנגען אי- 
ב֌עךן לאַנד שו זען, שי די יי־דן לעב֌ן אַזױ װוי די ג׹יכן. אַ סד 


85 


י֮דן הא־ט מען דעךהךגעט, אַ סך יי־׹ן הא־ט מען גע׀֌ײַניקט. 
עס איז געווען זייעך שלעכט. 


יךושלים,, ב֌ית-המקדש ב֌לײַב֌ן געטךײַ 


׀ֿוהאַ גנע ס: 
1 וען ג׹יכן הא֞ב֌ן געהעךשט אין אךץ-ישׂךאל --- אין װא֞ס זײַנען יי֮דן 
געווען ׀ֿךײַ ? אין װוא֞ס זײַנען יי֮דן ניט געווען ׀ֿךיי ? 
װא֞ס הא־ט געװא֞לט אַנטיא֞כום ע׀֌י׀ֿאַנעס? 
װא֞ס הא֞ב֌ן יי֮דן געװא֞לט ? 
װא֞ס הא־ט דעך קיניג געטא֞ן? 
זײַנען אלע יי֮דן געב֌ליב֌ן געטךײַ זייעך ׀ֿא֞לק ? 
װא֞ס הא־ט מען געטא֞ן שו די געטךײַע יי֮דן ? 


זיך ׀ֿיךן 66 0} געץ, דעך 1401 
ג׹יך, דעך 01664) געטעך 25 
׀ֿעלקעך 9 ,2110 ׀֌ײַניקן 6 10 
סא֞לדאַטן 15טץ+שט 
ב֌. 
די גךיכישע סא֞לדאַטן זײַנען אויך געקומען אין א קליין 
שטעטל מודיעין. דא־׹טן הא־ט נעלעב֌ט אַן אַלטעך מאַן 
װא֞ס הא־ט געהייסן מתתיהו. עך הא־ט נעהאַט ×€Ö¿×™× ×£ זין. זי 
זײַנען אַלע געווען שטאַךקע און העלדישע מענעך. דעך 
׀ֿא֞טעך און די זין זײַנען געווען געטךײַ זייעך ׀ֿא֞לק. 
די סאַלדאַטן הא֞ב֌ן געהייסן אַלע אײַנװאױנעךס ׀ֿון 
שטעטל קומען אויף איין א֞ךט, אױ׀ֿן מאַךק׀֌לאַץ. דעך 
׀ֿיךעך ׀ֿון די סא֞לדאַטן הא־ט געזא֞גט שן מתתיהן : 
-- ,,דו ב֌יסט דעך עלטסטעך און דו ב֌יסט זייעך חשובֿ 
אין דעם אַךט. דאַך׀ֿסטו זײַן דעך עךשטעך װא֞ס װעט טאַן 
װוי דעך קיניג הייסט. ווען דו ׀ֿא֞לנסט דעם קיניגס ב֌אַ׀ֿעל, 
וועסטו וועךן דעם קיניגס ׀ֿךײַנד. א֞ט איז אַ חזי׹. ב֌ךענג 
אים ׀ֿאַך אַ קךב֌ן דעם גךיכישן נא֞ט. דעך קיניג װעט דעך- 
׀ֿאַך ב֌אַלױנען דיך און דײַנע קינדעך". 
מתתיהו הא־ט געענט׀ֿעךט מיט אַ הויכעך שטים אַו 
אַלע זא־לן העךן : 


סוֹ סש שו הש נס 


86 


-- , אַלע ׀ֿעלקעך ׀ֿאַלגן דעם קיניג און גייען אַװעק 
׀ֿון זייעךע אַלטע געזע׊ן, און לעב֌ן וי מע הייסט זיי. א֞ב֌עך 
מי׹ יי֮דן ווילן ב֌לײַב֌ן ב֌ײַ אונדזעך גלױב֌ן און מי׹ וילן 
לעב֌ן װי אונדזעךע עלטעךן. איך און מײַנע קינדעך װעלן 
ב֌לײַב֌ן נעטךײַ אונדזעך ׀ֿא֞לק". 

מת֌תיהו הא־ט געענדיקט ךעדן. אַלע זײַנען געב֌ליב֌ן 
שטיל. אַלע הא֞ב֌ן געװאַךט װא֞ס דא־ וועם זײַן. ׀֌לו׊לינג איז 
אַךױסגעקומען אַ ייד מיט אַ מעסעך אין האַנט און געװא֞לט 
ב֌ךענגען ׀ֿאַך אַ קךב֌ן דעם חזי׹. דעך אַלטעך מתתיהן 
הא־ט געכאַ׀֌ט דעם י֎דנס מעסעך און מ֮יט דעם מעסעך 
אים דעךהךנעט. 

אַזױ הא־ט זיך א֞נגעהױב֌ן דעך אױ׀ֿשטאַנד. מתמתיהוס 
זין און אַלע אײַנוואױנעךס ׀ֿון מודיעין הא֞ב֌ן זיך געװאַך׀ֿן 
אויף די סא֞לדאַטן. אַ טייל הא־ט מען געטייט, די איב֌עךיקע 
זײַנען אַנטלאַ׀ֿן. 


אַלט---עלטעך --- עלטסטעך די עלטעךן 


׀ֿך אַ גע ס: 


1 וואו הא֞ב֌ן געלעב֌ט מת֌תיהו און זײַנע זין? 

2 ׀ֿאַךװא֞ס הא־ט דעך ׀ֿיךעך ׀ֿון די גךיכישע סא֞לדאַטן געךעדט שי 
מת֌תיהון ? 

8 װא֞ס, הא־ט עך געזא֞גט, זא־ל מת֌תיהו טא־ן? 

4 ׀ֿאַךװא֞ס הא־ט עך אויסגעקליב֌ן אַ חזי׹ ׀ֿאַך אַ קךב֌ן ? 

9 װא֞ס הא־ט מת֌תיהו געענט׀ֿעךט ? 

6 איז דעך יד װא֞ס איז אַךױסגעקומען שו ב֌ךענגען ׀ֿאַך א קךב֌ן דעם 
חזי׹ געווען אַ ׀ֿאַךךעטעך (4120406)? 

הא־ט מת֌תיהו געהא֞ט ךעכט שו דעךהךגענען דעס ׀ֿאַדךעטעך ? 

8 וי אַזױ הא־ט זיך א֞נגעהױב֌ן דעך אױ׀ֿשטאַנד קעגן די ג׹יכן? 


מת֌תיהו (טתסץ׀14211) העלדיש 21266 ,261010 
זין 5 מענעך תסנז 
חשובֿ 504 (ט6מ28095) ילױב֌ן, דעך 148 
חזי׹ 6106 18×§ (ז142226) אױ׀ֿשטאַנד, דעך 014ט6 
קךב֌ן, דעך 6 (מסטזס) 


87 


= 


מתתיהו איז שוין געווען זייעך אַלט. ׀ֿאַךן טוט הא־ט 
עך געזא֞גט אַז דעך א֞נ׀ֿיךעך ׀ֿון אױ׀ֿשטאַנד זא־ל וועךן זײַן 
זון יהודה. עך איז געווען דעך גךעסטעך העלד װא֞ס יי֮דן 
הא֞ב֌ן געהא֞ט. מע הא־ט אים געךו׀ֿן יהודה המכ֌ב֌י. עך הא־ט 
נעמאַכט אַ יַדישע אַךמײ. עס איז געווען אַ קליינע אַךמײ, 
א֞ב֌עך זייעך אַ העלדישע. 


יהודה המכ֌ב֌י הא־ט ׀ֿאַךטךיב֌ן דעם קינינס סא֞לדאַמן - 
׀ֿון יךושלים. עך און זײַנע מענטשן הא֞ב֌ן אױסגעךיניקט 
יךושלים ׀ֿון גע׊ן און זיי זײַנען אַךײַנגעקומען אין ב֌ית- 
המקדש. דא־׹טן זײַנען אַ סך הייליקע זאַכן געווען ׊עב֌ךאַכן. 
זי הא֞ב֌ן דעם ב֌ייתדהמקדש ׹יין נעמאַכט. זיי הא֞ב֌ן אַל׊דינ; 
ווידעך אַװעקנעשטעלט אַזױ װי עס איז געווען אַמא֞ל. וען 
אַלץ איז געווען ׀ֿאַךטיק, הא־ט מען געמאַכט אַ יום-טוב. 
דא֞ס איז געווען דעך יום-טובֿ חנוכ֌ה. חנוכ֌ה ב֌אַטײַט -- ב֌אַ- 
נײַאונג. 

אין ב֌יתזהמקדש איז געווען אַ מנו׹ה, אַ גךויסעך לײַכ- 
טעך מיט זיב֌ן ךעךן. אין די ךעךן הא־ט געב֌ךענט ב֌וימל. 
מע הא־ט אױ׀ֿגעשטעלט אַ נײַע מנודה און מע הא־ט גע- 
ווכט ךיינעם ב֌וימל װא֞ס איז געב֌ליב֌ן ׀ֿון ׀ֿךיעך. מע הא־ט 
גע׀ֿונען נא֞ך איין קליין קךיגעלע מיט ךיינעם ב֌וימל. מע 
הא־ט א֞נגע׊ונדן די מנו׹ה. הא־ט מען געזאַנט: דא֞ס ק׹י- 
געלע ב֌וימל וועט זײַן גענוג נא֞ך אויף איין טא֞נ. א֞ב֌עך עס 
הא־ט געטךאַ׀ֿן אַ נס און דעך ב֌וימל הא־ט געב֌ךענט אַכט 
מעג. דעך׀ֿאַך איז חנוכ֌ה אַכט טעג. 


נס, מנו׹ה נךויס--גךעסעך--נךעסטעך 


׀ֿך אַ ג ×¢ ס: 


1 ׀ֿאַךװא֞ס איז יהודה המכ֌ב֌י געװא֞ךן דעך א֞נ׀ֿיךעך ׀ֿון אױ׀ֿשטאַנד ? 
װא֞ס הא־ט יהודה המכ֌ב֌י אױ׀ֿגעטא֞ן ? 


88 


3 וי הא־ט מען ב֌אַנײַם דעם ב֌ית-המקדש ? 
4 וװא֞ס דעך׊יילט מען װועגן דעם קךיגעלע מיטן ךיינעם ב֌וימל ? 
5 ׀ֿאַךװא֞ס הייסט דעך יום-מובֿ -- חנוכ֌ה ? 


יהודה המכ֌ב֌י (1120124221 000מ1+6) ׊עב֌ךא֞כן מסאס+זט 

אוױיסךייניקן טס 40ג616 10 באַנלאונג, דית460102110 ,21שסמסז 

׀ֿאַךטךיב֌ן 6 1076 א֞נגע׊ונדן 1164 

מנו׹ה 8 (16/×¥80ם146) ךעך -- דא־: זט 
×± 


עם איז אװועק א לאַננע, לאַנגע ׊ײַט, זינט מע הא־ט שום 
עךשטן מא־ל גע׀ֿײַעךט דעם יום-מובֿ חנוכה. מעך וי איין 
און ׊װאַנ׊יק הונדעךט יא־׹! דעך יום-טובֿ חנוכ֌ה איז אונדז 
געב֌ליב֌ן ליב֌ און טײַעך. 

מע ׀ֿךײט זיך מיטן יום-טובֿ, מע ניט מתנות, מע 
ש׀֌ילט אין ד׹יידל, מען עסט לאַטקעס, מע שינדט די חנוכ֌ה- 
ליכטלעך. דעם עךשטן טא־ג שינדט מען א־ן איין ליכטל, 
דעם שווייטן --- שוויי ליכטלעך און אַזױ כ֌סדך מיט איין 
ליכטל מעך. 

און די ליכטלעך ב֌דענען מיט גלױב֌ן און מיט האַ׀ֿענונג. 

און די ליכטלעך זא־גן אונדז: -- ׀ֿךײַהייט איז אַ מײַעךע 
זאַד. יי֮דן הא֞ב֌ן ניט געלא֞זט זיך אונטעךדךיקן און י־דן וװעלן 
ניט לא־זן זיך אונטעךדךיקן. 


(יודל מאַךק) 


דעך גלױיב֌ן די האַ׀ֿענונג די ׀ֿךײַהײט 


׀ֿךהאַנעס: 
1 מיט װא֞ס איז חנוכ֌ה ׀ֿאַך אונדז אַ גךויסעך יום-טובֿ ? 
איז חנוכ֌ה דעך איינ׊יקעך יום-טובֿ ׀ון ׀ֿךייהיים ? 
8. װא֞ס הייסט ׀ֿךײַהײט ׀ֿון ׀עלקעך ? 


׀ט 


זינט 06 
כ֌סדך 1009317מ00011 (ז16656/46) 
׀ֿךײַהײט, די ×¥110611 ,גת116640 
הא֞׀ֿענונג, די 2006 
אונטעךדךיקן 5מסס ס} 


89 


דעך העלד אלעזך 


יהודה המכ֌ב֌י און זײַנע בךיךעך הא֞ב֌ן גע׀ֿיךט אַ מלחמה 
קענן די ג׹יכן. זיי הא֞ב֌ן געװא֞לט ב֌אַ׀ֿךײַען דא֞ס יידישע 
לאַנד. די מלחמה איז געווען אַ שוועךע. די ג׹יכן הא֞ב֌ן 
געהא֞ט מעך מענטשן. די ג׹יכן הא֞ב֌ן געהא֞ט ב֌עסעך × ×¢- 
וועך. 

די ג׹יכן הא֞ב֌ן אויך געהאַט העל׀ֿאַנטן ׀ֿאַך דעך 
מלחמה. יי־׹ן האַב֌ן קיין העל׀ֿאַנטן ניט געהאַט. 

העל׀ֿאַנטן ׀ֿאַך דעך מלחמה ? העל׀ֿאַנטן זײַנען דא־ך 
נוט און קלוג. װא֞ס הא֞ב֌ן העל׀ֿאַנטן שו מא־ן אין אַ מלחמה ? 

אין יענע אַלטע ׊ײַטן הא־ט מען געשא֞סן מיט ׀ֿײַלן. 
אַ העל׀ֿאַנט הא־ט זייעך אַ דיקע ׀ֿעל. ווען מע שיסט מיט אַ 
׀ֿײַל, איז שוועך שו טא־ן שלעכטס דעם העל׀ֿאַנט. אױ׀ֿן 
העל׀ֿאַנט זײַנען געזעסן מענטשן, און זי הא֞ב֌ן געקענט 
שיסן ׀ֿון דא־׹טן. 

דעך העל׀ֿאַנט איז דא־ך זייעך שוועך. עך הא־ט גךויסע, 
שוועךע ׀ֿיס. קען אַ העל׀ֿאַנט װא֞ס לױ׀ֿט טךעמן אויף 
מענטשן. זײַנען העל׀ֿאַנטן געווען אַזױ וי אישט -- טאַנקען. 

נ׹יכן הא֞ב֌ן געהא֞ט די העל׀ֿאַנטן, די טאַנקען ׀ֿון יענע 
אַלטע ׊ײַטן, און יי֮דן הא֞ב֌ן קיין /טאַנקען' ניט געהאַט. 


שיסן ---געשא֞סן מלחמה יענע אלטע ׊ײַטן 


׀ֿךאַ נע ס: 
קעגן וועמען הא֞ב֌ן יי֮דן גע׀ֿיךט אַ מלחמה ? 
׀ֿאַךװא֞ס הא֞ב֌ן ייַדן גע׀ֿיךט די מלחמה ? 
מיט װא֞ס הא־ט מען געשא֞סן אין יענע אַלטע ׊ײַטן ? 
װא֞ס האַב֌ן העל׀ֿאַנטן געמאַן אין אַ מלחמה ? 
׀ֿאַךװא֞ס איז די מלחמה קעגן די ג׹יכן געווען אַזױ שוועך? 
אלעזך (ז181026) געשא֞סן 004 
קעגן 2821056 ׀ֿײַל, די 0זזג 
געוועך, דא֞ס (5)מסטגסשש דיק 1248 
העל׀ֿאַנט, דעך /ת616002 ׀ֿעל, די תו54 10021ת24 ,0106 
שיסן 1 10 


0 


בז ×€×– טס אנ 


2 


ב. 
איינעך ׀ֿון יהודהס ב֌ךידעך הא־ט געהייסן אלעזך. עך 
איו געווען אַ גךויסעך העלד. עך הא־ט נים מו׹א געהאַט 
׀ֿאַך קיין זאַך. 


אלעוך זעט אַ העל׀ֿאַנט. דעך העל׀ֿאַנט איז גךעסעד 
וי אַלע אַנדעךע, עך איז אויך מעד אױסנע׀֌ו׊ט וי אַלע אַנ- 
דעךע העל׀ֿאַנטן. עס זישן מענטשן אױ׀ֿן העל׀ֿאַנט און 
שיסן מיט ׀ֿײַלן. אלעזך טךאַכט: דעך ׀ֿיךעך ׀ֿון די ג׹יכן 
זישט אויף א֞ט דעם גךויסן און אױסנע׀֌ו׊טן העל׀ֿאַנט ! 

מיט דעך שװעךד אין האַנט לױ׀ֿט אלעזך דו׹ך די 
ךייען ׀ֿון די ג׹יכן. א֞ט איז עך שוין לעב֌ן העל׀ֿאַנט. עך 
שטעכט זײַן שוועךד אַךײַן אין ב֌ויך ׀ֿון העל׀ֿאַנט. 

דעך גךויסעך העל׀ֿאַנט איז גע׀ֿאַלן. ׊װאַמען מים 
אים -- אַלע מענטשן װא֞ס זײַנען געועסן אויף אים. א֞ב֌עך 
דעך העל׀ֿאַנט איז אויך גע׀ֿאַלן אויף אלעזךן. 

יהודה ה֎מכ֌ב֌י הא־ט נעוואונען די שלאַכט, א֞ב֌עד זײַ; 
ב֌ךודעך אלעזך איז גע׀ֿאַלן וי אַ העלד. אַלע הא֞ב֌ן געלױב֌ט 
דעם גךויסן העלד. 


דעך ב֌ויך די שװועךד לויב֌ן 
׀ֿאַלן -- גע׀ֿאַלן 


׀ֿךאַגעס: 
װא֞ס הא־ט אלעזך געזען אין שלאכט ? 
װא֞ס הא־ט עך געטךאכט ? 
װא֞ס הא־ט אלעזך געטא֞ן? 
װוא֞ס איז געשען מיטן העל׀ֿאַנט און מיט די מענטשן אויף אים ? 
9. ועך הא־ט געוואונען די שלאַכט ? 


+} ׀ט סשׂ 8 


שװועךד, די 5010 שלאַכט, די 6 
ב֌ויך, דעך +611ט אַךײַנשטעקן 1810 50104 8} 


1 


חנוכ֌ה-נעלט- 


א. 

טךע׀ֿט, קינדעך, װא֞סעך יום-טובֿ איז דעך ב֌עסטעך 
׀ֿון אַלע יום-טובֿים ? 

חנוכ֌ה. 

אַכט טעג כ֌סדך ניט גיין אין חד׹, עסן לאַטקעם, ש׀֌ילן 
אין ד׹יידל און ב֌אַקומען ׀ֿון אַלע זײַטן חנוכ֌ה-געלט -- נו, 
דאַךף מען אַ ב֌עסעךן יום-טובֿ ? 

ווינטעך. אין דךויסן איז קאַלט, דעך ׀ֿךא֞סט ב֌ךענט. 
די ׀ֿענ׊טעך זײַנען ב֌אַדעקט מיט שניי, און אין שטוב֌ איז 
װא֞ךעם. דא֞ס זילב֌עךנע חנוכ֌ה-לעמ׀֌ל שטייט ג׹ייט. דעך 
טאַטע גייט אום איב֌עך דעך שטוב֌ און דאַװונט מעךיבֿ. עך 
ענדיקט דאַװנען, נעמט עך אַךױס ׀ֿון טישקעסטל אַ ליכטל 
נדעם שמש) און זא־גט שו אונדז, שו מי׹ און מײַן ייַנגעךן 
ב֌ךודעך מא־טל: 

-- ,ךו׀ֿט אַךײַן די מאַמע, לא־ז זי גיין העךן ב֌ענטשן 
חנוכ֌ה-ליכטלעך". 

איך און מײַן ב֌ךודעך מא־טל לא־זן זיך לױ׀ֿן ב֌ייךע. 

-- , מאַמע! גיכעך, חנוכ֌ה-ליכטלעך !" 

די מאַמע ליינט אַװעק אַלע אַךב֌עט אין קיך און לא־זט 
זיך לױ׀ֿן אין שטוב֌ אַךײַן, און נא־ך אי׹ -- ב֌ךײַנע ׹י קעכין. 

דעך טאַטע נייט שו מיטן א֞נגע׊ונדענעם שמש שום 
חנוכ֌ה-לעמ׀֌ל, ב֌יינט זיך אײַן און מאַכט די ב֌ךכה מיטן 
ב֌אַקאַנטן ניגון. 

די מאַמע ענט׀ֿעךט : ,א־מן", און ב֌ךיינע שא֞קלט מיטן 
קא֞׀֌. זי מאַכט דעךב֌ײַ אַזאַ ׀֌נים, אַז איך און מײַן ב֌ךוךעך 
מא־טל הא֞ב֌ן מו׹א שו קוקן איינעך אױ׀ֿן אַנדעךן, מי׹ זא־לן 
ניט א֞נהײב֌ן לאַכן. 


92 


דעך טאַטע ש׀֌אַ׊יךט אַךום איב֌עך דעך שטוב֌, קוקט 
אױ׀ֿן חנוכ֌ה-לעמ׀֌ל, זא־גטם און זא־נט און העךט נאַךניט 
אויף שו זא־גן. מי׹ װא־לטן װעלן, עס זא־ל שוין נעמען אַ סום, 
עך זא־ל זיך שוין נעמען שו דעך קעשענע. מי׹ שטו׀ן אונ- 
טעך איינעך דעם אַנדעךן : 


-- ,מא־טל, גיי שו, זא־ג אים -- חנוכ֌ה-נעלט". 
-- ,װא֞ס ע׀֌עס איך זא־ל זא־גן חנוכ֌ה-געלם ?" 


-- ,אַזױ, װײַל דו ב֌יסט ייַנגעך, דאַך׀ֿסטו ב֌עטן חנוכ֌ח- 
געלט". 

-- ,,א׀ֿשך ׀ֿאַךקעךט, דו ב֌יסט עלטעך, דאַך׀ֿסטן 
ב֌עמן חנוכה-געלט". 


| ב֌ךכה, אַמן מאַכן אַ ׀֌נים 
: ויך נעמען שו דעך קעשענע 


׀ֿךהאַנעס: 


1 ואו איז ׀ֿא֞ךגעקומען (02006060) די מעשׂה מיט חנוכ֌ה-געלט ? 
2 ׀ֿאַךװא֞ס מיינען די קינדעך אַז חנוכ֌ה איז דעך ב֌עסטעך יום-טובֿ? 
9 וי ג׹ייט זיך דעך טאַטע שום ב֌ענטשן חנוכ֌ה-ליכט ? 
4 = װא֞ס 'זא־גט' דעך טאַטע נא־כן ב֌ענטשן חנוכ֌ה-ליכט ? 
×€. װא֞ס טוען דעךװײַל די קינדעך? 

חד׹, דעך 1 6/194 ; גזססע (ז06עס1:0) 

מעךיבֿ 1491 60108ט6 (( ׊1ז22נח) 

א־מן מס0זג/ (מעץסנתס) 

שמש 6 10 1124 (68ז92) 

109 34820ט1128 סח} 

ב֌אַקאַנט 1 /משסםג 

טישקעסטל, דא֞ס 6 ג2 0 6406 

קעכין, די (506) 0004 

שא֞קלען 6 0} 


93 


ב. 
דעך טאַטע העךט נאַנץ גוט אַז מי׹ ךעדן ׀ֿון חנוכ֌ה- 
געלט, נא֞ך עך מאַכט זיך װי עך העךט ניט. שטיל, זיך 
ניט געאײַלט, גייט עך שו שום טישקעסטל און שיילט געלם. 
עס קלאַ׀֌ט אונדז דא֞ס האַךץ. מי׹ מאַכן זיך א֞ב֌עך, נלײַך 
וי ניט אונדז מיינט מען. 
דעך טאַטע טום אַ הוסט. 
-- ,הם... קינדעך, קומט נא֞ך אַהעך". 
-- , האַ ? װא֞ס איז ?" 
-- ,נא֞ט אײַך חנוכ֌ה-געלט". 
ב֌אַקומען אונדזעך חנוכ֌ה-געלט, לא־זן מי׹ זיך גיין, איך 
און מײַן ב֌ךודעך מא־טל, ׀ֿךי֎עך ׀֌אַמעלעך, און נא־ך דעם -- 
גיכעך און גיכעך, ש׀֌ךינגענדיק און טאַנ׊נדיק. און אַז מי׹ 
קומען אין אונדזעך חד׹ל אַךײַן, קאַנען מי׹ זיך מעך ניט 
אײַנהאַלטן, מי׹ קעךן זיך איב֌עך דךײַ מא־ל מיטן קא֞׀֌ אַךא֞׀ֿ, 
מיט די ׀ֿיס אַךױף, ש׀֌ךינגען אויף איין ׀ֿוס און זינגען: 
ענגע, ב֌ענגע, 
סטו׀֌ע, ׊ענגע, 
אַך׊ע, ב֌אַך׊ע, 
גא֞לע שװאַך׊ע. 
איימעלע, ךיימעלע, 
ב֌ייגעלע, ׀ֿײיגעלע -- 
הא֞׀֌! 
און ׀ֿאַך גךויס שמחה גיב֌ן מי׹ זיך אַליין שו שוויי ׀֌עטש 
אין די ב֌אַקן. 
עס ע׀ֿנט זיך די טי׹ און עס קומט אַךײַן דעך ׀ֿעטעך 
ב֌עני. 
-- , ח׀ֿךה, אײַך קומט חנוכ֌ה-געלט !" 


44 


דעך ׀ֿעטעך ב֌עני ליינט אַךײן די הענט אין קעשענע, 
נעמט אַךױיס שוויי זילב֌עךנע מטב֌עות און גניט אונדז חנוכ֌ה- 
נעלםט. 


| עך מאַכט זיך זיך אײַנהאַלטן | 
| איך קום אים, עס קומט מי׹ 


׀ך אַ נע ס: 
1 וי איז ׀ֿא֞ךגעקומען דא֞ס ק׹יגן חנוכ֌ה-געלט ? 
2. וי הא֞ב֌ן די קינדעך אויסגעדךיקט זייעך ׀ֿךייד מיטן חנוכ֌ה-געלט? 
8. וװא֞ס ׀ֿאַך אַ לידעלע הא֞ב֌ן זיי געזונגען ? 
4 װא֞ס הא־ט גענגעב֌ן דעך ׀ֿעטעך ב֌עני ? 


מאַכן זיךף 04 ס0} ׀עטש, די 5 /,51405 
האַךץ, דא֞ס 11 ב֌אַק, די 0664 
׀֌אַמעלעך 310617 הבֿךה 95 }01 קטסזק (16טס88) 
׀֌אַטש, דעך 4 /0ג51 איך קום אײַך טסץ סאיס | 


: 

קיינעך אין דעך וועלט װעט ניט זאַנן, אַז דעך טאַמע 
און דעך ׀ֿעטעך ב֌עני זײַנען ב֌ךידעך. דעך טאַטע -- אַ 
הויכעך, אַ דינעך, דעד ׀ֿעמעך ב֌עני -- אַ קוך׊עך, אַ ×€Ö¿×¥- 
טעך. דעך טאַטע -- אַ ׀ֿאַךזאַךגטעך, דעך ׀ֿעטעך ב֌עני -- 
אַ ׀ֿךײלעכעך. טא־ג מיט נאַכט, זומעך און ווינטעך -- און 
דא־ך לײַב֌לעכע ב֌ךידעך. 

דעך טאַטע נעמט אַךױס אַ ב֌וינן ׀֌אַ׀֌יך, מאַכט אױ׀ֿן 
׀ַ֌אַ׀֌יך קעסטעלעך, שװאַך׊ע און װײַסע, הייסט ב֌ךענגען ׀ֿון 
קיך ׀ֿאַסא֞ליעס, שװאַך׊ע און װײַסע -- דא֞ס וועט זײַן דאַמ- 
קעס. 

די מאַמע אין קיך ב֌אַקט לאַטקעס. איך מיט מײַן ב֌ךו- 
דעך מאַטלען ש׀֌ילן אין ד׹יידל. און דעך טאַמע מימן 
׀ֿעטעך ב֌עני זע׊ן זיך אַװעק ש׀֌ילן אין דאַמקעס. 


95 


-- ,איין זאַך װעל איך ב֌ײַ די׹ ב֌עטן, ב֌עני -- א־ן 
ח׹טה, דא֞ס הייסט: אַ גאַנג זא־ל זײַן אַ גאַנג 1" -- זא־גט דעך 
טאַטע. 
;אַ גאַנג איז אַ גאַנג", -- זא־גט דעך ׀ֿעמעך ב֌עני 
און גייט אַ גאַנג, 


-- אַ גאַנג איז א נאַנג", -- זא־גט דעך טאַטע און שלאַנט 
דעם ׀ֿעטעך ב֌עניס אַ שיגל. 
װא֞ס װײַטעך-װײַטעך זי לא֞ו֌ן זיך אַךײַן אין דעך ש׀֌יל, 
אַלץ מעך קײַען זיי די ב֌עךד, און ב֌יידע זיננען שטיל איין 
לידל. 
-- ,אוי, װא֞ס טוט מען, װא֞ס טוט מען, װא֞ס טוט 
מען ?" -- זינגט דעך טאַטע און קײַט די ב֌א֞ךד. -- ,זא־ל 
איך גיין אַהעך ? --וועט עך גיין אַהין. װעל איך גיין אַהעך ? 
-- וועט עך גיין אַהעך, דאַךם מען ב֌עסעך גיין אַזאַ גאַנג ו" 
-- ,אַזאַ מין גאַנג, אַזאַ מין גאַנג!" -- זא־נט דעך ×€Ö¿×¢- 
טעך ב֌עני. 
-- ,װא֞ס זשע דאַךף איך מו׹א שו הא֞ב֌ן ?" -- זינגט 
דעך טאַטע װײַטעך -- ,,א׀ֿשך שלא֞נט עך מי׹ אַ שיגל? -- 
װעל איך ב֌ײַ אים ׊ונעמען שוויי ׊ינלעך. אײַ, װא֞ס ? א׀ֿשך 
מיינט עך מי׹ שלאַנן דךײַ ׊ינלעך ?" 
-- ,,דךײַ ׊יגלעך, דךײַ ׊ינלעך, דךײַ ׊יגלעך", -- 
זינגט דעך ׀ֿעמעך ב֌עני. 
--- ,אוי, ב֌יסטו אַ טי׀֌ש, ב֌עני, אַ טי׀֌ש און אַ גךױי- 
סעך!" -- זינגט דעך טאַטע און גייט אַ גאַנג. 
-- , ב֌יסט אַלֵיין אַ. טי׀֌ש, מײַן ב֌ךוךעך, און נאַך אַ 
גךעסעךעך !" -- זינגט דעך ׀ֿעטעך ב֌עני און גייט אַ גאַנג 
און כאַ׀֌ט ב֌אַלד שו׹יק. 
| -- , ×€Ö¿×¢, ב֌עני, מי׹ הא֞ב֌ן דא־ך געךעךט, אַ גאַנג איז 
אַ נאַנג !" -- זא־נם דעך טאַטע שוין א־ן אַ ניגון און כאַ׀֌ט. 
דעם ׀ֿעטעך ב֌עני ׀ֿאַך דעך האַנט. 


6 


-- ,איך האַלט אין ניין אַ גאַנג, קען איך גיין וואוהין 

איך וויל", -- זא־נט דעך ׀ֿעטעך ב֌עני. 
,גיין 1" -- זא־גט דעך טאַטע, -- ,אַ גאַנג איז אַ 

נאַנג! מי׹ הא֞ב֌ן דא־ך ע׀֌עס געךעדט, ב֌עני א־ן ח׹מה, 
ב֌עני". | 

-- ,ח׹טה ?" -- זא־גט דעך ׀ֿעטעך ב֌עני, -- ,װי׀ֿל 
מא־ל מאַכט זיך, אַז דו הא֞סט ח׹מח ?" 

-- , איך ?" -- זא־גט דעך טאַטע, -- ,×¢, ב֌עני, דעך׀ֿאַך 
הא֞ב֌ איך דא־ך ׀ֿײַנט מיט די׹ שו ש׀֌ילן אין דאַמקעס !" 


-- ,וועך ושע הייסט דו זאַלסט מיםט מי׹ ש׀֌ילן י 


-- ,שוין  ?‏ מע ק׹יגט זיך שוין איב֌עך אַ ׀ֿאַסא֞לקע- 
לע ?" -- זא־גט די מאַמע און קומט א־ן ׀ֿון קיך מיט אַ ׊ע- 
הישט ׀֌נים, און נא־ך אי׹ -- ב֌ךײַנע מיט אַ גךויסעך שיסל 
מיט הייסע לאַטקעס. אַלע גייען שום מיש. איך און מײַן 
ב֌ךודעך מא־טל, װא֞ס הא֞ב֌ן זיך ׀ֿךי֎עך געקךינט, וועךן שלום 
און זע׊ן זיך שו די לאַטקעס. 


זיך ק׹יגן מו׹א הא֞ב֌ן ח׹טה האַ֞ב֌ן 


׀ֿךאַגעס: 


1. ש׀֌ילן דעך טאַטע מיטן ׀ֿעטעך א֞׀ֿט אין דאַמקעם ? 

9 װי אַזױ מאַכט דעך טאַטע די ב֌ךעט אױף שו ש׀֌ילן דאַמקעם? 
װא֞ס נישט מען אַנשטא֞ט אמתע דאמקעם ? 

4 װא֞ס זינגען דעך טאַטע און דעך ׀ֿעטעך ב֌ײַם ש׀֌ילן 4 

9 איב֌עך װא֞ס ׊עקךיגט מען זיך ב֌ײַם ש׀֌ילן ? 

6 וי אַזױ וועךט שלום ? 

׀ֿאַךזא֞ךגט 160:טט קײיַען שסםס 0 
ב֌ויגן, דעך זט ב֌א֞ךד, ב֌עךד (6216)5×§ 
׀ֿאַסא֞ליעס 39 (/41006) שלא֞גן אַ שיגל 1606 2 סזט401ס 0} 
דאַמקעס 018 טי׀֌ש 01ס}1 (1260) 
ח׹טה (1:421016) עס מאַכט זיך 2035 16 
גאַנג, דעך 1076 


97 


ד. 
ב֌ײַנאַכט, אויף מײַן ב֌עטל, לינ איך און טךאַכט : װי׀ֿל 
קאַן איך הא֞ב֌ן נעלט, אַז אַלע ׀ֿעטעךס מיט אַלע מומעס 
מיט אַלע קךוֿים װעלן מי׹ געב֌ן חנוכ֌ה-געלט ? 
-- , מאַטל, דו שלא֞׀ֿסט ?" 
-- ,יא־, װא֞ס איז דען ?" 
-- ,,װי׀ֿל מיינסטו, װועט אונדז געב֌ן דעך ׀ֿעטעך ב֌עך 
חנוכ֌ה-געלט ?" 
;׀ֿון װאַנען זא־ל איך וויסן ? איד ב֌ין דען אַ נבֿיא ?" 
אַ טינום ש׀֌עטעך : 
,מא־טל, דו שלא֞׀ֿסט ?" 
-- ,,יא־, װא֞ס איז דען ?" 
-- ,עמע׊עך הא־ט אַזױ ׀ֿיל ׀ֿעטעךס מיט אַזױ ×€Ö¿×™? 
מומעס וי מי׹ ?" 
 --‏ א֞דעך יא־, א֞דעך ניין". 
שוויי מינום ש׀֌עטעך: 
-- , מאַטל, דו שלא֞׀ֿסט ?" 
-- , יא־, װא֞ס איז דען ?" 
-- ,אַז דו שלאַ׀ֿסט, טא֞ וי אַזױ ךעדסטו שו מי׹ ?" 
-- , דו ׀ֿךעגסט דא־ך מיך, מוז איך די׹ ענט׀ֿעךן". 
אין דךײַ מינוט ש׀֌עטעך: 
-- ,, מאַטל דו שלא֞׀ֿסט ?" 
-- ,טסס -- טךךך -- כיל כיל כיל -- טססם... 
מא־טל כךא֞׀֌עט, און איך זיץ זיך אויף מײַן ב֌עטל, נעם 
מײַן קעךב֌ל, גלעט דא֞ס, ב֌אַטךאַכט דא֞ס. | 
אַ שטיקל ׀֌אַ׀֌יך", -- טךאַכט איך מי׹, און װא֞ס 
קאַן מען מען דעך׀ֿאך ניט קױ׀ֿן ? נים און ׊וקעךקעס, און ׹א־י 
זשינקעס, און ב֌א֞קסעךן, און װא֞ס ניט ?*" 


98 


איך ב֌אַהאַלט דא֞ס קעךב֌ל ׊וקא֞׀֌נס אונטעךן קישן... 
קומט אַךײַן ב֌ךײַנע ׀ֿון קיך מיט אַ ׀ֿול שיסל מיט קעךב- 
לעך... ב֌ךײַנע גייט ניט, נא֞ך זי שװעב֌ט אין דעך לו׀ֿט, 
און מא־טל שלינגט קעךב֌לעך. 

-- ,מא־טל!" -- שךײַ איך, -- , נא֞ט איז מיט די׹, 
מא־טל, װא֞ס טוסטו? קעךב֌לעך ?7?..." 

איך כאַ׀֌ זיך אויף און ש׀֌ײַ אויס דךײַ מא־ל: -- , מ׀ֿו- 
ט׀ֿודט׀ֿו -- אַ חלום וי 


ב֌אַלך שלאַף איך ווידעך אײַן. (לויט שלום-עליכם) 
קךובֿ, קךובֿים חלום, חלומות נביא 
׀ֿךאַ גע ס: 


ב} 


וועגן װא֞ס טךאַכט מא֞טלס כ֌ךודעך ב֌ײַנאַכט ? 

2. געדענקט אי׹ װא֞ס מא֞טלס ב֌ךודעך ׀ֿךעגט און װא֞ס מא־טל 
ענט׀עךט ? 

3 װא֞ס ׀ֿאַך אַ חלום זעט מא־טלם ב֌ךודעך ? 

װא֞ס ׀ֿאַך אַ יי֮נגל איז געווען מא־טל ? 

×€. װא֞ס ׀ֿאַך אַ ייַנגל איז געווען מא֞טלס ב֌ךודעך ? 


קךובֿ, קךובֿים (16121176)5 (גמוטעסזג ,טסזס) 


= 


נבֿיא 4ססעק (1טסת) 
כךא֞׀֌ען 6 10 
קעךב֌ל (עץסמסגת מ1509912) 01016ז 
שלינגען 56021106 0} 
אױיסש׀֌ײַען 1 5011 0} 


| 8067 146 ?יוד׹ 


יא ב // /וב 


): 


100 


0 


, 22 

6 יי 

: 6 

+ וְ י 
02 ×§ 2 = 

2 5 
2 2 

1 : - י = 4 
,2 Ö¿ 
2 
7 - 

3 

: 

.יי 


חנוכ֌ה-שטעךן 


זעסט, מײַן קינד ? אַכט גךויסע שטעךן 
גייען אויף אין זיסעך ׀֌ךאַכט, 

און די שא֞טנס ב֌לייכעך װעךן, 
העלעך װעךט די שװאַך׊ע נאַכט. 


׹יין און הײיליק, ליב֌ און טײַעך, 
דאַך׀ֿן אונדז אויף אייב֌יק זײַן 
זייעך שטילעך, מילדעך ׀ֿײַעך, 


זייעך ליכט און זייעך שײַן. 
(ש. ׀ֿךוג) 


ב֌לייך 6 
מילד הו 


חנוכ֌ה-ליכט 
א. 

ס'איז ווינטעך אין אךץ-ישךאל. אױ׀ֿן ב֌ךעג ׀ֿון ים 
שטייט אַ קליין דעך׀ֿל ׀ֿון יי֎דישע ׀ֿישעךס. די ׀ֿישעךס 
קענען אישט ניט ׀ֿא֞ךן כאַ׀֌ן ׀ֿיש. די ווינטן זײַנען שו שטאַךס. 
די כװאַליעס אױ׀ֿן ים זײַנען שו גךויס: 

זישן די ׀ֿישעךס און ךעדן: -- , טויזנטעך יי֮דן ׀ֿא֞ךן 
אין שי׀ֿן אױ׀ֿן ים און מע לא־זט זי ניט קומען שום ב֌ךענ 
׀ֿון אונדזעך לאַנד. עס ׀ֿא֞ךן יי֮דן װא֞ס זײַנען אַנטלאַ׀ֿן ׀ֿון 
שלעכטע מענטשן. זיי ווילן זיך ךאַטעװען אין אךץ-ישךאל 
און מע לא־זט זי ניט אַךײַן". 

די קינדעך העךן װא֞ס די ׀ֿישעךס דעך׊יילן און זי 
זײַנען טךויעךיק. די קליינע מ׹ים, װא֞ס איז אַלט ׊ען יאַד, 
׀ֿילט די טךעךן אין איךע אױיגן. 

-- ,מע דאַךף זיי העל׀ֿן !" -- זא־נט מ׹ים שו די קינ- 
דעך. 

-- ,וועמען העל׀ֿן ?" -- ׀ֿךעגן די קינדעך. 

-- ,מע דאַךם העל׀ֿן די יי֮דן װא֞ס ׀ֿא֞ךן אין שי׀ֿן 
אױ׀ֿן ים און קענען ניט קומען שום ב֌ךעג ׀ֿון אונדזעך לאַנד". 

אַלע קינדעך הא֞ב֌ געזאַנט אַז מע דאַךף טאַקע העל׀ֿן, 
א֞ב֌עך זי הא֞ב֌ן ניט געוואוסט װא֞ס שו מא־ן, וי שו העל׀ֿן. 

ב. 

ב֌אַלד קומט דעך יום-טובֿ חנוכ֌ה. אַלע קינדעך ג׹ייטן 
זיך שום יום-טובֿ. מע לעךנט חנוכה-לידעך און מע נ׹ייט 
אַ ש׀֌יל ,די חשמונאים ׀ֿון הײַנט". 

דעך סטא֞ליעך ׀ֿון דעך׀ֿל הא־ט געמאַכט ׀ֿאַך די קינ- 
דעך אַ גךויסן חנוכ֌ה-לא֞מ׀֌ ׀ֿון הא֞לץ. הא֞ב֌ן די קינדעך 
נעטךאַכט : וואו זא־ל מען אַװועקשטעלן דעם גךויסן חנוכ֌ה- 
לאַמ׀֌ ? 

הא־ט חנה געזאַנט: -- , לא־מי׹ אים אַװעקשטעלן אין 
מיטן דעך׀ֿל און אַלע װעלן זען װוי עך לײַכט". 


101 


א֞ב֌עך מ׹ים הא־ט געטךאַכט און געטךאַכט און זי הא־ט 
אױסנעךו׀ֿן : 

-- , קינדעך, איך ווייס, מי׹ אַלע ווילן העל׀ֿן די יי֎ךישע 
שי׀ֿן װא֞ס ׀ֿא֞ךן אױ׀ֿן ים. װעל איך אײַך װײַון אַ גוט א֞ךט 
׀ֿאַךן חנוכ֌ה-לא֞מ׀֌". 

און מ׹ים מיט די קינדעך זײַנען ׊ונעקומען שום ב֌ךעג 
ים. דאַךטן איז געווען אַ הויכעך ׀ֿעלדז. 

-- ,,אױ׀ֿן ׀ֿעלדז דאַךף שטיין דעך חנוכ֌ה-לא֞מ׀ !" -- 
הא־ט מ׹ים געזאַנט שו די קינדעך. -- ,די יַדן ׀ֿון די שי׀ֿן 
וועלן זען דא֞ס ליכט ׀ֿון דעם חנוכ֌ה-לא֞מ׀֌, וועלן זי ׀ֿאַך- 
שטיין אַז דא֞ס איז אךץ-ישךאל. זיי װעלן קומען שו אונדז 
ב֌ײַנאכט". 

-- ,זייעך קלוג, מ׹ים, זייעך גוט!" -- הא֞ב֌ן אַלע 
קינדעך אױסנעךו׀ֿן. 

: 

די עךשטע נאַכט חנוכ֌ה זײַנען די קינדעך מיט אַלע 
יי־דן ׀ֿון דעך׀ֿל געגאַנגען שום ב֌ךעג ים. דעך גךוי׀עך חנוכ֌ה- 
לאַמ׀֌ איז נעשטאַנען אױ׀ֿן ׀ֿעלדז. מ׹ים און אַ יי֮נגל דוד 
זײַנען אַךױם אױ׀ֿן ׀ֿעלדז, זיי הא֞ב֌ן א֞נגע׊ונדן דא֞ס עךשטע 
ליכט. מע הא־ט דא֞ס ליכט געקענט זען װײַט אױ׀ֿן ים. 

אַזױ הא֞ב֌ן זי נעטאַן אַלע נאַכט ׀ֿון חנוכ֌ה. מיט יעדעך 
נאַכט איז נךעסעך געװא֞ךן די שא־ל ליכט. דעך חנוכ֌ה-לא֞מ׀֌ 
איז געשטאַנען אױ׀ֿן ׀ֿעלדז און געװא֞ך׀ֿן ליכט װײַט אין 
ים. 

אַ שיף הא־ט געב֌לאַנדזשעט אין מיטן ים און ניט גע" 
קענט גע׀ֿינען דעם ב֌ךעג ׀ֿון ייַדישן לאַנד. ׀֌לו׊לינג הא־ט 
א שמים אויף דעך שים אױסנעךו׀ֿן: -- ,איך וע ליכ: 
ליכט !" 

-- ,יאַ!" -- הא֞ב֌ן אױסנעךו׀ֿן אַ סך שטימען: -- 
,ליכט! ליכט! דא־׹טן איז אונדזעך לאַנד, דא־׹טן איז 
אךץ-ישךאל !" 


102 


103 


אין יענעך נאַכט אין אַ שיף א֞נגעקומען שום ב֌ךעג. 
די ׀ֿישעךס ׀ֿון דעך׀ֿל זײַנען אַךױס אוים זייעךע שי׀ֿלעך 
שו ב֌אַנעגענען די י־דן. עס איז געווען אַ ׀ֿינ׊טעךע נאַכט, 
א֞ב֌עך אַלע העך׊עך זײַנען ׀ֿול געווען מיט חנוכ֌ה און מים 
ליכט. 


(לויט אה׹ן מגיד) 


אַנטלױ׀ֿן ךאַטעװען ב֌אַגענענען 
זיך ג׹ייטן שום יום-טובֿ 


׀ֿךאַ גנע ס: 


1 ועך זײַנען עס געווען די יי֮דן אויף די שי׀ֿן ? 

2 ועך הא־ט ניט געלא֞זט די יי֮דן קומען קיין אךץ-ישׂךאל? 

׀ֿאַךװא֞ס איז געווען גוט שו שטעלן דעם חנוכ֌ה-לא֞מ׀֌ אױ׀ֿן ׀ֿעלדז 
ב֌ײַַם ים ? 

4 ׀ֿאַךװא֞ס הא־ט די שיף מיט די יי֮דן ניט געקענט אין מיטן טא־ג ׊ו׀ֿא֞ךן 
שום ב֌ךעג ׀ֿון אךץ-ישׂךאל ? 

5 איז געווען אַ סכ֌נה אַךױס׊ו׀ֿא֞ךן אויף קליינע שי׀ֿלעך שו ב֌אטגעגענען 


די שיף ? 
6. זײַנען די קינדעך און זייעךע עלטעךן געווען ,חשמונאים ׀ֿון הײַנט" ? 
וי אַזױ? 
דעך׀ֿל, דא֞ס 46)ט לײַכטן 06 ס0} ,}1180 10 
׀ֿישעך, דעך תגזז11986 בלא֞נדזשען 4 8066 10 
סטא֞ליעך, דעך 1 חחשמונאים ( בת1×¥0מ16825/16) 
׀ֿעלדז, דעך 4 מיים (1ת 11 ) 


1044 


לכ֌בֿוד חנוכה 
דעך טאַטע שינדט אַכט ליכטלעך א־ן, 
ב֌אַדינט ׀ֿון שמש איינעם -- 
און אַלץ לכ֌בֿוד חנוכ֌ה, 
דעם יום-טובֿ אונדזעך שיינעם, 


דעך לעךעך שענקט אַ ד׹יידל מי׹ 
׀ֿון ב֌לײַ געגא֞סן ךיינעם, 

און אַלץ לכ֌בֿוד חנוכ֌ה, 

דעם יום-טובֿ אונדזעך שיינעם, 


הייסע לאַטקעס ב֌אַקט די מאַמע 
׀ֿאַך מי׹ -- אי׹ זון דעם קליינעם, 
און אַלץ לכ֌בֿוד חנוכ֌ה, 

דעם יום-טובֿ אונדזעך שיינעם, 


ס'הא־ט מײַן ׀עטעך מי׹ געשא֞נקען 
אַ גךא֞שנדל אַ קליינעם -- 
און אַלץ לכ֌בֿוד חנוכ֌ה, 


דעם יום-טוב אונדזעך שיינעם, 
(ח. ג. ב֌יאַליק -- יי֎דיש : י. גויכב֌עךג) 


לכ֌בֿוד 1 זסמסת מז (1640664) געגא֞סן 4 , 91161464 

שענקען 14 עג סות 10 ב֌אַדינען ;תס 211 ס} 

געשא֞נקען 1 לג 2206 5636 0} 
גךא֞שנדל ׊עמתסקס 


105 


×€×™ 
- 
ש֞ 


×± זי א־י 0 


. 

א א 
אי 2 
קי׹ י) 

×± . 


+ 'והם 


: 


9 
8 , 
׀֌ 


יי 


* 1 בוטו 


ו,.. "יב 


ואליטא, ש֮ 


דא֞ס ליד ׀ון ב֌ךוים 


׀ֿאַך די הענטלעך אין די ךינגען 
שיינע קליינע קינדעך זינגען: 
גא־ט געטךײַעך, גיב֌ אַ ךעגן 
׀ֿון די קליינע קינדעךס וועגן! 


װײַזט אַ װא־לקן זיך ׀ֿון אױיב֌ן -- 
נעמען זיך די ׀ֿעלדעך שטױיב֌ן, 

און אַ ךעגן -- ׀֌עךל-׹יין -- 
טךיף-טךא֞׀֌, טךיף-טךא֞׀֌, הייב֌ט א־ן גיין, 


נעמען ׀ֿעלדעך זיך ׊עש׀֌ךײטן, 
ווייך ׊עאַקעךטע אין ב֌ייטן, 
זײַנען גךינע קא־׹ן-זאַנגען 

׀ֿון די ב֌ייטן אױ׀ֿגעגאַנגען. 


נעמט אַ טוי אויף זי ב֌אַלד ׀ֿאַלן, 
װאַךעמט זיי די זון מיט שטךאַלן, 
וועךן ׀ֿעלדעך געל װי גא־לד, 
׀ֿול מיט קא־׹ן, קא־׹ן-גא־לד, 


7 יט , 
יט 


2 

7 ושי : 
ן׹ט 
קייל 


יי 
י:4 ו֌ 
ט ש ( 
' 6//7;יון יו 


 .‏ 2 ׹ 
יי 


נעמען ׀ֿולע ׀ֿוךן ׀ֿא֞ךן, 

׀וךן ׀ֿא֞ךן, ׀ֿיךן קא־׹ן, 

דו׹ך די ב֌עךג און דו׹ך די טא־לן, 
אין די מילן דא֞ס שו מא־לן, 


הייב֌ן א־ן די װינטן ווייען, 
און די מילן-׀ֿליגל -- דךייען, 
מא־לן מילן, מא־לן שנעל 

׀ֿון דעם קא־׹ן װײַסע מעל, 


קוי׀ט דעך ב֌עקעך מעל מיט הייוון 


און ׀ֿאַךהײ׊ט זײַן גךויסן אויוון. 
ב֌ךענט דא֞ס ׀ֿײַעך, שײַטלעך קנאַקן, 
נעמט דעך ב֌ךויט זיך ב֌עסעך ב֌אַקן, 


קױ׀ֿן מאַמעס ב֌ךויט דעם ׀ֿךישן 
און דעךלאַנגען אויף די טישן, 
עסן קינדעך ׀ֿךישן ב֌ךױיט, 
זײַנען זי געזונט און ׹ויט, 


׹ינג, דעך 6 
שטויב֌ן 54 0} 
׀֌עךל }טס 
׊עש׀֌ךײטן (ויך) 501624 0} 
׊עאַקעךן קט 88טס1ם ס} 
(11614 זס מ82/06 2 }01) 
ב֌ייט, די 5664-0660 
קא־׹ן, דעך ס׊ז 
זאַנגען 145 
אױ׀ֿגעגאַנגען 1036 
װואַךעמען חזזהשט ס} 
׀ֿוך, די חס288שו 
ב֌עךג 5)סטמטסםת 1115ח 


טא־ל, טא־לן 
מיל 

מא־לן 
ווייען 
שנעל 

מעל 

הייוון 
׀ֿאַךהײ׊ן 


אויוון 

שײַטל, שײַטלעך 
קנאַקן 
דעךלאַנגען 


(מאַני לייב֌) 


5×¥72116 ,×¥2116×¥ 

{11מז 

}0 0 

שס!ס ס} 

121 

1101 

1 

16 2 2846חוז ס} 
41 0} 

66 ,64טס 

4סטט 04 (1606)5ן 

}0 6 

0206 10 8176 0} 
5666 ס} 


107 


דעך ׀֌וױעך און דעך אוש׹ 


אַמא֞ל הא־ט אַ ׀֌ױעך געאַקעךט זײַן ׀ֿעלד. הא־ט דעך 
אַקעך א֞נגעטךא֞׀ֿן אַ האַךטן שטיין. דעך ׀֌ױעך הא־ט אוים- 
נעגךאַב֌ן דעם שטיין. הא־ט עך אונטעךן שטיין גע׀ֿונען אַן 
אוש׹ ׀ֿון נאַלד און זילב֌עך. 


דעך ׀֌ױעך הא־ט זיך שטאַךק דעך׀ֿדךײט און עך איז 
טיט דעם אוש׹ אַװעק אַהים. עך הא־ט ׀ֿאַךב֌עטן אויף 
אַ ךײַכעך שׂמחח זײַנע קךובֿים און זײַנע ׀ֿךײַנד. עך הא־ם 
זי געוויזן דא֞ס גא־לד און דא֞ס זילב֌עך װא֞ס עך הא־ט גע׀ֿונען. 


׀ֿון דעמאַלט א־ן הא־ט דעך ׀֌ױעך מעך ניט געאַךב֌עט. 
װא֞ס טוג אים שו אַקעךן און שו זייען און שו הא֞ךעװען מיטן 
שווייס ׀ֿון זײַן ׀֌נים ? עך הא־ט דא־ך א נךויסן אוש׹. עך קען 
׀ֿיךן אַ ךײַך לעב֌ן. דעך ׀ויעך הא־ט נעגעסן ׀ֿון דעם ג׹ייטן 
נעלט. דעך אוש׹ איז ׀ֿון טא־ג שו טאַג קלענעך געװא֞ךן, 
ב֌יז דעך ׀֌ױעך הא־ט מעך קיין געלט ניט געהאַט. 


אין די אַלע יא־׹ן הא־ט קיינעך ניט ב֌אַאַךב֌עט דא֞ס ׀ֿעלד. 
׹י עךד איז געװא֞ךן האַךט. דא֞ס נאַנ׊ע ׀ֿעלד איז געװא֞ךן 
׀ֿוֹל מיט דעךנעך. א֞ב֌עך די נויט ב֌ײַם עך איז שוין געװא֞ךן 
אַזױ גךויס, אַז עך הא־ט גענומען דעם אַקעך און איז אַךױס 
אין ׀ֿעלד. דעך אַקעך הא־ט זיך ׊עב֌ךא֞כן אין דעך האַךטעך 
עךד. 

דעך ׀֌ױעך הא־ט גענומען וויינען: -- ;,׀ֿעלד מײַנם, 
אַמא֞ל הא֞סטו דא־ך מיך גליקלעך געמאַכט. לא־ז אישט, 
איך זא־ל דיך אַקעךן און איך זא־ל קענען זייען, כ֌די איך 
זא־ל הא֞ב֌ן אַ שטיקל ב֌ךױיט. איך שטאַךב֌ ׀ֿון הונגעך". 


-- , ניין", -- הא־ט דעך ׀֌ױעך געהעךט אַ קול ׀ֿון דעך 
עךד: -- ,דו הא֞סט ניט געװא֞לט מיך ב֌אַאַךב֌עטן, ב֌ין איך 
נעװא֞ךן האַךט וי אַ שמיין. געלט וועךט ווייניקעך, ב֌יז עס 


108 


ב֌לײַב֌ט גא־׹ניט. די עךד איז א֞ב֌עך אײיב֌יק. װעך עס ב֌אַאַך- 
ב֌עט געטךײַ די עךד עסט ב֌ךויט און איז זאַט. דו הא֞סט זיך 
׀ֿאַךלא֞זן אויף נאַלד און אויף זילב֌עך און דו הא֞סט מיך ׀ֿאַך- 
נעסן. עס אישט מײַנע דעךנעך!" 


אַזױ הא־ט די עךד ׀ֿאַךטךיב֌ן ׀ֿון זיך דעם נאךישן ׀֌ױעך. 


װא֞ס טוג מי׹ ׀ֿיךן אַ ךײַך לעב֌ן 
׀ֿאַךב֌עטן אויף אַ שמחה | ׀ֿאַךטךײַב֌ן -- ׀ֿאַךטךיב֌ן 


׀ֿךאַנעס: 
1 וי אַזױ הא־ט דעך ׀֌וױעך גע׀ֿונען דעם אוש׹? 
2 װא֞ס הא־ט עך געטא֞ן, ווען עך הא־ט גע׀ֿונען דעם אוש׹ ? 
8 ׀ֿאַךװא֞ס הא־ט עך מעך ניט געאַךב֌עט ? 
4 וי אַזױ איז ׀ֿון דעם אוש׹ גא־׹ניט געב֌ליב֌ן ? 
5 וװא֞ס איז געװא֞ךן ׀ֿון דעם ׀ֿעלד ? 
6 הא־ט די עךד געדאַך׀ֿט ׀ֿאַךטךײַב֌ן דעם נאַךישן ׀֌ױעך? 
7 װא֞ס איז געווען דעם ׀֌וױעךס אמתעך אוש׹ ? 
׀֌ויעך, דעך 1ססק שווייס, דעך 5021 
א֞נגעטךא֞׀ֿן 911004 280 זות דעךנעך 5 ז100 


הא׹ט 2210 


109 


דךײַ גךויסע מענטשן 


קיניג הא־ט אַמא֞ל אַךױס:עגעב֌ן אַ ב֌אַ- 
׀ֿעל: קיינעך טא֞ך ניט גיין אין נאַם 
נא־ך האַלב֌עך נאַכט ! אוב עמע׊עך 
וועט גיין אין גאַס נא־ך חאַלב֌עך נאַכט, 
וועט מען אים טייטן ! 

׀֌א֞לי׊יסטן זײַנען גענאַנגען אי- 
ב֌עך די גאַסן, כ֌די מע זא־ל א֞׀֌היטן 
דעם קינינס ב֌אַ׀ֿעל. אַלע הא֞ב֌ן מו׹א געהאַט. קיינעך איז 

נא־ך האַלב֌עך נאַכט ניט געווען אויף די נאַסן ׀ֿון דעך שמא֞ט. 

איין מא־ל הא֞ב֌ן די ׀֌א֞לי׊יסטן געזען דךײַ מענטשן 
װא֞ס ש׀֌אַ׊יךן אין מיטן נאַכט אוים דעך נאַס. מע הא־ט זי 

א֞׀֌געשטעלט און גענומען זי ׀ֿךעגן : 

-- ,הא־ט אי׹ געהעךט ׀ֿון דעם קינינם ב֌אַ׀ֿעל ?" 

-- ,יא־, מי׹ הא֞ב֌ן נעהעךט", -- הא֞ב֌ן אַלע דךײַ גע" 
ענט׀ֿעךט. 

און איינעך ׀ֿון די דךײַ הא־ט געזא֞גט : 

-- ,איך הא֞ב֌ ניט מו׹א. מיך װועט מען ניט טייטן. 
׀ֿאַך מי׹ נעמען אַלע אַךא֞׀֌ דא֞ס היטל. דעך קיניג אַלײן 

נעמט אַךא֞׀֌ זײַן ק׹וין ׀ֿאַך מי׹". 

און דעך ׊ווייטעך הא־ט געזא֞נט : 
-- ,איך הא֞ב֌ ניט מו׹א. מי׹ װעט מען קיין זאַך ניט 
טא־ן. אַ׀ֿילו די זין ׀ֿון דעם קיניג און ׀ֿון די גךעסטע האַךן 

מוזן טא־ן װא֞ס איך הייס זיי טא־ן". 


און דעך דךיטעך הא־ט געזא֞נט : 


110 


-- ,א־ן מי׹ װא־לט דעך קיניג ניט נעקענט א֞נטאַן זײַנע 
קינינלעכע ב֌נדים". די ׀֌אַ֞לי׊יסטן הא֞ב֌ן זייך דעךשךאַקן 
׀ֿאַך די דךײַ מענטשן און זיי הא֞ב֌ן נעטךאַכט: דא֞ס מוון 
זײַן די נךעסטע האַךן אין לאַנד. זי הא֞ב֌ן ניט געוואוסט װא֞ס 
שו טא־ן מיט די מענטשן. מע הא־ט זי געהיט ב֌יו עס איז גע- 
קומען דעך ׀ֿךימא֞ךגן. מע הא־ט זיי געב֌ךאַכט ׀ֿאַךן קינינ 
און מע הא־ט דעך׊יילט דעם קיניג װא֞ס די דךײַ מענטשן 
האַב֌ן געזאַנט. 


הא־ט דעך קיניג גע׀ֿךענט דעם עךשמן : 


-- ;איז טאַקע אמת אַז דו הא֞סט געזא֞גט, אַז ׀ֿאַך די׹ 
נעמען אַלע מענטשן אַךא֞׀֌ דא֞ס היטל און דעך קיניג אליין 
געמט ׀ֿאַך די׹ אַךא֞׀֌ די ק׹וין ?" 


-- ,יא־", -- הא־ט געענט׀ֿעךט דעך עךשטעך, -- ,איך 
ב֌ין אַ שעךעך". 
הא־ט דעך קיניג גע׀ֿךענט דעם שווייטן ; 


-- , איז עס אמת אַז אַלע זין ׀ֿון דעם קיניג און ׀ֿון אַלע 
האַךן מוזן טא־ן װא֞ס דו הייסט ?" 


-- יא־", -- הא־ט געענט׀ֿעךט דעך ׊ווייטעך, -- איך 
ב֌ין אַ לעךעך". 


הא־ט דעך קיניג גע׀ֿךעגט דעם ד׹יטן ; 


-- ,איז אמת אַז דו הא֞סט געזא֞גט אַז אַ֞ן די׹ װא־לט 
איך ניט געקענט א־נטא־ן מײַנע קיניגלעכע קלייךעך ל". 


-- ,יא־", -- הא־ט געענט׀ֿעךט דעך דךיטעך -- ,אי 
ב֌ין אַ שנײַדעך". 


הא־ט דעך קיניג געזאַנט : 


-- ,טאַקע אמת, אי׹ זײַט דךײַ גךויסע לײַט ׀ֿון מײַן 
מדינה. קען איך אײַך ניט ב֌אַשטךאַ׀ֿן". 


און דעך קיניג הא־ט א֞׀֌נעשאַ׀ֿט דעם נאַךישן ב֌אַ׀ֿעל. 


111 


אַךאַ׀֌נעמען דא֞ס היטל 
דא֞ס מוז זײַן אַ גךויסעך מאַן 


׀ֿךאַנעס: 


׀ֿאַךװא֞ס איז דעם קיניגס ב֌אַ׀ֿעל געווען א נאךישעך ? 

װא֞ס הא֞ב֌ן געזא֞גט די דךײַ גךויסע מענטשן ? 

זײַנען געווען נא־ך אַזעלכע גךויסע מענטשן אין דעך מדינה ? 

װא֞ס װא־לט געקאַנט זא־גן א שוסטעך ? אַ סטא֞ליעך? א כב֌עקעך! 
א ׀֌ױעך? 

5 וועך איז אַ גךויסעך מענטש? 


ב} ׀א כס 2 


האַלב֌ע נאַכט 16 שעךעך 71ט 
א֞׀֌היטן / ׊6טס ס} מדינה, די ,עז00381 (60186גת) 
אַךא֞׀֌נעמען 4 1246 0} 16 

קיניגלעך 1 ב֌אַשטךא֞׀ֿן טק 0} 
ב֌נדים 5 (ז0804) א֞׀֌שאַ׀ֿן ח400115 10 


מיט אַ נאַדל, אַן אַ נא־דל 


מיט אַ נא־דל, א־ן אַ נא־דל ׂ 
ניי איך מי׹ ב֌כ֌בֿוד גדול 
און אַז איך הא֞ב֌ אַ נא־דל מיט אַ ׀ֿא֞דעם 
ניי איך מי׹ די שענסטע ב֌גדים, 
מיט א נא־דל... 
אַב֌י איך נעם די שעך און אײַזן, 
קען איך מײַן װײַב֌ און קינדעך ש׀֌ײַזן, 
מיט אַ נא־דל... 
זישן זיץ איך אַ ׀ֿוס אויף אַ ׀ֿוס 
און זינג מי׹ אַ לידעלע ׊וקעך-זיס, 
מיט אַ נא־דל... 


2 מאַל 


מ"ס 


(׀ֿא֞לקסליד) 
ב֌כ֌בֿוד גדול (2061 0680364) בגדים 5 (גזנ4סס׀ט) 
6ס 2040 1625316קן 81621 110עט ש׀֌ײַזן 0 0} 


112 


מוזסט וועךן ב֌עסעך שו דײַן 
אַךב֌עטעך! 


ךבֿ הונא־ איז געווען א ךײַכעך מאַן. עך הא־ט געהאַנדלט 
מיט װײַן. איין מא־ל זײַנען ב֌ײַ אים זויעך געװא֞ךן ׀ֿיך הונ" 
דעךט ׀ֿעסלעך װײַן. הא־ט עך דעם זיעךן װײַן קיינעם ניט 
נעקענט ׀ֿאַךקױ׀ֿן. הא־ט ךבֿ הונא־ ׀ֿאַךלא֞ךן אַ סך געלט און 
איז געווען טךויעךיק. 
זײַנע חבֿךים זײַנען נעקומען שו אים כ֌די אים שו מךייסטן, 
האַב֌ן זי אים געזאַנט : | 
-- , א׀ֿשך הא֞סטו געטא֞ן אַ שלעכטע זאַך ? א׀ֿשך 
הא֞סטן געזינדיקט און דא֞ס איז נא֞מס שטךאַף ל" 
יךבֿ הונא־ן זײַנען ניט גע׀ֿעלן נעװא֞ךן די ׹ייד ׀ֿון זײַנע 
חבֿךים און עך הא־ט זיי גע׀ֿךעגם : 
-- ,,מיינט אי׹ אַז איך טו שלעכטס ? מיינט אי׹ אַז 
איך זינדיס ?" 
הא֞ב֌ן זײַנע חבֿךים אים ׹ואיק געזאַנט : 
-- ,,און דו מיינסט א׀ֿשך אַז גא־ט שמךא֞׀ֿט אומזיסט 
אַ מענטשן ל" | | 
הא־ט ךבֿ הונא־ ׀ֿאַךשטאַנען אַז זי ווילן ע׀֌עס אים זא־נן 
און זי האַלטן זיך אײַן. הא־ט עך געזאַנט: 
-- ,אי׹ זײַט דא־ך מײַנע ׀ֿךײַנד, זא־נט מי׹ א֞׀ֿן װא֞ס 
אי׹ ווילט מי׹ זא־גן. זא־גט! איך װעל ניט זײַן אין כ֌עם". 
הא֞ב֌ן די חבֿךים אים דעך׊יילט : 
-- ,,מי׹ הא֞ב֌ן געהעךט אַז דו ב֌יסט ניט גוט שו דײַן 
אַךב֌עטעך װא֞ס אַךב֌עט ב֌ײַ די׹". 
הא־ט ךבֿ הונאַ זיך ׀ֿאַךענט׀ֿעךט : 
-- ,דעך אַךב֌עטעך איז מי׹ ניט געמךײַ. עך הא־ט 
אַ ׀֌אַך מא־ל געגנבֿעט ב֌ײַ מי׹". 


113 


הא֞ב֌ן די חבֿךים געזאַנט : 

-- , דו מוזסט וועךן ב֌עסעך שו דײַן אַךב֌עמעך. קען 
זײַן עך איז די׹ נישט גענוג נעטךיַ, װײַל דו ב֌יסט ניט גענוג 
נוט שו אים. דו מוזסט וועךן ב֌עסעך שו דײַן אַךב֌עמעך !" 
| ׹ב הונא־ הא־ט אַ ב֌יסל געטךאַכט און הא־ם ׊ונעזא֞נט : 

-- , ׀ֿון הײַנט און װײַטעך װעט מײַן אַךב֌עטעך שוין 
נים קענען מעך זיך ב֌אַקלא֞גן אוים מי׹". 


ב֌אַקלא֞גן זיך אוים עמע׊ן | זך ׀ֿאַךענט׀ֿעךן 
׀ֿאַךשטײן, ׀ֿאַךשטאַנען 


׀ֿךאַנעס: 


1 וי אַזױ הא־ט ךבֿ הונאַ ׀ֿאַךלא֞ךן 8 סך געלט ? 

2. װא֞ס הא֞ב֌ן אים געזא֞גט זײַנע חבֿךים ? 

3. וי הא־ט ךבֿ הונא־ זיך ׀ֿאַךענט׀ֿעךט ? 

4 װא֞ס קענען מי׹ דא־ לעךנען וועגן ךבֿ הונא־ און זײַנע ׀ֿךײַנד ? 

ךבֿ, ךב֌י ‏ (16006 ,שהז) | שטךא֞׀ֿן ג׀נתטק ס} 

זויעך 1ט0 ׀ֿאַךענט׀ֿעךן זיך 4126 10 
׀ֿעסל, דא֞ס 0161 4 6616060 10 ,×¥/511טן 10 
זינדיקן תו׀ 10 ב֌אַקלא֞גן זיך ת121×§1זסס 10 


שטךא֞ף, די }60גתמ׀1מטק 


114 


איידעך נא֞ם הא־ט ב֌אַשאַ׀ֿן 
ידעם מענטשן 
א. די ׹ייד ׀ֿון די מלא־כים 

גא־ט הא־ט געזא֞נט שו די מלאכים; 

-- ,לא־מי׹ ב֌אַשאַ׀ֿן אַ מענטשן אין אונדזעך גע- 
שטאַלט". 

זײַנען די מלאכים געווען אומ׊ו׀ֿךידן און זיי הא֞ב֌ן גץ- 
זאַנט : 

-- ,גךויסעך נא֞ט, דו הא֞סט ב֌אַשאַ׀ֿן די עךד און די 
הימלען, און די ימען, און די ׀ֿעלדעך, און די וועלדעך, און 
אַלע ב֌אַשע׀ֿענישן אין זיי. דו הא֞סט אויך ב֌אַשאַ׀ֿן אונדו, 
די מלאכים, װא֞ס מי׹ לױיב֌ן דײַן נא֞מען. שו װא֞ס דאַך׀ֿסטו 
נא־ך ב֌אַשאַ׀ֿן אַ מענטשן ׀ֿון ׀ֿלײיש און ב֌לוט ל" 

און דעך מלאך װא֞ס ׀֌אַסט אויף אױ׀ֿן טא־ג הא־ט גע- 

זא־גט ; | 
-- ,עס װעט נא־ך קומען אַ טא־ג, ווען דעך מענטש 
וועט ׀ֿינ׊טעך מאַכן דא֞ס ליכט ׀ֿון טא־ג, װײַל עך וועם 
זינדיקן און טא־ן שלעכטם". 

און דעך מלאך װא֞ס ׀֌אַסט אויף אויף דעך נאַכט הא־ט 
געזא֞נט : 

-- ,עס װעלן זײַן נעכט, ווען דעך מענטש וועט ךױב֌ן 
און מא־׹דן, ווען עך װועט ׀ֿאַךגיסן ב֌לוט און טא־ן אַ סך 
שלעכטם". 

דעך מלאך װא֞ס ׀֌אַסט אויף אויף דעך זון הא־ט × ×¢- 
זא־גט : | 

-- ,דעך מענטש װעט דינען שו דעך זון װוי שו אַ געץ 
און װעט נים גיין אין די וועגן ׀ֿון דעם אמתן נא֞ט". 

און דעך מלאך װא֞ס ׀֌אַסט אויף אויף דעך לבֿנה הא־ט 
געזא֞גט: 


115 


-- ,דעך מענטש וװועט דינען שו דעך לבֿנה וי שו אַ 
נא֞ם און װעט ׀ֿאַךגעסן דעם אמתן גא־ט". 
און דעך מלאך װא֞ס ׀֌אַסט אוים אױ׀ֿן ׀ֿײַעך הא־ט גע" 
זא־גט : | 

--- , מיט ׀ֿײַעך װעט דעך מענטש ׊עשטעךן אַלץ 
װא֞ס איז שיין אויף דעך עךד. און דעך מענטש װעט װא־גן 
ליננס און זיך ק׹יגן מיט זײַן חבֿך, און אַלץ וועט ׊עשטעךט 
וועךן אַזױ װוי דו׹ך ׀ֿײַעך". 

און דעך מלאך װא֞ס ׀֌אַסט אױיף אױ׀ֿן װאַסעך הא־ט 
געואַנט : 

-- ,, דעך מענטש וועט מאַכן שמו׊יק דא֞ס װאַסעך. עך 
וװועט ואַך׀ֿן אין װאַסעך זײַן מיסט". 

און דעך מלאך װא֞ס ׀֌אַסט אויף אױ׀ֿן שניי הא־ט גע- 
זאַנט : 

-- ,אַלץ װא֞ס איז װײַס און שיין, און ׹יין, און נלאַנ׊ט 
-- װועט דעך מענטש שמו׊יק מאַכן מיט זײַנע זינד". 

און אַזױ הא֞ב֌ן געךעדט מלאך נא־ך מלאך, און אַלע זי 
נען זיי געווען קעגן דעם אַז נא֞ט זא־ל ב֌אַשאַ׀ֿן דעם מענטשן. 
דעך לע׊טעך הא־ט נעךעדט דעך מלאך ׀ֿון שלום. עך 
הא־ט נגעךעדט און טךעךן זײַנען אים געשטאַנען אין די אױגן. 

-- , דעך מענטש וועם ׀ֿיךן מלחמות. אַ ׀ֿא֞לק וװועט 
אױ׀ֿשטײן-קעגן אַ ׀ֿא֞לק. מע װעט ׊עשטעךן שטעט, מע 
וועם ׊עשטעךן נאַנ׊ע לענדעך, מע װעט אויסהךגענען מי- 
ליאַנען מענטשן, אַלמנות און יתומים װעלן זײַן אומעטום. 
שו װא֞ס דאַךף מען דעם מענטשן ?* 


אַלמנה---אַלמנות | יתום--יתומים | מלחמה-- שלום 


׀ךאַ גע ס: 
1 וװא֞ס הא־ט געזא֞גט דעך מלאך װא֞ס ׀֌אַסט אוים אויף דעך נאַכט ? 
9 װא֞ס הא־ט געזא֞גט דעך מלאך װא֞ס ׀֌אַסט אויף אױ׀ֿן שניי ? 
9 װא֞ס הא־ט געזא֞גט דעך מלאך ׀ֿון שלום ? 


116 


4 װא֞ס הא֞ב֌ן געזא֞גט די אַנדעךע מלאכים ? 
5 זײַנען די מלאכים געווען געךעכט ? 
6 װא֞ס, מיינט אי׹, קען מען ענט׀ֿעךן די מלאכים ? 


געשטאַלט 1012265,,5 ׀ֿאַךגיסן 511 ס0} 
וועלדעך 45 003(3סשי +׊עשטעךן 7ס46911 0} 
ב֌אַשע׀ֿעניש 6 שמ׊יק עח104 ,{זז1ם 
אױי׀ֿ׀֌אַסן 1 0216 1246 0} מיסט מ30815ט1 ,161156 
ךויב֌ן סס} ס} אַלמנה 1006 (4101006) 
מא־׹דן זסטמת 10 יתום ת01002 (גתס׀סץ) 


ב֌. גא֞טס ענט׀ֿעך 


הא־ט גא־ט זיי געענט׀ֿעךט: 


-- , אי׹ זײַט אַלֶע ליכטיקע מלאכים, א֞ב֌עך הײַנט 
ךעדם אי׹ ׀ֿינ׊טעךע ׹ייד. איך װעל ב֌אַשאַ׀ֿן דעם מענטשן, 
װײַל עך וועט וועךן מײַן שותף. דא֞ס װא֞ס איך הא֞ב֌ ב֌אַשאַ׀ֿן 
-- וועט דעך מענטש נא־ך ב֌עסעך מאַכן. 

דעך מענטש וועט אַךב֌עטן. זײַן אַךב֌עט װעט שענעך 
מאַכן די וועלט. 

עך װעט אַקעךן און זייען אין די ׀ֿעלדעך; עך װעט 
אַךױסב֌דךענגען ב֌ךויט ׀ֿון דעך עךד. | 

עך װעט היטן די שאַף, שעךן זייעך װא־ל און מאַכן 
ב֌נדים. 

עך וועט קא־כן און ב֌אַקן און װעט שאַ׀ֿן ש׀֌ײַז. 

עך װועט ׀ֿלאַנ׊ן ׀ֿךוכטב֌ײמעך, און עך וועם אַלֵיין 
שאַ׀ֿן אַזעלכע ׀ֿךוכטן װא֞ס עך וועם ׀ֿךי֎עד זיי ניט גע׀ֿינען 
אויף דעך עךד. 

עך װעט נעמען די ווינטן און זי אײַנש׀֌אַנען אין זײַנע 
מילן און אין זײַנע זעגלען. עך װועט ׀ֿון ים מאַכן לאַנד און 
׀ֿון לאַנד מאַכן װאַסעךן. 

עך װעט ב֌ויען הײַזעך און שטעט. 


117 


עך װועט וועךן דעך הא׹ איב֌עך אַלע מײַנע ב֌אַשע׀ֿע- 
נישן און זי אויסני׊ן ׀ֿאַך זיך. 

עס װועלן זײַן קלונע מענטשן װא֞ס װועלן לעךנען ת֌וךה 
און װא֞ס וועלן אױסגע׀ֿינען אַלעךלײ װיסנשאַ׀ֿטן". 

האַב֌ן די מלאכים געזא֞גט : 

-- ,האַך ׀ֿון דעך וועלט, אױב֌ עס איז דײַן ווילן שו 
ב֌אַשאַ׀ֿן דעם מענטשן אין דײַן געשטאַלט -- ב֌אַשאַם אים. 
א֞ב֌עך זא־ג אונדז, מיט װא֞ס װועט דעך מענטש זײַן אַנדעךש 
וי מיך ?" 

-- ,דעך מענטש איז אַנדעךש וי אי׹", -- הא־ט נא֞ט 
נעזאַנט, -- ,אַלץ װא֞ס אי׹ הא־ט ׀ֿךי֎עך געזא֞גט איז אויך 
אמת. דעך מענטש וװועט א֞ב֌עך װעלן זײַן ב֌עסעך. ווען אי׹ 
| װעט זען אַז דעך מענטש וויל וועךן ב֌עסעך, װועט אי׹ אַלע 
זיך ׀ֿךײען. אי׹ וועט אַלע זיך ׀ֿךײען מיט יעדעך זאַך װא֞ס 
דעך מענטש וועט אױ׀ֿטא֞ן". 


און גא־ט הא־ט ב֌אַשאַ׀ֿן דעם מענטשן אין זײַן געשטאַלט. 


אַךב֌עט װיסנשאַ׀ֿט תוךה 
איך מו אויף -- איך הא֞ב֌ אױ׀ֿנעטא֞ן 


׀ֿךאַגע ס: 


41 װא֞ס טוט דעך מענטש אויף מיט זײַן אַךב֌עט ? 

ת. ׀ֿאַךװא֞ס קען מען זא־גן אַז דעך מענטש איז נא־טם שוֹת֌ף? 

8 מיט װא֞ס איז דעך מענטש אַנדעךש וי די מלאכים ? 

4 װא֞ס הייסט עם: ,גא־ט הא־ט ב֌אַשאַ׀ֿן דעם מענטשן אין זײַן 
געשטאַלט"? 


שות֌ף 67 (/4316ת5) ש׀֌ײַז 1004 
אַךױסב֌ךענגען 6ס ׀מוזס 10 אַזעלכע 08ט׀ 
שעךן 5 ח|×°/1ש טס ס} אײַנש׀֌אַנען 5 10 
שאַ׀ֿן 6 ס0ס} אויסני׊ן (קט) 356 10 
אױ׀ֿטא֞ן 260/666 10 ויסנשאַ׀ֿט 5016006 ,4000616486 


דעך ב֌ךיווטךענעך 


אין דךויסן הא־ט געךעגנט, 
אין דךויסן הא־ט געשנייט -- 
׀ֿאַך אים איז עס קיין ת֌יךוץ ניט, 
נא֞ך עך גייט און גייט.,, 


אַ גךויסעך זאַק אַ ׀ֿולעך 

אויף זײַן אַךעם הענגט, 

און אין זאַק אַ וװועלט מיט ב֌ךיוו 
׀ֿאַך אַלעמען עך ב֌ךענגט. 


מעג דונעךן און ב֌לי׊ן, 

שי ב֌ײַסן גא־׹ אַ ׀ֿךא֞סט -- 
דעך ב֌ךיווטךעגעך דעך גוטעך 
׊עטךא֞גט געטךײַ די ׀֌א֞סט. 


-- ב֌ךיווטךעגעך, דו ליב֌ינקעך, 
א׀ֿשך הא֞סטו הײַנט 

אויך ׀ֿאַך מי׹ אַ ב֌ךיוו געב֌ךאַכט 
׀ֿון מײַן גוטן ׀ֿךײַנד ? 


שמייכלט עך און גיט אַ זא־ג ; 
געטךא֞׀ֿן ! כ'הא֞ב֌ ׀ֿאַך די׹ 
און ׀ֿאַך דײַנע טײַעךע 
גאַנ׊ע ב֌ךיוולעך ׀ֿיך, 


119 


טא֞מעך טךע׀ֿט אַ טא־ג אַז סאיז 
׀ֿאַך די׹ קיין ב֌ךיוו ניטא־, 

טךייסט עך דיך און שמייכלט ווידעך : 
מא־׹גן, א׀ֿשך -- יא־..., 


אין ךעגנס, שי אין שנייען, 
אין הישן, שי אין קעלט, 
ב֌ךענגט עך ת֌מיד מענטשן גךוסן 


׀ֿון דעך גא֞ךעך וועלט, 
(װא֞לף יונין) 


עס טךע׀ֿט, עך טךע׀ֿט, געטמךא֞׀ֿן 


גיט אַ זא־נ 
ת֌יךוץ 6 (161612) 
מעג -- דא־ : 4 16 
׊עטךא֞גן -- דא־: 0611/66 40 /ץז41ס 0} 
׀֌א֞סט, די 11211 
טא֞מעך 6 ,6256 מ1 
טךע׀ֿן -- דא־: מסקקגם ס0} 
ת֌מיד ×€×¢2ש!2 (100110) 
גךוסן 5 +/8166110253 


100 


יי 
מע 
מי 6 
2 22 6 0 
2 3 2 4 
הי {ן 
= 1 : 
5 = הש )= 
246 יילאססטקקע ,= 
0 1 = 22 
ב׹ שש. א 2 
- ְ י 2 { 6 , 
2 : א 2 022 : ץ = , : 
, 22//002 22 
יי 2 : 4 + =: 22 5 2 4 
: 2 2 ך - 0444 5 : 22 
אל. / . 2 
.2 2 5 265422 22 2 2 + ;2 2 , Ö¿' 
7 אט לע 2422 62 46 


אין עךגעץ-לאַנד 
א 


הינטעך דעך שמא֞ט, אויף אַ ב֌עךגל אַ ליימיקן, שטייען 
שוויי קליינע הײַזלעך. אין איין הײַזל הא־ט געוואוינט אַ הא־לש- 
העקעך. עך ׀ֿלענט אַ נאַנ׊ן זומעךמא֞ג האַקן האַלץ אין די 
הױ׀ֿן. זײַן װײַב ׀ֿלענט אַךומגײן אין די ךײַכע הײַזעך און 
ב֌אַקן לעקעך. 

אין דעם שווייטן הײַזל הא־ט געוואוינט אַ טךענעך. עך 
איז געשטאַנען אַ גאַנ׊ן מא־ג אין מאַךק און געװאַךט, מע 
זא־ל אים ךו׀ֿן עךנעץ א֞׀֌טךאַגן סחוךה. זי --- זײַן װײַב֌ -- 
איז, ניט ׀ֿאַך אײַך געדאַכט, אַ קךאַנקע געווען און דעמא֞לט 
געלעגן אין ש׀֌יטא֞ל. 

איין מא־ל אין דעך ׀ֿךי, אַ שיינעך זומעךמא֞ג געווען, 
די עלטעךע ׀ֿון די הײַזלעך זײַנען שוין לאַנג אין שטא֞ט. קומט 
אַךױס ׀ֿון איין הײַזל אישיקל, קוקט זיך אום אין אַלע זײַטן, 
שי איז שוין שיינדעלע ניט אַךױסגעקומען. זעט עך אַזו ניט. 
ייט עך שו אי׹ ׀ֿענ׊טעךל שו און קוקט אַךײַן. זעט עך, 
אַז שיינדעלע שטייט ב֌ײַ אַ שיסל װאַסעך. זי דאַךף זיך װאַשן. 

קלאַ׀֌ט עך, אישיקל, אין שײַב֌ל ׀ֿון ׀ֿענ׊טעךל: 


121 


-- , שיינדעלע !" 
-- ,װא֞ס, אישיקל ?" 
-- ,וואַש זיך, טו זיך א־ן און קום אַךױס. מי׹ װעלן 
ע׀֌עס טא־ן". 
-- , װא֞ס ?" 
-- ,וועסט שוין זען. עס איז מי׹ ע׀֌עס אײַננע׀ֿאַלן... 
ניכעך.... 
אַז שיינדעלע איז אַךױסנעקומען ׀ֿאַך דעך טי׹, זא־נט 
ז: 
-- ,,אישיקל, װא֞ס טוסטן ?* 
זעט זי עךשט אַז אישיקל נךא֞ב֌ט ליים. 
--- , שיינדעלע, ׀ֿאַך ליים ׊אַלט מען אין שמטא֞ט נעלט; 
׀ֿאַך אַ מולטעך ליים ניט מען שוויי, דךײַ גךא֞שן. איז מי׹ 
אײַננע׀ֿאַלן אַז מי׹ זאַלן נךאַב֌ן ליים". 
-- ,, איך אויך ?? 
--- , דו אויך, שיינדעלע! מי׹ וועלן ׀ֿאַךקױ׀ֿן ליים 
אין שטא֞ט, און ׀ֿאַךן נעלט ע׀֌עס קױ׀ֿן ׀ֿאַך דײַן מאַמען 
אין ש׀֌יטא֞ל אַךײַן". 
,אוי, אַ גנוטעך דן ב֌יסט, אישיקל!" -- שךײַט אויס 
שיינךעלע און קושט אי׊יקלען, -- ;אוי, װוי ליב֌ הא֞ב֌ איך 
דיך !" 
-- , ש׀֌עטעך, ש׀֌עטעך ! ׀ֿךי֎עך אַךב֌עטן, נעלט ׀ֿאַך- 
דינען, ע׀֌עס קױ׀ֿן דעך מאַמען דײַנעך!" 
-- , אמת, אמת !" -- זא־נט שיינדעלע און לא־זט די 
׀ֿיננגעךלעך אין ליים אַךײַן. 


יניט ׀ֿאַך מי׹ (אײַך) געדאַכט 
עס איז מי׹ אײַנגע׀ֿאַלן 


| ׀ֿךאַנעס: 
1. ועך איז געווען אי׊יקלס ׀ֿאַטעך ? 
2. וועך איז געווען שיינדעלעס ׀ֿא֞טעך? 


122 


8 וואו איז געווען שיינדעלעס מוטעך ? 
׀ֿאַךװא֞ס זײַנען די קינדעך געב֌ליב֌ן אַליין אין די הײַזלעך ? 
8 װא֞ס איז אי׊יקלען אײַנגע׀ֿאַלן ? 


= 


עךגעץ 5016 אײַנ׀ֿאַלן 6 0} 0003 10 
ליים . 0127 אא־לן גק 0} 
ליימיק ×¢44טגת ,ץסץג1ס מללטעך מסקס מג , ×°8טסז} 
הא֞ל׊העקעך 67סם,ס)ססט 200 280 1008 1146א2סס 
לעקעך 0676 /,210861-02166 6660)216ז 
טךעגעך 61 ,/0116×§. ניט ׀ֿאַך אײַך 6067 1015 גוז 
שײַב֌ל 06 6ס00מ1אי /1211ת5 געדאַכט טסץ 0} תסקקגט 
ב3. 


אישיקל נךא֞ב֌ט, שיינדעלע נעמט ׊ואַמען די ליים... 
און שךײַט אויס : 


--- ,אישיקל, ׀ֿול!" 
כאַ׀֌ט אישיקל דא֞ס מולטעךל אויף די ׀֌ליי׊עס. 
-- ,האַלט אונטעך, שיינדעלע !" 


שיינדעלע האַלט אונטעך, און זי גייען ב֌יידע ׀ֿון ליי- 
מיקן ב֌עךגל אַךא֞׀֌. נלײַך אונטעךן ב֌עךנל, זעען זיי, זישט 
עמעץ, ע׀֌עס אַ יונגעךמאן. 

-- , כ'הא֞ב֌ מודא!" -- שטעלט זיך שיינדעלע אֶ׀֌. 

-- ,×¢, װא֞ס איז דא־ מו׹א שו הא֞ב֌ן  ?‏ איך װעל שו אים 
שוגיין". 

-- ,אַז דו װעסט שוגיין, גיי איך אויך... כ'וועל דיד 
אַליין ניט לא־זן". 

נעמט אישיקל אַךא֞׀֌ דא֞ס מולטעךל ׀ֿון די ׀֌לײי׊עס 
און גייט שו שום יונגנמאַן און דעךלאַנגט אים אַ שלום-עליכם. 

דעך יונגעךמאַן װועקט זיך אויף וי ׀ֿון אַ שלא֞ף... 

-- ,שלום-עליכם!... אײַ -- שוויי קינדעךלעך..." 

-- ,כ'הא֞ב֌ אײַך געװועקט ?" 

-- ,עט! אַ ב֌יסל אײַננעדךימלט, מיד ׀ֿון ווענ". 


123 


| , ׀ֿון װײַט ?" -- ׀ֿךעגט אישיקל. 
זאַנט שיינדעלע: 
אי׹ דאַך׀ֿט אין שטא֞ט אַךײַן ? װעלן מי׹ אײַך 
וויי"- 
-- ,,מי׹ טךאַנן" -- זא־גט אישיקל -- , ליים אין שטא֞ט 
אַךײַן". 
-- ,שו װא֞ס ?? 
-- , געלט ׀ֿאַךדינען". 
, ׀ֿאַך מײַן מאַמען אין ש׀֌יטא֞ל אַךײַן ע׀֌עס שו 
קױ׀ֿן" --- זא־נט שיינדעלע. 
זא־גם דעך ׀ֿךעמדעך: ,נאַךישקײטן !" 
,איך ניי" -- זאַנט עך -- ,ניט אין אײַעך שטא֞ט 
| אַךײַן, , װײַל מען אַךב֌עט דא־׹ט". 
אישיקל מאַכט אַ ניט-גלײיביקע מינע. שיינדעלע 
׀ֿךענט: 
-- , וואוהין דען ? וואו מען אַךב֌עט ניט? אַ׀ֿילו על- 
טעךע ? וואו קיינעך אַךב֌עט ניט ?* 
| -- , קיינעך!" -- ענט׀ֿעךט דעך ׀ֿךעמדעך. 
אישיקל שמייכלט ניט-גלייב֌יק. 
-- ,,אי׹ ווילט זען ? קומט מיט מי׹!" -- זא־גם דעך 
׀ֿךעמדעך. 
-- {,וואוהין ?" 
 --‏ קיין עךגעץ".. 
-- , אַזאַ שטא֞ט ?* 
-- ,, אַזאַ לאַנד. דא֞ס נאַנ׊ע לאַנד", -- דעד׊יילט דעך 


׀ֿךעמדעך --- ,דא֞ס נאַנ׊ע לאַנד, וואוהין איך גי און קען 


אײַך נעמען מיט זיך, איז איין נא־׹טן. און דא־׹טן װאַקסן 
אַלעךלײ ׀ֿךוכטן...* 

-- ,,ךײַסט מען ?" 

-- ,ניין. ךײַסן איז אויך אַן אַךב֌עט. מע גייט נא֞ך שן: 


124 


,ב֌וים, ב֌וים, ניב֌ אַ ׀ֿךוכט!" -- ב֌יינט דעך ב֌וים אײַן אַ 
׊װײַנ שום מויל, מיט אַן ע׀֌ל, מיט אַ ב֌אַךנע, מיט אַ מאַךאַנץ, 
מיט װא֞ס אי׹ ווילט., י 

-- , ב֌ײַסט מען א֞׀֌ ?" 

-- ,,ניין. ב֌ײַסן איז אויך אַן אַךב֌עט. מע ניט אַ שלוננ, 
און די ׀ֿךוכטן זײַנען דא־׹ט אַזױינע אַז זיי ׊ענייען זיך אַלין 
אין מויל". 

-- ,נא֞ך ׀ֿךוכטן ?" -- ׀ֿךענגט אישיקל. 

-- , ב֌ךויט אויך, זעמל אויך; אויםף קליינע ב֌יימעלעך 
װאַקסן זיי, שוין געב֌אַקענע און זיסע... און ב֌לומען אויך.. " 

-- , שטענדיק ?" -- ׀ֿךעגט שיינדעלע -- ,זומעך און 
ווינטעך ?" 

זא־גט דעך ׀ֿךעמדעך: --, דא־׹ט איז קיין ווינטעך ניטא־. 
קיין שניי און קיין ךענן ניט. שטענדיק ׀ֿךישע ב֌לומען". 


געב֌ן, דעךלאַננען אַ שלום-עליכם 
עס ׊ענייט אין מױיל 


שליננען -- געב֌ן אַ שלונג 


׀ֿךאַ גע ס: 


1 ווען העךט אויף אישיקל שו גךא֞ב֌ן ליים ? 

הא־ט אישיקל מו׹א ׀ֿאַך דעם ׀ֿךעמדן ? 

5 = װא֞ס זא־גט דעך ׀ךעמדעך, ווען אישיקל דעך׊יילט אים שו װא֞ס עך 
און שיינדעלע גייען אין שטא֞ט ? | 

4 ׀ֿאַךװא֞ס וויל ניט דעך ׀ֿךעמדעך גיין אין שטא֞ט ? 


ס 


5. װא֞ס לייגט דעך ׀ֿךעמדעך ׀ֿא֞ך (0569טסזס)? 

6 וװא֞ס דעך׊יילט עך וועגן עךגעץ-לאנד ? 
אונטעךהאַלטן 14ס0ט׀ 0} ניטאלײב֌יק | 1ט11ט40 
עמעץ, עמע׊עך /900160000 ב֌אַךֹנע, די ין 
יונגעךמאַן {עמטסץ מאַךאַנץ, דעך | -/0128286 
׀ֿךעמדעך. 84687זעמל 1011 
נאַךישקײט 10011500655- עס ׊עגייט אין מויל תו 106145 16 

שז181קט?5 ה}טסנת זטסץ 


125 


: 

-- ,,און מענטשן װא֞ס טוען ?" -- ׀ֿךענט אישיקל. 

-- ,נאַךניט. ליגן אין שא֞טן ׀ֿון ב֌יימעך און הא֞ב֌ן 
׀ֿאַהנעניגן. און וועךט מען הונגעךיק, זא־נט מען: ב֌וים, 
ב֌וים... וי איך הא֞ב֌ אײַך דעך׊יילט..," 

אישיקל ׀ֿאַךטךאַכט זיך. 

-- , ע׀֌עס אַ כ֌ישום", -- זא־גט שיינךעלע, -- ;א 
כ֌ישוף". 

-- , עךנעץ-לאַנד", --- זא־גט דעך ׀ֿךעמדעך. --,, קומט, 
קינדעךלעך, אין עךגעץ-לאַנד,,,י 

און עך הייב֌ט זיך אויף שו גיין. 

-- , סאיז װײַט ?" -- ׀ֿךענט שיינךעלע. 

-- ,איך גיי ניט!" -- שךײַט אויס אישיקל. 

-- , ׀ֿאַךװא֞ס ?" -- ׀ֿךענט דעך ׀ֿךעמדעך. 

-- ,,װא֞ס װעל איך דא־׹טן טאַן ?" -- ׀ֿךעגט אישיקל 
שו׹יק. 

-- , ׀ֿאַךגעניגן חא֞ב֌ן !" -- זאַנט דעך ׀ֿךעמדעך, -- 
; ליגן זיך אויף ב֌לומען... עסן, טךינקען..." 

-- , און ש׀֌עטעך ל" 

-- ,װײַטעך ליגן..," 

-- ,נאַךיש !" 

-- ,א֞ב֌עך ניט אַךב֌עטן...י 

-- ,ניין ו" -- ענט׀ֿעךט אישיקל, -- ,איך װא־לט 
משונע געװא֞ךן ׀ֿונעם ליידיק גיין. וי קא־ן מען עס ליגן ?" 

-- , גייט מען ש׀֌אַ׊יךן". | 

-- ,, אויך מי׹ אַ גאַנג. ניין ! איך גיי ניט !" -- שךײַט 
אויס אישיקל. 

-- , און דו, שיינךעלע ?" 


16 


שיינדעלע טךאַכט ניט לאַנג: ,אַז דו -- ניט, איך -- 
אויך נים". 

דעך ׀ֿךעמדעך גייט אַװעק. 

-- ,ווייסט, שיינדעלע", -- ׀ֿךענט אישיקל, -- ,וועך 
דא֞ס איז געווען ?" -- און ענט׀ֿעךט אַלײן: -- ,דעך יש׹- 
הךע ׀ֿון ליידיק גיין". 

-- ,קום", -- ש׀֌ךיננט שיינדעלע אוף, -- , לא־מי׹ 
גיין מיטן מולטעךל ליים". 

און זי הא֞ב֌ן אַזױ געמא֞ן. 


װוי מיינט אי׹, קינדעך, זיי האַב֌ן נוט נגעטאַן ? 
(י ל. ׀֌ךץ) 


אויך מי׹ אַ גיין | הא֞ב֌ן ׀ֿאַךגעניגן כישוף 


׀ךא נע ס: 


1 װא֞ס טוען מענטשן אין עךגעץ-לאַנד ? 

2 װא־לט אי׹ געקענט לעב֌ן אין עךגעץ-לאַנד ? 

8 קען מען משוגע וועךן ׀ֿון ליידיק גיין ? 

4 הא־ט מען ׀ֿאַךגעניגן ׀ֿון אַךב֌עטן ? 
׀ֿאַךגעניגן 6,.)' 
כ֌ישוף 0 (/4186) - 
ליידיק גיין 7 מג 06 0} 


יש׹:הךע 10011021100 611 (6זס-1561עסץ). 


127 


128 


יי֎דיש לשון 
יי֎דיש לשון, האַך׊יק לשון 
׀ֿון מיליא֞נען ב֌ךידעך ! 
מאַמעס, ב֌אַב֌עס הא֞ב֌ן אונדז 
געזונגען שיינע לידעך, 


זיידעס האַב֌ן מעשׂהלעך 

אויף יי֎דיש אונדן געגעב֌ן, 

יי֎דיש לשון, מאַמע-לשון, 

׀ֿךײד ׀ֿון אונדזעך לעב֌ן ! (א. שינדלעך) 
לשון 12840296 (מת109) 


אַ ׀֌אַךיזעך מיידעלע אין נידיאַךק 


א. 

ווען חנהלע איז געקומען אַהיים ׀ֿון דעך שול, הא־ט די 
מאַמע גע׀ֿךענט: 

-- ,נו, חנהלע, וי איז די׹ גענאַננען ?" 

הא־ט חנהלע שטיל נעענט׀ֿעךט : 

-- ,ניט נוט, מאַמע. איך הא֞ב֌ גא־׹ניט ׀ֿאַךשטאַנען 
װא֞ס די לעךעךין הא־ט געזאַנט". 

הא־ט די מאַמע זי נעמטךייסט : 

-- עס איז דא־ך נא֞ך דעך עךשטעך טא֞נ. דו וועסט 
׀ֿאַךשטײן אַלץ, ׀֌ונקט וי אַלע קינדעך". 


1209 


א֞ב֌עך חנהלע איז געווען טךויעךיק. אין ׀֌אַךיז אי זי 
נגעווען אַ נוטע שילעךין. זי הא־ט שוין געקענט לייענען. זױ 
הא־ט געקענט אויף אױסװײיניק לידעלעך. א֞ב֌עך דא־׹טן איז 
אַלץ געווען אויף ׀ֿךאַנ׊ײזיש. 


חנהלע איז אין ׀֌אַךיז גענאַנגען אויך אין אַ יי֎דישעך 
שול און זי הא־ט געקענט אויף אױסװײיניק אַ סך יי֎ךישע ליד 
דעך. ווען עס איז געווען דעך יום-טובֿ חנוכ֌ה, הא־ט זי גע- 
האַט אַ ךאַלע אין דעך קינדעך-ש׀֌יל. זי קען נא־ך אישט 
אויף אױסװײיניק די גאַנ׊ע ךאַלע. א֞ב֌עך דא־ אין דעך ענגליד 
שעך שול אין ניודיא־׹ק זישט זי װי אַ שטומע. 


לעב֌ן אי׹ זישט אַ ייַננעלע. עך הא־ט עטלעכע מא־ל 
ע׀֌עס געךעדט שו אי׹. זי א֞ב֌עך הא־ט ניט ׀ֿאַךשטאַנען און 
ניט געוואוסט װא֞ס שו ענט׀ֿעךן. עס איז ׊וגעקומען שו אי׹ 
אַ מייךעלע װא֞ס איז געזעסן ניט װײַט ׀ֿון אי׹. זי הא־ט גע- 
ךעדט שו אי׹. חנהלע הא־ט ניט ׀ֿאַךשטאַנען װא֞ס זי זא־גט. 
זי הא־ט נא֞ך געשמייכלט שו אי׹. װא֞ס וועט זײַן ? 


| וי גייט עס די׹ ? װי איז די׹ געגאַנגען ? | 
| קענען אוף אױסװײיניק | 
׀ֿואַנגעס: 
1 ׀ֿאַךװא֞ס הא־ט חנהלע קיין זאַך ניט ׀ֿאַךשטאַנען אין דעך ענגלישעך 
שול? 


2 װא֞ס הא־ט חנהלע שוין געקענט אין דעך ׀ֿךאַנ׊ייזישעך שול? 
9 װא֞ס הא־ט חנהלע שוין געקענט ׀ֿון דעך יי֎דישעך שול אין ׀֌אַךיז? 
4 אויף װא֞סעך ש׀֌ךאַך הא־ט חנהלע געךעדט מיט טאַטע-מאַמץ? 


׀֌אַךיז 5זג? שילעךין (526) |1קטק 
׀֌אַךיזעך | 8" אוסװײיניק 4 {ט 
וי איז די׹ געגאַנגען? ' ?}1 9גש שסת ׀ֿךאַנ׊ײיזיש מסמסזי 

7 11 414 שסם ענגליש מ׀ו1׀תם 


130 


ב. 

דעם אַנדעךן טא־ג אין דעך ׀ֿךי איז חנהלע אױ׀ֿנעשטאַ- 
נען, גענומען אַ הע׀ֿט און דא֞ס נײַע לעךנב֌יכל און אַװעק 
אין שול. די שול איז נעווען נים װײַט, א֞ב֌עך דעך טאַמע 
הא־ט זי ׊ונע׀ֿיךט. 

חנהלע הא־ט געוואוסט וואו עס גע׀ֿינט זיך אי׹ קלאַס. 
זי הא־ט דעךקענט אי׹ ב֌אַנק און זיך אַװעקגעזע׊ט. עס איז 
געקומען דא֞ס. ײַנגעלע װא֞ס זישט לעב֌ן אי׹. עך הא־ט זי 
ב֌אַנךיסט , הײַ", הא־ט זי אויך געענמ׀ֿעךט , הײַ". א֞ב֌עך 
װא֞ס עך הא־ט נא֞כדעם געזאַנט שו אי׹ הא־ט זי ניט ׀ֿאַד- 
שמאַנען. 

עס איז אַךײַן די לעךעךין. זי איז געשמאַנען ב֌ײַ אי׹ 
טישל און געךעדט שו די קינדעך. חנהלע הא־ט ניט ׀ֿאַך- 
שמאַנען קיין איין װא֞ךט. די קינדעך האַב֌ן גענומען ע׀֌עס 
שךײַב֌ן אין די הע׀ֿטן און חנהלע האַט אויך געע׀ֿנט דעם 
הע׀ֿט און נענומען דעם ב֌לײַעך. א֞ב֌עך װא֞ס שךײַב֌ט מען ? 

חנהלע הא־ט מיט טךויעךיקע אויגן נעקוקט אױף דעך 
לעךעךין. און די לעךעךין הא־ט געקוקט אויף חנהלען, האַמט 
נגעשמייכלט שו אי׹ און איז ׊וגענאַנגען שו אי׹. די לעךעךין 
הא־ט געזען אַז אין חנהלעס הע׀ֿט איז קיין זאַך ניט אַנגע- 
שךיב֌ן. די לעךעךין הא־ט אי׹ ע׀֌עס געזאַנט. א֞ב֌עך חנהלץ 
הא־ט ניט ׀ֿאַךשטאַנען. זי הא־ט געשאַקלט מיטן קא֞׀֌ אוים 
ניין. 

הא־ט די לעךעךין ׀֌לו׊לינג גע׀ֿךעגט אויף יי֎דיש: , יי֎דיש 
׀ֿאַךשטײסטן ל" 

חנהלעס אוינן האַב֌ן אױ׀ֿגעלױכטן. 

-- ,יא־, יי֎דיש ׀ֿאַךשטײ איך". 

-- ,ווען ב֌יסטו נעקומען קיין אַמ׀עךיקע ?" -- הא־ט די 
לעךעךין גע׀ֿךענם. 

-- ,,מיט אַ װא־ך שודיק". 


131 


-- , דו האַ׀ט ׀ֿךי֎עך קיינמא־ל ניט געלעךנט קיין ענג- 
ל֎ישׁ ?" 

= ;ניין". 

-- ,דו קענסט ניט קיין איין װא֞ךט ?" 
ניט". 

די לעךעךין הא־ט אי׹ געזאַנט : 

-- ,דו ווע׀ט גיך קענען עננליש וי װאַסעך". 


| מיט אַ װא־ד שו׹יק מים אַ יא־׹ שו׹יק : 
| קענען וי װאַסעך | 
׀ֿךאַגע ס: 


׀ֿאַךװא֞ס איז חנהלע געווען טךויעךיק ? 

ווען הא֞ב֌ן אױ׀ֿגעלױכטן איךע אויגן ? 
וועלכע ׀ֿךאַגעס הא־ט די לעךעךין גע׀ֿךעגט ? 
װא֞ס זײַנען געווען חנהלעס ענט׀ֿעךס ? 


׊ו׀ֿיךן --- דא־: 0 036 1226 ס} 
אױ׀ֿלױכטן 6,,סקט +1180 10 
וי װאַסעך 11168117 


: 
די קינדעך ׀ֿון קלאַס הא֞ב֌ן זיך ׊וגעהעךט שום שמועס 
׀ֿון דעך לעךעךין מיט דעך נײַעך שילעךין. די לעךעךין הא־ט 

נע׀ֿךעגט דעם קלאַס ; 

-- ,וועך ׀ֿון אײַך, קינדעך, קען ךעדן יי֎דיש ?" 

עטלעכע הענט הא֞ב֌ן זיך אױ׀ֿגעהױב֌ן. הא־ט די לע- 
ךעךין געזא֞גט שו אַ מיידעלע װא֞ס הא־ט געהאַלטן אי׹ האַנט 
הויך אױ׀ֿגעהױבן : 

-- ,מ׹ים, נעם דײַנע זאַכן און זעץ זיך אוים חנהלעס 
ב֌אַנק. דו וועסט אי׹ העל׀ֿן". -- חנהלע הא־ט ב֌אַקומען אַ 


+} ׀א סס = 


132 


נײַע חבֿךטע. מ׹ים הא־ט נענעב֌ן חנהלען די האַנט און אי׹ 
געואַנט: 
-- , נוט מאַךנן, חנהלע". 
און חנהלע הא־ט געענט׀ֿעךט: 
-- , גוט מאַךנן, מ׹ים". 
און די לעךעדין הא־ט נגעךעדט מיט די קינדעך, אַזו עס 
זײַנען דאַ ׀ֿאַךשײדענע ׀ֿעלקעך און ׀ֿאַךשײדענע ש׀֌ךאַכן. 
און די קינדעך האַ֞ב֌ן זיך נוט ׊ונעהעךט. 
ש׀֌עמעך הא֞ב֌ן די קינדעך געזוננען לידעך. זיי הא֞ב֌ן 
נעזוננען עננלישע לידעך. די לעךעךין הא־ט ׊ונעךו׀ֿן חנה- 
לען און זי נע׀ֿךענם: 
-- , דו קענסט ׀ֿאַך אונדוז ע׀֌עס זינגען אויף יי֎דיש ?" 
-- ,יא־", -- הא־ט חנהלע נעענט׀ֿעךט. 
הא־ט חנהלע זיך אַוועקנעשטעלט מיטן ׀֌נים שום קלאס 
און הא־ט אַנגעהױב֌ן זיננען: 
שטייט אין ׀ֿעלד אַ ב֌יימעלע, 
הא־ט עס גךינע ׊װײַגעלעך... 
׀֌לו׊ליננ הא־ט זיך נגעהעךט אַ שמים ׀ֿון אַ שווייט מיי- 
דעלע : 
זישט דעךויף אַ ׀ֿײגעלע, 
מאַכט דא֞ס שו די אייגעלעך... 
און זיי ב֌יידע ׊וזאמען האַב֌ן שוין נעזוננען : 
אויף די גךינע ׊װײַגעלעך 
װאַקסט אַ גא־לדן ע׀עלע, 
מאַך שו, מײַן קינד, די אייגעלעך, 
אַ ב֌ךכה אויף דײַן קע׀֌עלע... 
אַלע קינדעך אין קלאַס האַב֌ן אַ׀֌לאַדיךט. 
נא־ך דעם לעךנען איז דא֞ס מיידעלע װא֞ס הא־ט געװנ- 
נען ׊וואַמען מיט חנהלען ׊ונענאַננען שו אי׹ און הא־ט גע" 
זאַנט : 


133 


-- ,איך הייס ׹וטי, איך גיי אין אַ יי֎ךישעך שול". 


דעם טא־ג איז חנהלע געגאַנגען אַהיים ׊װאַמען מיט 
מךימען ׀ֿון איין זײַט און מיט ׹וטין ׀ֿון דעך ׊ווייטעך זײַמם. 
זי הא־ט שוין געהאַט חבֿךטעס. 


עס זײַנען אַװועק עטלעכע חךדשים. חנהלע ךעדט שוין 
עננליש וי װאַסעך. און די לעךעךין הא־ט אי׹ געזא֞נט אַז 
שום סום יא־׹ װעט זי קענען אַךיב֌עךהי׀֌ן אַ קלאַס. 


חנהלע הא־ט געטךאַכט: וי נוט עס איז געווען װא֞ס 
איך קען יי֎ךיש. 


(א. דאַװידא֞װיטש) 
חבֿך-חבֿךטע | חבֿךים-הבֿךטעס | זיך ׊והעךן - | 
זיך אַװועקשטעלן, זיך אױ׀ֿהײב֌ן | 


ך 
וי הא־ט די לעךעךין גע׀ֿונען אַ 
נא֞ 


1. חבֿךטע ׀ֿאַך חנהלען ? 
2 וי הא־ט חנהלע ב֌אַקומען נאַך א חבֿךטע? 
 .8‏ װא֞ס װא־לט נגעווען, אויב֌ חנהלע װא־לט ניט געקענט קיין יי֎דיש ? 
4 װא֞ס װא־לט געווען, אויב֌ נא֞ך חנהלע װא־לט געקענט יי֎דיש ? 
׊והעךן זיך 0 115168 10 
שמועס, דעך 6076134110 
אַװועקשטעלן זיך קט 5124 ס} 
אַךיב֌עךהי׀֌ן קו4×¢×€ ס} 
אַ׀֌לא֞דיךן 2400 10 
חבֿךטע (506) 21×§ ,111680 


×° ך / אט ישי 


װװ וו 


ו װװי" : 
וי 2 ו 0 ו 


וי ;וו 


1 ך א 


134 


דעך שווילינג 


ךחלע און לאחלע זײַנען געב֌ויךן געװא֞ךן און אויסגע- 
װאַקסן אין ישׂךאל. זיי ךעדן העב֌ךעאיש. זיי לעךנען אין 
אַ העבךעאישעך שול. 

ךחלע און לאחלע זײַנען אַ שויליננ. זיי זעען אױס 
איינע וי די אַנדעךע. זיי טךאַנן די זעלב֌יקע קלייךעלעך. אין 
די האַך האַב֌ן זיי די זעלב֌יקע ב֌ענדלעך. אַ׀ֿילו טאַטע-מאַמע 
דעךקענען ניט אַלעמא֞ל װעך עס איז ךחלע און וועך עס איז 
לאהלע. 

די לעךעךין אין שול מאַכט שטענדיק א טעות. איין 
מא־ל הא־ם לאהלע זיך נעש׀֌ילט מיט אי׹ ב֌לײַעך און גע" 
ךעדט מיט דעך ח׀ֿךטע װא֞ס זישט לעב֌ן אי׹. 

זאַנט די לעךעךין : 

-- ,ךחלע, לייג אַװועק דעם ב֌לײַעך און העך אויף שו 
ךעדן". 

ךחלע ׀ֿון אַן אַנדעך ב֌אַנק הא־ט א֞נגעהױיב֌ן לאַכן. די 
איב֌עךיקע קינדעך האַב֌ן נעלאַכט ׊וזאַמען מיט אי׹. און 
די לעךעךין הא־ט אויך געלאַכט ׀ֿון אי׹ טעות. 

שו ךחלען און לאהלען זײַנען נעקומען נעסט ׀ֿון אַך- 
גענטינע. עס זײַנען נעקומען דעך ׀ֿעמעך און די מומע און 
זייעך זון יאַסעלע. זי אַלע וועלן זיך ב֌אַזע׊ן אין ישׂךאל. 

עס איז שב֌ת. מע זישט ב֌ײַם מאַל׊ײַט און דעד ׀ֿעטעך 
און די מומע דעך׊יילן ועגן ׀ֿאַךשײדענע זאַכן. דא־ ךעדט 
דעך ׀ֿעטעך, דאַ ךעדט די מומע, און אויך יאַסעלע ךעדט. 
מע ךעדט און מע לאַכט, אַב֌עך ניט ךחלע און ניט לאהלע 
׀ֿאַךשטײען װא֞ס זיי דעך׊יילן און ווייסן ניט ׀ֿון װא֞ס מע 
לאַכט. 

ב֌יידע מיידעלעך זישן און שװײַגן. טע ךעדט ידיש 
און זי ׀ֿאַךשטײען ניט. יעדע ךנע ׀ֿךענט ךחלע: , מה 
מס׀֌ך הדוד ?" און לאהלע ׀ֿךענגט: , מה מס׀֌ךת הדודה ל" 


135 


װא֞ס דעך׊יילט דעך ׀ֿעטעך? װא֞ס דעך׊יילט די 
מומע ? 

׀ֿךי֎עך זאַנט מען זי אין קו׹שן אויף העב֌ךעאיש. א֞ב֌עך 
דעךנאַך וועךן דעך טאַטע און די מאַמע מיד. זיי העךן אויף 
איב֌עךזע׊ן. די מיידעלעך ׀ֿאַךשטײען אַז אישט דעך׊יילט 
מען ווישן, װײַל אַלע לאַכן. און זי זישן וי ׀ֿךעמדע, וי ׀ֿאַך- 
שעמטע. ׀ֿאַךדךיסט עס זי. 

ווען די געסט זײַנען אַװעק, זײַנען ךחלע און לאהלע 
אַךײַן שו זיך אין ׊ימעך און הא֞ב֌ן א֞נגעהױב֌ן וויינען. 

-- , ׀ֿאַךװא֞ס וויינט אי׹ ?" -- הא־ט די מאַמע גע" 
׀ֿךענט. 

-- , מי׹ זײַנען וי ׀ֿךעמדע דא־ אין הויז", -- הא־ט ךחלע 
געזאַנט. 

-- , ווען עס קומען געסט, איז עס אַזױ. מי׹ ווילן אויך 
׀ֿאַךשטײן װא֞ס מע ךעדט. מי׹ ווילן ׀ֿאַךשטײן די מעשות 
װא֞ס מע דעך׊יילט און די ווישן װא֞ס מע זא־נט". 

-- ,יאַ֞", -- הא־ט געזא֞גט דעך טאַטע, -- ,די קינדעך 
זײַנען געךעכט. זיי דאַך׀ֿן קענען ךעדן י֞֎דיש. װעלן זי 
קענען יי֎דיש, װעט דא֞ס זײַן זייעך שיין". 

-- , ב֌יטט געךעכט", -- הא־ט די מאַמע געזא֞נט. 

ב֌אַלד נא־ך שב֌ת הא־ט דעך ׀ֿא֞טעך נגענומען לעךנען 
דעם שווילינג י֞ךיש. 

ךחלע און לאהלע האַב֌ן זיך אויסגעלעךנט ׀ֿאַךשטײן 
יי֎דיש. ווען עס זײַנען נעקומען נעסט, הא֞ב֌ן זי אישט ׀ֿאַך- 
שמאַנען אַלץ װא֞ס זי הא֞ב֌ן נעךעדט. זיי אַלײין הא֞ב֌ן שוין 


אויך נעקענט ךעדן מיט די געסט. (י. מאַניק) 
טעות איב֌עךזע׊ן עס ׀ֿאַךדךיסט מיך 
| ׀ֿךאַ גע ס: 


1 וי דעךקענט מען דא־ך איינעם (איינע) ׀ֿון אַ שווילינג ? 
2. אויף וועלכעך ש׀֌ךאַך ךעדט מען געוויינלעך ב֌ײַ דעם שווילינג אין 
דעך היים ? 


16 


סט 


׀ֿאַךװא֞ס ךעדן ניט העב֌ךעאיש די געסט ׀ֿון אַךגענטינע ? 


4 ׀ֿאַךװא֞ס דאַךף מען איב֌עךזע׊ן ׀ֿאַך די קינדעך ? 
9 ׀ֿאַךווא֞ם הא־ט דא֞ס ניט-׀ֿאַךשטיין אַזױ שטאַךק ׀ֿאַךדךא֞סן דעם 
שווילינג ? 

6 װא֞ס איז געווען דעך אויסוועג (זטס ׊גש)? 
שווילינג ׀תגש} העבךעאיש 1160166 
ט׹א־גן 1 40 ויץ, דעך 046 
ב֌ענדל מסס10} אן קו׹שן 4 מ1 
טעות 6גמת (4069) איב֌עךזע׊ן 6 ס0} 


דעך יונגעך דאַקטעך 


א. 

אַן אַלטע ׀ֿךױ איז געלעגן אין ש׀֌יטא֞ל. זי איז געווען 
קךאַנק און שװאַך. זי איז געווען זייעך דאַך, הוט מים 
ב֌יינעך. | 
הא֞ב֌ן די דא־קטוי׹ים אי׹ גענעב֌ן מעדי׊ינען און זי 
הא֞ב֌ן געהייסן זי זא־ל לינן אין ב֌עט און ךוען גאַנ׊ע טענ. זי 
הא֞ב֌ן אויך געהייסן, די קךאַנקע זא־ל עסן אַ סך כ֌די זי זא־ל 
שטאַךקעך וועךן. 

איז די אַלטע ׀ֿךױ געלענן אַ שטילע און אַ מךויעךיקע. 
זי הא־ט מיט קיינעם אַ װא֞ךט נים אַךױסגעךעדט. הא־ט מען 
אי׹ דעךלאַנגט איךע מעדי׊ינען, הא־ט זי זי גענומען. א֞ב֌עך 
דא֞ס עסן הא־ט זי נים א֞נגעךיךט. 

דךײַ מא־ל אַ טא־ג הא־ט מען אי׹ נעב֌ךאַכט אַ טאַץ מים 
עסן, און דךײַ מא־ל אַ טא־ג הא־ט מען די טאַץ גענומען שו- 
׹יק וי מען הא־ט זי געב֌ךאַכט. די אַלטע ׀ֿךױ הא־ט ניט 
א֞נגעךיךט נים די זו׀֌ און ניט דא֞ס ׀ֿלײיש און ניט די אַנדעךע 
ש׀֌ײַזן. זי הא־ם געלעב֌ט מיט אַ גלא־ז מילך, אַ טע׀֌ל מיי, 
אַ שטיקל ט׹וקן ב֌ךויט, און מעך נא־׹ניט. 

די קךאַנקן-שוועסטעך הא־ט זיך געזא֞ךנט : װא֞ס װעם 
זײַן מיט דעך אַלטעך ׀ֿךױ ? וי קא־ן זי וועךן געזונט אַז זי 
עסט נים ? 


137 


א֞ב֌עך װי׀ֿל זי הא־ט ניט געךעדט שו דעך ׀ֿךױ, הא־ט 
זי אַלץ געשוינן, געשא֞קלט מיטן קא֞׀֌ אױף ניין און גע-. 
שוויגן. 


אַ נלא־ז מילך | אַ טע׀֌ל טי | אַ שטיקל ב֌ךױים 


׀ֿךאַנעס: 
1 װא֞ס הא֞כ֌ן די דא֞קטױיךים געהייסן מא־ן, כ֌די די אַלטע ׀ֿךױי זא־ל וועךן 
געזונט ? 
2 ׀ֿאַךװא֞ס, מיינט אי׹, הא־ט די אַלטע ׀ֿךױ ניט געגעסן װא֞ס מע הא־ט 
אי׹ געגעב֌ן אין ש׀֌יטא֞ל ? 
װא֞ס הא־ט זי יא־ געגעסן ? 
4 ׀ֿאַךװא֞ס הא־ט די ׀ֿךױ ניט געךעדט מיט די אַנדעךע מענטשן אין 


סש 


ש׀֌יטא֞ל Ö¿ 
שװאַך 6414 
אַךױסךעדן 1460ט ס} 
0108 500161 ׊ה׀ ס} 
דאַך תג16 
קךאַנקןישוועסטעך 6טת 
3. 


איין ׀ֿךימאַךנן איז אין ש׀֌יטא֞ל, וואו די אַלטע ׀ֿךױ 
איז געלעגן, א֞נגעקומען אַ נײַעך יונגעך דא֞קטעך. 

די קךאַנקן-שוועסטעך הא־ט אַךומגע׀ֿיךט דעם יונגן 
דא֞קטעך ׀ֿון איין ׊ימעך שום אַנדעךן, ׀ֿון איין קךאַנקן שום 
אַנדעךן. דעך יונגעך דא֞קטעך הא־ט זיך ב֌אַקענט מיט די 
קךאַנקע. 

ווען זי זײַנען ׊ונעקומען שו דעך אַלטעך ׀ֿךױ, הא־ט 
די קךאַנקן-שוועסטעך דעך׊יילט דעם דא֞קטעך איךע ׊ךות 
װא֞ס זי הא־ט מיט דעך אַלטינקעך. זי עסט ניט און זי ךעדט 
ניט. 

הא־ט דעך יונגעך דאַקטעך אַךײַנגעקוקט אין די ׀֌אַ- 
׀֌יךן װא֞ס די קךאַנקן-שוועסטעך הא־ט אים געגעב֌ן, און עך 
הא־ט געזאַנט שו דעך אַלטינקעך: 

-- , גוט מאַךנן, ב֌אַב֌ע, װא֞ס מאַכט אי׹ ?" 


138 


*/ "5 


5 


6 
- 
4 
֌ 
: 

6 

ט 


462 


1 
4 

ט 
:5 
.4 
1 
6 4 
4 

6 
Ö¿ 
6 


דעךהעךט די וועךטעך ׀ֿון דעם נײַעם דאַקטע-, הא־ט 
זיך די אַלטע אױ׀ֿנעהױב֌ן. זי הא־ט גענומען די האַנט ׀ֿון 
דעם יונגן דא֞קטעך אין איךע ב֌ייךע קליינע, דאַךע הענט, 
און זי הא־ט מיט אַ ׊יטעך געזא֞גט : 

-- ,לאַנג לעב֌ן זא֞לסטו, מײַן קינד. דו ךעדסט דאַך 
יי֎ךיש". 

און דעך יונגעך דא֞קטעך מיט דעך אַלטעך קךאנקעך 
הא֞ב֌ן ׀ֿאַך׀ֿיךט אַ שמועס. זי הא־ט אים דעך׊יילט ׀ֿאַךװא֞ס 
זי ךעדט ניט מיט קיינעם: זי קען ניט גום ךעךן ענגליש, 
און זי הא־ט מו׹א אַז מען וועט ׀ֿון אי׹ לאַכן. 

און זי הא־ט אים אויך געזא֞נט ׀ֿאַךװא֞ס זי עסט ניט: זי 
הא־ט מו׹א אַז דא֞ס עסן איז ניט כֹ֌שׁך. אי׹ גאַנץ לעב֌ן עסט 
זי ב֌לױז כֹ֌שך. דא֞ס מױל ע׀ֿנט זיך ניט ב֌ײַ אי׹ שו עסן 
ניט-כ֌שךע ש׀֌ײַז. 

הא־ט דעך יונגעך דא֞קטעד אי׹ געגעב֌ן שו ׀ֿאַךשטײן 
אַז קיינעך וועם ׀ֿון אי ניט לאַכן װא֞ס זי קען ניט נוט ךעדן 
ענגליש. די קךאַנקן-שוועסטעך װעט אַװדאי ניט לאַכן ׀ֿון 
אי׹. 

און עך הא־ט אי׹ געזא֞גט אַז דא֞ס עסן װא֞ס מע גים 
אי׹ איז גלײַך װי נעמען אַ מעדי׊ין. זי מוז אישט עסן און 


139 


טךינקען אַלץ װא֞ס מע גיט אי׹, וועט זי ניך געזונט ועךן 
און ניין אַהיים. דאַךטן װועט זי ווידעך זײַן א ב֌אַלעב֌א֞סטע 
און קא־כן װוי זי יל און עסן װא֞ס זי וויל. 


געב֌ן שו ׀ֿאַךשטײן ש׹ה אַוודאי 


׀ֿךאַנעס: 
41 ׀ֿאַךװא֞ס הא־ט די קךאַנקן-שוועסטעך גע׀ֿיךט דעם יונגן דא֞קטעך 
׀ֿון איין קךאַנקן שום שווייטן ? 
2 וי אַזױ הא־ט דעך יונגעך דא֞קטעך געוואוסט אַז די אַלטינקע קען 
יידיש ? 


3 הא־ט זיך די אַלטינקע דעך׀ֿךײט מיט די יי֎דישע ׹ייד ? 

4 ׀ֿאַךװא֞ס הא־ט זי ניט געגעסן די ש׀֌ייז ׀ֿון ש׀֌יטא֞ל ? 

5 ׀ֿאַךװא֞ס הא־ט זי ניט נגעךעדט מיט קיינעם? 

6 װא֞ס הא־ט אי׹ געזא֞גט דעך יונגעך דא֞קטעך ? 
ב֌אַקענען זיך 2000210166 261 0} ב֌אַלעב֌א֞סטע 1 1111311698 
ש׹ה, ׊ךות , (150165 ,15016) (80056)8010 4 

עזס׀ונת ,016טסז} ׀ֿאַך׀ֿיךן אַשמועס 1010 6016 10 
אַךײַנקוקן 0 1001 0ס} 7634 24 (51261 0}) 
כֹ֌שׁך (ז140586) איף דעך עלטעך 286 010 21 
אַװודאי ץ1מ061121 (27206) 
ג: 


עטלעכע מא־ל אַ טא־ג איז דעך דאַקטעך נעקומען שו 
דעך אַלטעך. עך איז געזעסן לעב֌ן אי׹ ב֌עם עטלעכע מי- 
נוט און געךעדט שו אי׹ אויף יי֎דיש. ׀ֿאַך אים הא־ט זי זיך 
אוי׀נעךעדט דא֞ס האַךץ און עס איז אי׹ גךיננעך געװא֞ךן. 

מיט יעדן טא־ג איז די אַלטע געװא֞ךן געזינטעך. זי הא־ט 
שוין געךעדט מיט דעך קךאַנקן-שוועסטעך. זי הא־ט × ×¢- 
ךעדט מיט די אַנדעךע קךאַנקע װא֞ס זײַנען געלעגן לעב֌ן 
איך אין ׊ימעך. זי הא־ט שוין געקענט אַךא֞׀֌נײן ׀ֿון ב֌עם 
און אַ ב֌יסל אַךומגײן אין ׊ימעך און אין קא־׹ידא־׹ ׀ֿון ש׀֌י" 
טא־ל. 


140 


דעך יונגעך דא֞קטעך איז געווען גליקלעך. די קךאַנקן- 
שוועסטעך הא־ט דעך׊יילט וי אַזױ דעך נײַעך דא֞קטעך הא־ט 
אויסגעהיילט אַ קךאַנקע מיט אַ נײַעך מעדי׊ין װא֞ס הייסט 
יי֎ךיש. 

ווען די אַלטע איז שוין געווען ג׹יים שו גיין אַהײם, הא־ט 
זי אַךומגענומען דעם יונגן דא֞קטעך און מיט טךעךן אין די 
אוינן אים געדאַנקט. 

און שוין ב֌ײַ֎ם אַךױסנײן ׀ֿון ש׀֌יטא֞ל הא־ט זי אים אײַג- 
געךוימט אין אועך אַךײַן : 

-- ,איך װעל ב֌עטן גא־ט אַלע טא֞נ, אַז דו זא֞לסט זײַן 
נעזונט און גליקלעך און אַז דו זא֞לסט וועךן אַ ב֌אַךימטעך 
דאַקטעך". 

עס זײַנען אַװעק עטלעכע יא־׹. דעך יונגעך דא֞קטעך 
איז נעװא֞ךן ב֌אַךימט. עך הא־ט ב֌אַקומען דעם נא֞ב֌על-׀֌ךיז 
׀ֿאַך זייעך אַ גומעך אַךב֌עט אין מעדי׊ין. אין אַלע ׊ײַמוננען 
איז געווען דא֞ס ב֌ילד ׀ֿון דעם דאַקטעך אַךטוך קאַךנב֌עךג. 


די אַלטינקע הא־ט געזען זײַן ב֌ילד אין אַ יי֎דישעך שיי" 
טונג. הא־ט זי ׊ונעךו׀ֿן אי׹ אייניקל און אים געוויון: ,וע, 
דא֞ס איז ד"ך אַךטוך קא֞ךנב֌עךג. עך הא־ט אישט ב֌אַקומען 
דעם נא֞ב֌על-׀֌ךיז. איך קען אים. דא֞ס איז דעך גא֞לדענעך 
דא֞קטעך װא֞ס איז געזעסן ב֌ײַ מײַן ב֌עט אי ש׀֌יטא֞ל און 
געךעדט שו מי׹ אויף יי֎דיש. א געזונט אױים אים! אַ ב֌ךכה 
אויף זײַן קא֞׀֌! איך הא֞ב֌ געוואוסט אַז עך װעט וועךן אַ 
גךויסעך מענטש". 


(ב֌עךל סיגאל) 


אויסךעדן זיך דא֞ס האַךץ 
אַךומנעמען -- אַךומגענומען 
געווינען -- געוואונען 


1441 


׀ֿוךאַגעס: 


וי הא־ט דעך יונגעך דאַקטעך געהיילט די אַלטינקע ? 

2 ׀ֿאַךװא֞ס איז יי֎דיש געווען אזוי װוי א מעדי׊ין ׀ֿאַך דעך קךאַנקעך 

׀ֿךוי ? 

װא֞ס הא־ט די אַלטינקע געוואונטשן (19868) דעם יונגן דא֞קטעך ? 

װא֞ס איז געװא֞ךן ׀ֿון אי׹ וואונטש ? 

5 איז די אלטינקע געווען שטא֞לץ װא֞ס אי׹ דא֞קטעך הא־ט געוואונען 
דעם נא֞ב֌על-׀֌ךין ? 

6 אין װא֞ס איז דא־ געווען דעך כ֌וח (זסשססט) ׀ֿון יי֎דיש ? 


ן 


טש א 


קא־׹ידא־׹, דעך ץטט10 ,ז011100ס 
אויסהיילן ({8011ש) !862 10 ,0316 0} 
דאַנקען /תג102 ס} 
אײַנךױמען אין אויעך 0157 0} 
71 9 50016006 1440 
ב֌אַךימט 5טסמזג1 
׀֌ךיז, דעך 6 
געוואונען םמסטי 


י י ד י שש 
הא־ט די וועלט אַ שלל מיט ש׀֌ךאַכן, 
ש׀֌ךאַכן גא־׹ אַ סך, 

נא֞ך ׀ֿאַך ייַדן זײַן זא־ל ייַדיש, 

יי֎דיש -- אונדזעך ש׀֌ךאַך, 


זעסט אין גאַס שוויי ךייען הײַזעך, 
דײַן היים איז נא֞ך איין הויז, 

אַ סך חבֿךים און ב֌אַקאַנטע -- 

אַ מאַמע איינע ב֌לויז, 


געזונגען די׹ די ליב֌ע ב֌א֞ב֌ץ 
אַ האַך׊יק יי֎דיש ליד, 
היט זשע ייַדיש דײַן גאַנץ לעב֌ז, 


װײַל דו ב֌יסט א יי־ד, (ש. טענעךא֞װוסקי) 
היים, די סנתסת 
שלל ש028116טף 81621 2 ;01 101 2 (/5012) 
ב֌אַקאַנטע(ך) 4)44:06)ס20 


142 


קוק ניט אױיף דעך כַ֌לי 


עס איז געווען אַמא֞ל אַ נךויסעך יי֎דישעך געלעךנטעך. 
עך איז געווען זייעך קלוג. א֞ב֌עך עך איז געווען זייעך מיאוס. 

איין מא־ל הא֞ב֌ן יי־דן געשיקט דעם געלעךנטן קיין ׹וים, 
עך זא־ל ב֌עטן ׀ֿאַך זײַן ׀ֿא֞לק װא֞ס איז געווען אונטעך די 
ךוימעך. דעך געלעךנטעך הא־ט זייעך קלוג דודכגע׀ֿיךט 
דא֞ס װא֞ס עך הא־ט געדאַך׀ֿט דוךכ׀ֿיךן. 

ווען דעך געלעךנטעך איז געווען ב֌ײַַם קייסעך אין ׹וים, 
הא־ט אים נעזען דעם קייסעךס טאַכטעך. זי הא־ט מיט אים 
געךעדט און הא־ט געזען װי קלונ עס איז דעך יי֎דישעך גע 
לעךנטעך. א֞ב֌עך זי הא־ט אויך געזען װי מיאוס עך איז. הא־ט 
זי אים גע׀ֿךעגט: 

-- , ׀ֿאַךװא֞ס איז אַזאַ שיינע חכמה אין אַזאַ מיאוסעך 
כַ֌לי ל" 

דעך געלעךנטעך הא־ט ניט געענט׀ֿעךט. עך הא־ט × ×¢- 
׀ֿךענט ב֌ײַ֎ם קייטעךס טאַכטעך : 

-- ,אין װא֞סעךע ק׹וגן האַלט דעך קייסעך זײַן גומן 
װײַן ל" 

-- , אין ליימענע ק׹וגן", -- הא־ט דעם קייסעךם מא־כ- 
טעך געענט׀ֿעךט. 

-- , ׀ֿאַךװא֞ס ניט אין זילב֌עךנע א֞דעך אין גא֞לדענע 
ק׹וגן ?" -- הא־ט דעך יי֎דישעך געלעךנטעך ווידעך גע- 
׀ֿךענט. 

דעם קייסעךס טא֞כטעך הא־ט ניט געוואוסט װא֞ס שו 
ענט׀ֿעךן. זי הא־ט געהייסן איב֌עךגיסן אי׹ ׀ֿאַטעךס װײַן 
׀ֿון די מיאוסע ליימענע ק׹וגן אין שיינע זילב֌עךנע ק׹וגן. 


143 


דעך װײַן אין די זילבעךנע ק׹ונן איז א֞ב֌עך געװא֞ךן זויעך און 
מע הא־ט אים ניט נעקענט טךינקען. הא־ט זי ׀ֿאַךשטאַנען 
די ׀ֿךאַנע ׀ֿון דעם י֞דישן נעלעךנטן. זי הא־ט װעגן דעם 
אים א֞נגעשךיב֌ן אַ ב֌ךיוו און זי הא־ט ב֌אַקומען אַ קו׹שן ענט" 
׀ֿעך: 

-- , קוק ניט אויף דעך כ֌לי, נא֞ך אוי׀ דעם װא֞ס עס 
איז אין דעך כ֌לי". (אג׹ה) 


כ֌ל֎י איב֌עךגעךיסן | חכם -- חכמה | מיאוס 


׀ֿךאַנעס: 


׀ֿאַךװא֞ס האַלט מען װײַן אין ליימענע ק׹וגן ? 

װא֞סעך עק׀׀֌עךימענט הא־ט געמאכט דעם קייסעךס טא֞כטעך ? 
װא֞ס הא־ט דעם קייסעךס טא֞כטעך געלעךנט ׀ֿון אי׹ עקס׀֌עךימענט ? 
וי אַזױ הא־ט דעם קייסעךם טא֞כטעך זיך ב֌אַגעגנט מיטן יי֎דישן 
געלעךנטן ? 


כ֌לי 61 (16/×¥16) איב֌עךגיסן /76556 006 מעס}} זטסק ס} 
קייסעך 1ססקנתס 1 1010 
׹וים 126 


איךד װעל מאַן װא֞ס מײַן מאַטע 
הא־ט נעטא֞ן 


אין דעם שטעטל א֞סטךא֞׀֌א֞ליע הא־ט געלעב֌ט אַן א֞ךץ- 
מעך ייַד װא֞ס מע הא־ט אים געךו׀ֿן העךשעלע. העךשעלע 
איז געווען זייעך אַ קלונעך. עך הא־ט ליב֌ געהאַט אויס׊ן- 
טךאַכטן ווי׊יקע מעשות. עך הא־ט ליב֌ געהא֞ט איב֌עךקלינ 
קאַךנע און שלעכטע מענטשן. 

איין מא־ל איז העךשעלע א֞סטךא֞׀֌אַליעך נעקומען אין 
אַ קךעטשמע. עך איז געווען זייעך לאַנג אין וועג. עך איז 
נעווען ׀ֿאַךמאַטעךט און זייעך הונגעךיק. ווען עך איז אַךײַן 
אין קךעטשטע, הא־ט עך דעם מאַן ניט גע׀ֿונען. עס איז נא֞ך 
געווען די ׀ֿךױ, די ב֌אַלעב֌א֞סטע. הא־ט עך אי׹ געזא֞נט: 


14 סא סש אט 


144 


-- , איך ב֌ין ׀ֿאַךמאַטעךט און איך ב֌ין הונגעךיק. ניט 
מי׹ ע׀֌עס שום עסן און אַן א֞ךט שום שלא֞׀ֿן". 

די ב֌אַלעב֌א֞סטע הא־ט געקוקט אוים העךשעלען. זי 
הא־ט געזען זײַן דא׹ ׀֌נים, די ׊עךיסענע ב֌נדים װא֞ס עך 
טךאַנט, מיט די ׊עךיסענע שיך. הא־ט זי נעטךאַכט: דעך 
ייד הא־ט זיכעך ניט מיט װא֞ס שו ב֌אַ׊א֞לן. הא־ט זי אים גע" 
ענט׀ֿעךט : 

-- , איך קען אײַך געב֌ן אַן א֞ךט וואו שו שלא֞׀ֿן, אַן 
אַךט אױ׀ֿן ב֌וידעם. א֞ב֌עך איך הא֞ב֌ נא־׹ניט ניט װא֞ס 
אײַך שו געב֌ן עסן". 

העךשל הא־ט געזען אַז אין קךעטשמע זײַנען דא־ גענוג 
זאַכן שום עסן און עך הא־ט גענומען ׀ֿךעגן : 

-- , הא־ט אי׹ נא־׹ניט קיין ׀ֿלײיש א֞דעך גע׀ֿילטע 


׀ֿיש ל" 
-- ,ניין, ניטא־", -- הא־ט די ב֌אַלעב֌א֞סטע געענט׀ֿעךט. 
-- ,קענט אי׹ מי׹ א֞׀֌קא֞כן אַ ׀֌א֞ך אייעך ?" 
-- ,ניין, ניטא־ קיין אייעך", -- הא־ט די ׀ֿךױ געענט- 
׀ֿעךט. 


-- ,, טא֞ ניט מי׹ ט׹וקן ב֌ךויט און אַ גלא־ז מילך". 

-- ,ניטא־ קיין ב֌ךױיט, ניטא־ קיין מילך", -- הא־ט די 
ב֌אַלעב֌אַסטע געענט׀ֿעךט. 

העךשעלע איז נעװא֞ךן זייעך אין כ֌עס. עך הא־ט גענו- 
מען גיין אַהין און שו׹יק איב֌עךן ׊ימעך און די נאַנ׊ע ׊ײַט 
נעךעדט אַלץ העכעך און העכעך -- ב֌יז עך הא־ט א֞נגעהױב֌ן 
שךײַען : 

-- ,אוב די ׀ֿךױ וועט מי׹ קיין זאַך נים געב֌ן שום עסן, 
װעל איך טא־ן װא֞ס מײַן טאַטע הא־ט געטא֞ן". 

די ׀ֿךױ הא־ט א֞נגעהױב֌ן זיך שךעקן. דעךנא֞ך איז העך" 
שעלע ׊וגענאננען שו דעך ׀ֿךױ און גענומען מיט ב֌יידע 
׀ֿױסטן קלאַ׀֌ן איב֌עךן טיש: 


145 


-- , אי׹ העךט ? אוב אי׹ גיט מי׹ ניט קיין זאַך שום 
עסן, על איך טא־ן װא֞ס מײַן טאַטע הא־ט געטא֞ן!" 

די ׀ֿךױ איז געװא֞ךן ב֌לאַס ׀ֿון שךעק און זי הא־ט גע" 
זא־נט העךשעלען : | 

-- ,זײַט ניט אין כ֌עס. איך װעל אַ זוך טא־ן, א׀ֿשך 
על איך גע׀ֿינען ׀ֿאַך אײַך ע׀֌עס שום עסן". 

עס הא־ט לאַנג ניט געדויעךט און די ב֌אַלעב֌א֞סטע הא־ט 
נע׀ֿונען אייעך, ב֌ךױיט, ׀וטעך, מילך און זי הא־ט דא֞ס אַלץ 
געגעב֌ן העךשעלען שום עסן. 

ווען העךשעלע הא־ט א֞׀֌נענעסן און עך איז שוין גע" 
ווען ׹ואיק, הא־ט די ׀ֿךױ אים נע׀ֿךענט: 

-- , אי׹ הא־ט די גאַנ׊ע ׊ײַט געזאַנט אַז אי׹ װועט טא־ן 
דא֞ס װא֞ס אײַעך טאַטע ׀ֿלענט טא־ן. װא֞ס ׀ֿלענגט אײַעך 
׀ֿא֞טעך טא־ן ל" 

הא־ט העךשעלע געענט׀ֿעךט: 

-- {ווען מײַן טאַטע איז געווען הונגעךיק און מע הא־ט 
אים ניט געגעב֌ן שום עסן, ׀ֿלענט עך..." 

-- ,װא֞ס ?" -- הא־ט די ׀ֿךױ אין שךעק גע׀ֿךעגט -- 
,װא֞ס ׀ֿלענט עך טא־ן ? !" 

-- , ׀ֿלעגט עך זיך ליינן שלא֞׀ֿן אַ הונגעךיקעך". 

(׀ֿא֞לקס-מעשׂה) 


איך ׀ֿלעג טא־ן, דו... געגעסן -- א֞׀֌נעגעסן 


׀ֿךאַנעס: 
1 וועך איז געווען העךשעלע א֞סטךא֞׀֌א֞ליעך ? 
וי איז עך געווען א֞נגעטא֞ן ? 
׀ֿאַךװא֞ס הא־ט די ב֌אַלעב֌א֞סטע ׀ֿון דעך קךעטשמע אים ניט געװא֞לט 
געב֌ן שו עסן ? 
4 וװא֞ס הא־ט העךשעלע געשךיען? 


ס 


5. וװא֞ס װאַלט עך טאַקע געטא֞ן? 

6 וװעך קען דעך׊יילן נא־ך אַזאַ ווי׊יקע מעשה ? 
איב֌עךקליגן 0016 0} קךעטשמע, די תחוז 
װוישיק שש בױדעם, דעך 8216 ,2100 
אויסטךאַכטן קט 1216 0} ׀ֿױסטון, די (1151)5 
קאַךג ש51108 


146 


די ביימעך און דא֞ס אייזן 


ווען די ב֌יימעך הא֞ב֌ן געזען אַז עס איז ב֌אַשאַ׀ֿן × ×¢- 
װא־׹ן דא֞ס אײַזן, האַב֌ן זי זיך זייעך דעךשךאַקן : 

-- ,עס װעט קומען אונדזעך סום", -- הא֞ב֌ן זי × ×¢- 
וויינט. -- ,, דא֞ס אײַון איז שטאַךק, דא֞ס אײַזן קען זײַן שאַךף 
און דא֞ס אײַון וועט אונדז אַלעמען אויסהאַקן". 

הא־ט נא֞ט געזאַנט : 

-- , שךעקט זיך ניט, ב֌יימעך. אַלץ ווענדט זיך אין 
אײַך. אוב אי׹ וועט ליב֌ הא֞ב֌ן איינעך דעם שווייטן און קיי" 
נעך ׀ֿון אײַך װעט ניט געב֌ן דעם אײַזן שו מאַכן אַ הענטל 
׀ֿאַך דעך האַק, א֞דעך אַ הענטל ׀ֿאַך דעך זעג -- וועט אײַך 
דא֞ס אײַון קיין שלעכטס ניט טאַן". 


האַק, די 6 זעג, די 94 
הענטל, דא֞ס 6 -ווענדן זיך אין מ|ס 460604 0} 


אַבֿךהם הא־ט ׀אַךשטאַנען 


אַבֿךהם הא־ט ליב֌ נעהא֞ט נעסט. ווען עס איז געקומען 
שו אים אַ גאַסט, הא־ט עך אים נגענעב֌ן שו עסן און שו טךינקען 
און הא־ט אים גוט ב֌אַדינט. איין מא־ל איז אַבֿךחם נעזעסן ב֌ײ 
זײַן גע׊עלט. הא־ט עך דעךזען װי עס קומט אַן אַן אַלטעך 
מאַן. אַבֿךהם איז געלא֞׀ֿן אים אַנטקעגן און הא־ם אים × ×¢- 
ב֌עטן: 

-- ,קומט אַךײַן שו מי׹ אין גע׊עלט. ׹וט זיך אַ׀֌. 
איך װועל אײַך געב֌ן שו עסן און שו טךינקען און אי׹ װועט 
ש׀֌עטעך גיין אײַעך ווענ". 

הא־ט דעך אַלטעך נעענט׀ֿעךט: -- ,נוט, איך װעל 
אַךײַן שו די׹". 

שךה הא־ט אויף ניך גענומען ג׹ייטן אַ מא֞ל׊ײַט ׀ֿאַך 
דעם גאַסט. אַבֿךהם אַליין הא־ט נגעב֌ךא֞טן אַ ׊ינעלע ׀ֿאַךן 


147 


נאַסט. אַבֿךהם און שׂךה הא֞ב֌ן אים ב֌אַדינט. דעך אַלטעך 
הא־ט גענעסן און געטךונקען און איז געװא֞ךן זאַט. הא־ט 
אַבֿדהם געזא֞נט שום אַלטן : 

-- ,אישט דאַנקט נא֞ט ׀ֿאַך די נוטע ש׀֌ײַז װא֞ס אי׹ 
הא־ט געהאַט". 


148 


הא־ט דעך אַלטעך געענט׀ֿעךט: -- /איך דאַנק נים 
גא־ט". 

איז אַבֿךחם אין כ֌עס געװא֞ךן און הא־ט אַךױסגעטךיב֌ן 
דעם אַלטן ׀ֿון זײַן גע׊עלט. הא־ט אַבֿךהם דעךהעךט גא֞טס 


קוֹל: ׀ֿאַךװא֞ס הא֞סטן דעם אַלטן אַךױסגעטךיב֌ן ׀ֿון 
דײַן גע׊עלט די 
אַבֿךהם הא־ט געענט׀ֿעךט: -- עך הא־ט ניט גע" 


װא־לט דאַנקען גא־ט ׀ֿאַך די ש׀֌ײַז װא֞ס איך הא֞ב֌ אים גע" 
געב֌ן, ׀ֿאַך דעם גוטס װא֞ס איך הא֞ב֌ אים געמא֞ן". 

און אַבֿךהם הא־ט ווידעך דעךהעךט גא֞טס שטים: 

-- , דעך מאַן איז שוין אַן אַלטעך. אַ סך, אַ סך יא־׹ן 
הא֞ב֌ איך אים גענעב֌ן ש׀֌ײַז שו עסן און אַ קלייד א־נשומא־ן. 
עך הא־ט קיינמא־ל מי׹ ניט געדאַנקט. דא־ך הא֞ב֌ איך יעדן 
טא־ג אים געגעב֌ן װא֞ס עך דאַךף שום לעב֌ן. דו הא֞סט נא֞ך 
איין מא־ל אים געגעב֌ן ש׀֌ײַז און גלײַך נא֞כדעם ב֌יסטן אויף 
אים אין כ֌עס נעװא֞ךן און אים אַךױסגעטךיב֌ן". 

הא־ט אַבֿךחם געזא֞גט : --,איך ׀ֿאַךשטײ אישט אַז איך 
הא֞ב֌ ניט ׹יכטיק געטא֞ן". -- און אַבֿךהם איז נא֞כגעלא֞׀ֿן 
דעם אַלטן און הא־ט אים געב֌עטן עך זא־ל קומען שודיק שו. 
אים. עך הא־ט אים גענעב֌ן אַ סך גוטע זאַכן אױ׀ֿן וועג און 
זיך געזעגנט מיט אים אין ׀ֿךידן. 


(אגדה) 


אַבֿךהם, שךה קול 
זיך א֞׀֌ךוען, זיך א֞׀֌נעךוט, ׹וט זיך א֞׀֌ 


׀ֿוהאַגעס: 


װוי הא־ט אַבֿךהם אױ׀ֿגענומען אַ גאַסט? 

2. װא֞ס הא־ט אַבֿךהם געטא֞ן, ווען עך הא־ט דעךזען אַן אַלטן מאַן ניט 
װײַט ׀ֿון זײַן גע׊עלט ? 

װא֞ס הא־ט דעך אַלטעך מאַן געטא֞ן? 


9 
ג-ן 


149 


בז 


װא֞ס הא־ט אַבֿךהם געב֌עטן ׀ֿון דעם אַלטן מאַן ? 

5 װא֞ס הא־ט געטא֞ן אבֿךהם, ווען דעך אלטעך הא־ט ניט געװא֞לט 
דאַנקען גא־ט ? 

6 װא֞ס זײַנען געווען גא֞מס ׹ייד שו אַבֿךהמען ? 

?7 װא֞ס לעךנט אונדז די מעשׂה? 


גע׊עלט, דא֞ס 11 
ב֌ךא֞טן 1 ס} 
אַךױסגעטךיב֌ן 14 082964 


געזעגענען זיך 20000/6 94 10 ,ת16ט }ז2ק ס} 


דעך זון װא֞ס יל לעךנעו 


ניט װײַט ׀ֿון יךושלים הא־ט געלעב֌ט אַ ךײַכעך מאַן. 
עך הא־ט געהא֞ט ׀ֿעלדעך און געךטענעך. עך הא־ט אויך גע- 
האַט דךײַ זין װא֞ס הא֞ב֌ן אים געהאַל׀ֿן אַךב֌עטן אין ׀ֿעלד 
און אין נאַךטן. דעך יַננסטעך זון הא־ט נגעב֌עטן דעם ׀ֿא֞- 
טעך: 

-- , לא־ז מיך גיין קיין יךושלים, װײַל איך וויל זיך 
לעךנען". 

אַנעך דעך ׀ֿאַטעך הא־ט געוא֞נט : 

-- ,,מײינע זין הא֞ב֌ן ניט קיין ׊ײַט זיך שו לעךנען. זי 
דאַך׀ֿן אַךב֌עטן ב֌ײַ מי׹ אין ׀ֿעלד און אין נא־׹טן". 

דעך זון הא־ט אַ סך מא־ל געב֌עטן דעם ׀ֿא֞טעך. א֞בעך 
דעך ׀ֿאַמעך הא־ט אים ניט געלא֞וט גיין קיין יךושלים לעך- 
נען. 

הא־ט דעך ייַננסטעך זון געזען, אַז עך װועם דעם ׀ֿא֞ 
טעך ניט אײַנךעדן, איז עך אַליין אַװעק ׀ֿון ׀ֿא֞טעךס הויו. 
עך איז נעקומען קיין יךושלים און געװא֞ךן אַ תלמיד בײַ 
דעם ב֌אַךימטן ךב֌י יוחנן, דעם זון ׀ֿון זכ֌אַי. 

ךב֌י יוחנן הא־ט געזען, אַז זײַן תלמיד, װא֞ס לעךנט זיך 
זייעך גוט און הא־ט אַ טײַעךן קא֞׀֌, וועךט אַלץ ב֌לאַסעך און 
דאַךעך. הא־ט עך אים גע׀ֿךענט: 

-- , װא֞ס איז מיט די׹, מײַן זון ?" 


150 


הא־ט דעך תלמיד דעך׊יילט ועגן זײַן ׀ֿאַ֞טעך װא֞ס 
הא־ט ניט געװא֞לט אים לא־זן זיך לעךנען. 

-- ,מיט װא֞ס דעךנעךסטו זיך ?" -- הא־ט דעך ךב֌י 
אים גע׀ֿךענט. 

-- ,יעדן טא־ג ניי איך אַךױס אין װאַלד. איך גע׀ֿין 
דאַךטן װאַך׊לען און ג׹א־זן און ׀ֿון דעם לעב֌ איך". 

דעך ךב֌י הא־ט געװא֞לט העל׀ֿן זײַן תלמיד, א֞ב֌עך דעך 
תלמיד הא־ט געזאַנט אַז עך קען לעב֌ן ׀ֿון װא֞ך׊לען און ׀ֿון 
גךאַון. | 

יא־׹ן זײַנען אַװועק. דעך תלמיד איז געװא֞ךן אַ גךױי- 
סעך געלעךנטעך. מע הא־ט אים נעךו׀ֿן ךב֌י אליעזך. און 
ךב֌י יוחנן הא־ם געזאַנט : 

-- , דא֞ס איז מײַן ב֌עסטעך תלמיד. עך קען מעך ׀ֿון 
אַלע אַנדעךע תלמידים". 

דעךװײַל איז ךב֌י אליעזךס ׀ֿאַטעך געװא֞ךן אַלט. איז 
עך אַװעק אין יךושלים שו ׀ֿאַךשךײַב֌ן, אַז נא־ך זײַן טױט 
זא־ל זײַן ׀ֿאַךמענן אַךיב֌עך שו זײַנע שוויי זין װא֞ס זײַנען גע- 
ב֌ליב֌ן ב֌ײַ אים. דעך דךיטעך זון װא֞ס איז אַװעק ׀ֿון דעך 
היים זא־ל קיין זאך ניט ק׹ינן ׀ֿון זײַן ׀ֿאַךמענן. דעך ׀ֿאַטעך 
איז נעקומען שו די נגעלעךנטע. זיי האַב֌ן עס געדאַך׀ֿט ׀ֿאַך- 
שךײַב֌ן. אַב֌עך מע הא־ט נעהאַלטן אין מיטן לעךנען. הא־ט 
דעך ׀ֿאַטעך געדאַך׀ֿט װאַךטן. העךט עך וי ךב֌י יוחנן זא־נט 
שו דעם גאַנ׊ן עולם אַךום : 

-- , ניט איך װעל הײַנט לעךנען מיט אײַך, נא֞ך מײַן 
ב֌עסטעך תלמיד אליעזך". 

דעך ׀ֿאַטעך איז געווען זייעך ׀ֿאַךואונדעךט, ווען 
עך הא־ט דעךקענט זײַן יי֎ננסטן זון. זײַן זון איז אישט דע- 
יוננעך געלעךנטעך װא֞ס ךעדט אַזױ קלוג און אַזױ שיין 
׀ֿאַךן גאַנ׊ן עולם. דעך ׀ֿאַטעך איז ׊וגעקומען שום זון, 
הא־ט אים אַךומגענומען און געזאַנט : 


151 


-- ,געקומען ב֌ין איך קיין יךושלים, כ֌די דו זא֞לסט ניט 
הא֞ב֌ן קיין שום טייל אין מײַן ׀ֿאַךמענן. אישט א֞בעך הא֞ב֌ 
איך ב֌אַשלא֞סן, אַז דו ב֌יסט געווען געךעכט. דו קךינסט 
דעם גךעסטן טייל ׀ֿון מײַן ׀ֿאַךמעגן". 


עולם ךב֌י תלמיד | 

| ׀ֿאַךוואונדעךט אײַנךעדן | 
׀ֿךאַגעס: 

1 ועך איז געווען ךב֌י אליעזךם ׀ֿא֞טעך ? 

2 ווען איז אליעזך אוועק ׀ֿון דעך היים ? 

8 ׀ֿון װא֞ס הא־ט עך געלעב֌ט ? 

4. שו װא֞ס איז ךב֎֌י אליעזךס ׀ֿא֞טעך געקומען קיין יךושלים ? 

5 װא֞ס הא־ט ךב֌י אליעזךס ׀ֿא֞טעך געזען און געהעךט ? 

6 איז דעך ׀ֿא֞טעך געווען שטא֞לץ מיט זײַן זון ? 

יוחנן (מסמסחאץסץ ) אײַנךעדן 0 1214 10 

זכ֌אַי (×¢22/2) וא־׹של, דעך 04 

אליעזך (/1211626) - דעךנעךן זיך }006561 1021012/0 10 

געךטענעך 69 ׀ֿאַךשךײַב֌ן חשס4 116זש 10 


152 


דעך ׊ױב֌עךמאַן 


קומט דעך גוטעך ׊ױב֌עךמאַן 
אויף אַ גילדענעם געש׀֌אַן 

הא־ט עך אויגן מילד און שװאַךץ 

און אַ דימענטענע האַךץ... 

שטעלט עך זיך אין מיטן מאַךק, 
הייב֌ט עך א־ן שו ךו׀ֿן שטאַךק ; 
;כ'הא֞ב֌ מת֌נות אַלעךלײ, 

קומט און קלײַב֌ט זיך אויס ׀ֿון זיי". ., 


וועךט אַ טומל און געלאַף, 

זעלטן מאַכט זיך אַזאַ טךאַף ; 

אײַלט זיך יעדעךעך שום גליק, 
ב֌לײַב֌ט אַ קינד ניט אין דעך וויג, 
זא־גט דעך ׊ױב֌עךמאַן און לאַכט : 
;כ'הא֞ב֌ ׀ֿון אַל׊דינג מיטגעב֌ךאַכט", 
יעדעךעך זא־גט זײַן ב֌אַגעך, 

איין ב֌אַגעך נא֞ך און ניט מעך, 
,הא־ט אי׹ ׊ײַט אַ ׀ֿעךטל שעה, 

און דעךנא֞ך ב֌ין איך ניטא־ וי 


איין ב֌אַגעך נא֞ך און ניט מעך ? 
אױס׊וקלײַב֌ן -- זייעך שוועך ! 
קלעך אַהעך און קלעך אַהין, 
׀ֿא֞לג אַ גאַנג מיך און גע׀ֿין 

װא֞ס איז ב֌עסעך -- דא֞ס שי יענס, 
שךײַען אַלע װי די גענדז, 

׀ֿון די אַלע מענטשן ׀ֿיל 

ווייס ניט איינעך װא֞ס עך וויל, 


153 


134 


זײַנען אַלע אין אַ קלעם. 

׀ֿךעגט מען יענעם, ׀ֿךעגט מען דעם : 

װא֞ס נעמט עך ? און װא֞ס נעמסטו? 

און אין מיטן -- ט׹ויט׹ו-ט׹ו ! 

ב֌לא֞זט אַ זילב֌עךנעך טךא֞מ׀֌ײט, 

און ׀ֿאַךשװאונדן שטילעךהייט 

איז דעך גוטעך ׊ױב֌עךמאַן 

מיט דעם גילדענעם געש׀֌אַן (יהוא֞ש) 


׀ֿךאַנעס: 
1 ווייסט אי׹ װא֞ס אױס׊וקלײַב֌ן, װא֞ס שו ב֌עטן ? 
2 - װא֞ס װא־לט געווען אײַעך ב֌אגעך ? 
8 = װא֞ס איז דעך געדאנק ׀ֿון דעך ׀֌אַעמע ? 


׊ױב֌עךמאַן, דעך 71 ב֌אַגעך, דעך 06116) 
גילדענעך ח20106 ׀ֿעךטל /42/46 4 ,01 הג}זטס} 6חס 
געש׀֌אַן 5 קלעךן ;4ת1ם} 0} 
דימענטענעך (412000064)9 04 יענס 1041 
טומל, דעך 6 /1טנזט} גענדז 036 
געלאַף, דעך קתוממטז קלעם ?ו1×§ ,מ15ט׀ת2 
זעלטן גז46100 טךא֞מ׀֌ײט, דעך נמטז} 
טךאַף, דעך 6 ׀ֿאַךשואונדן { = 01520062164 
מיטב֌ךענגען 048 הַמוזס 40 שטילעךהייט 016417×£ , ×¢11ת5116 


׀ֿא֞לג מיך 8 גאַנג 600ס21001 2 0146×£ 


דא֞ס וואונדעךלעכע ׀יי׀ל 


א. 

טבֿיה דעך הא֞ל׊העקעך הא־ט געוואוינט אין אַ קליין 
א֞ךעם הײַזל ניט װײַט ׀ֿון װאַלד. טבֿיה הא־ט געהאַט ×€Ö¿×™- 
קינדעךלעך און איז געווען אַ נךויסעך אַךעמאַן. 

איינמא־ל ׀ֿאַךנאַכט הא֞ב֌ן דךײַ אַלטע יי֮דן א֞ננעקלאַ׀֌ט 
אין טי׹ ׀ֿון דעם חײַזל. זיי הא֞ב֌ן אויסנעזען וי אַךעמע-לײַט. 
טבֿיה הא־ט געע׀ֿנט די טי׹ און די אַלטע לײַט הא֞ב֌ן גנע 
ב֌עטן אַ שטיקל ב֌ךויט און אַן א֞ךט וואו שו שלא֞׀ֿן. 

-- ,אַך, גוטע מענטשן", -- הא־ט מבֿיה זי געזאַנט -- 
איך הא֞ב֌ נא֞ך איין ב֌עט ׀ֿאַך די קינדעך. שו עסן הא֞ב֌ אי- 
נא֞ך אַ שטיקל שװאַךץ ב֌ךויט. א֞ב֌עך קומט אַךײַן. עסט ׀ֿון 
מײַן ב֌ךױט און ליינט זיך שלא֞׀ֿן". 

די דךײַ א֞ךעמע-לײַט הא֞ב֌ן געגעסן דא֞ס טךוקענע 
שװאַך׊ע ב֌ךויט װא֞ס טבֿיה הא־ט זי געגעב֌ן און זי זײַנען 
געשלא֞׀ֿן די נאַכט אין דעם א֞ךעמען הײַולֿ, - 

אין דעך ׀ֿךי הא־ט איינעך ׀ֿון די אַלטע לײַט געזאַנט 


155 


אַז זיי ווילן ב֌אַ׊א֞לן. נא֞ך טבֿיה הא־ט קיין געלט ניט געװא֞לט 
נעמען. 

הא־ט דעך ׊ווייטעך געזא֞גט: -- וועלן מי׹ די׹ געב֌ן 
אַ מתנה װא֞ס איז נא־ך טײַעךעך װוי געלט, אַ ׀ֿײַ׀ֿעלע. אַז דו 
וועסט ע׀֌עס וועלן, זא֞לסטו אַ ׀ֿײַם טא־ן, וועסטו ב֌אַלד הא֞ב֌ן 
װא֞ס דו ווילסט". 

און דעך דךיטעך הא־ט געגעב֌ן דא֞ס ׀ֿײַ׀ֿעלע און הא־ם 
געזא֞גט : -- ,זע, דו זא֞לסט שטענדיק זײַן גוט שו א֞ךעמע- 
ליַט". די אַךעמע-לײַט זײַנען אַװעק. 

האלט מבֿיה דא֞ס ׀ֿײַ׀֌עלע אין האַנט און לאַכם: ‏ שו 
װא֞ס טוג מי׹ אַ ׀ֿײַ׀ֿעלע ? איך ב֌ין דא־ך ניט קיין קינו. 
נא֞ך איך װועל ׀ךואוון ׀ֿײַ׀ֿן. איך וויל אַז אױ׀ֿן טיש זא־ל 
אישט שטיין זעמל מיט מילך, איעך און ׀֌וטעך..." און 
מ׀ֿיה מוט אַ ׀ֿײַם. און גלײַך שטייט אױ׀ֿן טיש אַלץ װא֞ס 
ט׀ֿיה הא־ט דעךמא֞נט. עס ליגט שוין אַ מעסעך און לע׀ֿע- 
לעך ׀ֿון זילב֌עך און אַ זאַל׊מעסטל ׀ֿון נא־לד. 

הא־ט טבֿיה שוין ׀ֿאַךשטאַנען אַז דא֞ס איז ניט קיין 
׀֌ךא֞סט ׀ֿײַ׀ֿל. הא־ט עך ע׀֌עס געװא֞לט, הא־ט עך אַ ׀ֿײַף 
נעטאַן און -- עך הא־ט עס שוין ! 


׀ֿײַ׀ֿן, אַ ׀ֿײַם טא־ן אַלע ווילן -- הא֞ב֌ן געװאַלט 


׀ֿךהאַ גע ס: 


1 וי אַזױ ווייסן מי׹ אַז טבֿיה איז טאַקע געווען 8 גךויסעך א֞ךעמאן ? 
2 איז טבֿיה געווען ׊ו׀ֿךידן אױ׀ֿ׊ונעמען געסט ? 

8 וא֞ס ׀ֿאַך א מת֌נה הא־ט טבֿיה ב֌אַקומען ? 

4 װא֞ם איז געשען, ווען טבֿיה הא־ט א ׀ֿײַףה געטא֞ן? 

5 וװא֞ס ׀ֿאַך אַ ׀ֿײַ׀ֿל הא־ט טבֿיה געהאַט ? 

טבֿיה סץטס1 ׀ךואוץ ץז} 0} 
וואונדעךלעך טס 1661 /06011מסש דעךמא֞נען 08 0} 
׀ֿײַ׀ֿל, דא֞ס 6םסט ׀֌ךא֞סט מסנזמתסס ,/ז2מ01זס 
׀ֿײַ׀ֿן 6סט ס} אַל׊מעסטל, דא֞ס ‏ /5211-50246 


156 


.3 


טבֿיה דעך הא֞ל׊העקעך איז געװא֞ךן אַ גךויסעך נבֿיך. 
אױ׀ֿן א֞ךט ׀ֿון דעם קליינעם הײַזל איז געשטאַנען א שיינעך 
׀֌אַלאַץ. לעב֌ן ׀֌אַלאַץ איז געווען אַ גא־׹טן מיט ב֌יימעך. 


אַז דעך ׀֌אַלאַץ איז געווען איננאַנ׊ן ׀ֿאַךטיק, הא־ט 
טבֿיה געמאַכט אַ נךויסן ב֌אַל. עך הא־ט נעךו׀ֿן אַלע נבֿיךים 
און אַלע ׀֌ךי׊ים ׀ֿון אַךום. זיי זײַנען אַלע נעקומען. מען איז 
נעזעסן ב֌ײַ לאַנגע טישן, געגעסן און געטךונקען. דעךנאַך 
הא־ט מען נעטאַנ׊ט. ב֌ײַם טויעך ׀ֿון ׀֌אַלאַץ הא־ט ט׀ֿיה 
נעשטעלט דינעךס, זיי זא־לן ניט אַךײַנלא֞זן קיין אַךעמע- 
לײַט, װא֞ס קענען נא־ך שטעךן די שׂמחה. 

קומען אַן יענע דךײַ א֞ךעמע-לײַט װא֞ס האַב֌ן נענעבן 
טבֿיהן דא֞ס ׀ֿײַ׀ֿל. זיי ווילן אַךײַן, א֞ב֌עך די דינעךס לא־זן 
זי ניט אַךײַנגײן. אַז זי ווילן נים אַװעקגײן, שיקט מען אַךױס 
אַ גךויסן חונט אויםף זיי. דעך הונט ךײַסט א֞׀֌ ב֌ײַ איינעם די 
קאַ׀֌אַטע, דעם שווייטן ב֌ײַסט עך אין האַנט. גייען די א֞ךע" 
מע-לײַט אַװעק. 

אין אַ ךגע אַךום קומט א־ן אַ נא֞לדענע קאךעטע מיט 
׀ֿיך ׀ֿעךד. ׀ֿון קאַךעטע גייען אַךױס דךײַ ׀֌ךי׊ים, א֞נגעמא֞ן 
אין שיינע קליידעך. ע׀ֿענען די דינעךס דעם טויעך און לא־זן 
זי אַךײַן. טבֿיה לױ׀ֿט זי אַנמקענן און -- עך דעךקענט די 
א֞ךעמע-לײַט װא֞ס הא֞ב֌ן אים גענעב֌ן דא֞ס ׀ֿײַ׀ֿל. 


-- ,מי׹ ווילן ניט זײַן אוים קיין שמחה ב֌ײַ אַ יי־דן װא֞ס 
לא־זט נים אַךײַן שו זיך קיין א֞ךעמע-לײַט" -- זאַנן אַלע 
דךײַ. איינעך װײַזט אויף דעך קא֞׀֌אַמע װא֞ס דעך הונט הא־ט 
׊עךיסן, דעך ׊ווייטעך װײַזט די האַנט װא֞ס דעך הונט הא־ט 
׊עב֌יסן און דעך דךיטעך נעמט אַךױס ׀ֿון קעשענע אַ ׀ֿײַ׀ֿל. 
עס איז ׀֌ונקט אַזאַ ׀ֿײַ׀ֿל װי עך הא־ט גענעב֌ן מ׀ֿיהן. עך 
הא־ט אַ ׀ֿײַה געמא֞ן -- און ב֌אַלד איז ׀ֿאַךשוואונדן דעך 
׀֌אַלאַץ מיטן גא־׹טן, מיט אַלע טײַעךע זאַכן װא֞ס מבֿיה הא־ט 


157 


נעהאַט. עס איז ווידעך געשטאַנען דא֞ס אַלטע א֞ךעמע 
הײַול. 
און די דךײַ אַלטע ייַדן זײַנען אַועק. 
(׀ֿא֞לקס-מעשׂה) 


נבֿיך, נבֿיךים | ׀֌ךיץ, ׀֌ךי׊ים }| ׊עךײַסן, ׊עךיסן 
׊עב֌ײַסן, ׊עב֌יסן 


׀ֿךאַגנעס: 
וי הא־ט טבֿיה זיך גע׀ֿיךט, ווען עך איז געװא֞ךן א גךויסעך גבֿיך ? 
וועך איז געווען אױ׀ֿן ב֌אַל ? 
וי הא־ט מען אױ׀ֿגענומען די דךײַ א֞ךעמעלײַט ? 
וי הא־ט טבֿיה אױ׀ֿגענומען די דךײַ גבֿיךים ? 
װא֞ס איז געווען טבֿיהס שטךא֞ףה (זמסמזמ׀1מטם)? 
װא֞ס איז די אידיי (1062) ׀ֿון דעך מעשׂה ? 


+} ׀א 


טס בן וס נס 


5 


גבֿיך, גבֿיךים סות ת116 ,תגמז 1100 
ב֌אַל, דעך 211ט 
קאַךעטע, די 0008 
קאַ׀֌א֞טע, די עס מזסש (0024) /060/ז82 1009 
6עטל 1256 מ1 מסמז 1615 
׊עב֌יסן ת1416ט 


7 54 

עה 
8 

סאמ 

ממם 

== 

=ײ. 
בה 
מ. 


סיז בשבט 
עס ׀ֿאַלט אַ שניי, דא־׹ט אין לאַנד 
עס ב֌לא֞זט אַ ווינט, איז װאַךעם שוין, 
ווינטעך איז דעך ב֌וים טוט אַן 
ב֌ײַ אונדז אַ׊ינד, אַ גךינע ק׹וין, 
דא־׹ט אין לאַנד דאַ גייט אין ׀ֿעלד 
איז ניט אַזױ, דעך ׀ֿךא֞סט אַךום, 
עס איז דעך הימל דעך טײַך איז טויט, 
גךויס און ב֌לוֹי, דעך וואלד איז שטום, 
דא־ שטייען ב֌יימעך דא־׹ט אין לאַנד 
שטיל און װײַס דעך ׀ֿךילינג גייט, 
אין היטעלעך עס זינגען ׀ֿײיגל 
׀ֿון שניי און אײַז, מיט אַ ׀ֿךײד, 


(מ. א־לישקי) 


טיו ב֌שבֿט (}815072 טן) 
ט"ו --- ׀ֿו׀ֿ׊ן 1168 
אײַז,. דא֞ס 106 


159 


דעך טייטלב֌וים 


א. 


אין אךץ-ישׂךאל הא־ט אַמא֞ל געלעב֌ט אַ ייד װא֞ס הא־ט 
געהייסן מיכה. אײנמא֞ל, ט"ו ב֌שבֿט, הא־ט מיכה ׀ֿאַך- 
׀ֿלאַנ׊ט אַ מייטלב֌וים לעב֌ן זײַן הויז. דעך מיימלב֌וים איז 
אױסנעװאַקסן און איז געװא֞ךן אַ הויכעך און אַ שיינעך ב֌וים. 
דעך ב֌וים הא־ט גענעב֌ן אַ סך שאַטן. מיכה הא־ט ליב֌ געהאַט 
שו זישן אונטעךן שא֞טן ׀ֿון זײַן ב֌וים. 

מיכהס הויז איז נעשטאַנען ב֌ײַם װעג װא֞ס הא־ט גע- 
׀ֿיךט קיין יךושלים. אַ סך מענטשן זײַנען גענאַנגען מים 
דעם ווענ. מיכה איז געווען א גומעך מענטש. הא־ט עך 
געװא֞לט אַז אויך אַנדעךע זא־לן זישן אונטעךן שא֞טן ׀ֿון זײַן 
ב֌וים און זיך א֞׀֌ךוען. הא־ט מיכה געשטעלט אַ טיש און 
ב֌ענק אונטעך דעם טייטלב֌וים. יעדעךעך װא֞ס איז געגאַנגען 
אױ׀ֿן וועג קיין יךושלים הא־ט געקענט זיך א֞׀֌ךוען אין שא֞מן 
׀ֿון מיכהס מײיטלב֌וים. 

אַמא֞ל גייט ׀ֿאַךב֌ײַ אַן אַלטעך מאַן. מיכה ב֌עם אים 
זיך א֞׀֌׊וךוען אונטעךן טיימלב֌זים. מיכה גיט אים אויך שו 
עסן. | 
דעך אַלטעך הא־ט זיך זייעך דעך׀ֿךײט. עך הא־ט גע- 
זא־גט: -- ,איך ב֌ין טאַקע ׀ֿאַךמאַטעךט ׀ֿון וועג און איך 
ב֌ין הונגעךיק". 

דעך אַלטעך הא־ט געענדיקט עסן. הא־ט עך אַךױסנע- 
נומען געלט און געלא֞ון אױ׀ֿן טיש. מיכה הא־ט גענומען 
דא֞ס געלט און אַךײַנגעלײנם שו׹יק אין ךעם זאַק װא֞ס דעך 
אַלטעך הא־ט געהא֞ט מיט זיך. דעך אַלמעך הא־ט זיך גע- 
מאַכט נים זעענדיק. ב֌ײַם אַװעקנײן הא־ט עך געזאַנט: -- 
;זא־ל גא־ט געב֌ן אַז דײַנע קינדעך און די קינדעך ׀ֿון דײַנע 
קינדעך זא־לן עסן די טייטלען ׀ֿון א֞ט דעם מייטלב֌וים". 


160 


אַךױסנגעמען, אַךױסגענומען 
אַךײַנלײנגן, אַךײַנגעלײנגט 
זיך א֞׀֌ךוען, זיד דעך׀ֿךײען 


׀ֿך אַ גע ס: 


1 שו װא֞ס הא־ט מיכה געשטעלט אַ טיש און ב֌ענק אונטעךן טייטלב֌ױים? 

2. ׀ֿאַךװא֞ס הא־ט מיכה שו׹יק אַךײַנגעלײגט דא֞ס געלט אין דעם אלמנם 
זאַק ? 

װא֞ס ׀ֿאַך אַ כ֌ךכה הא־ט דעך אַלטעך געגעב֌ן מיכהן ? 

4 וועך, מיינט אי׹, איז געווען דעך אלטעך מאַן? 


טייטלב֌וים, דעך 4216-22!4 ב֌ענק 2658 

׀ֿאַך׀ֿלאַנ׊ן 4 40 דעך׀ֿךײען זיך ×¥×§ גם 0600016 0} 
אַךײַנלײגן 0 +טס 0 
ב. 


עס זײַנען נעקומען שלעכטע ׊ײַטן ׀ֿאַך דעם יי֎דישן 
׀ֿא֞לק. די ךוימעך הא֞ב֌ן אײַנגענומען אךץ-ישךאל. זי הא֞ב֌ן 
גע׀ֿאַנגען אַ סך יי֮דן. די ךוימעך הא֞ב֌ן אויך גע׀ֿאַנגען מיכהס 
קינדעך און זיי גע׀ֿיךט קיין ׹וים. 

אױ׀ֿן וועג שו׹יק הא־ט דעך קיניג ׀ֿון די ךוימעך געזען 
דעם שיינעם טײיטלב֌וים און עך הא־ט געזאַנט: --, אַזאַ שיי- 
נעם טייטלב֌וים הא֞ב֌ איך נא־ך קיינמא־ל ניט געזען. ב֌ךענגם 
מי׹ ׀ֿון זײַנע טייטלען". 

ווען דעך קיניג הא־ם אױ׀ֿנעגעסן איין איינשיקן טייטל, 
איז דא֞ס ב֌יינדל געב֌ליב֌ן אים אין האַלדז. עך הא־ט ךא֞ס 
ב֌יינדל ניט געקענט אױסש׀֌ײַען. עך הא־ט דא֞ס ב֌יינדל ניט 
געקענט אַךא֞׀֌שליננען. דעך קיניג אין געװא֞ךן קךאַנק. 
הא־ט מען דעם קיניג אויף אַ ב֌עם געטךאַנן קיין ׹וים. 

מע הא־ט דעם קיניג געב֌ךאַכט אַהים. מע הא־ט געךו׀ֿן 
די גךעסטע דא־קטוי׹ים. זיי הא֞ב֌ן זייך שטאַךק נעמיט ב֌יז 


161 


זי הא֞ב֌ן דא֞ס ב֌יינדל אַךױסגענומען ׀ֿון דעם קיניגס האַלדו. 
מע הא־ט דא֞ס ב֌יינדל אַךױסנעװאַך׀ֿן דו׹כן ׀ֿענ׊- 
טעך. דא֞ס ב֌יינדל איז אַךײַן אין דעך עךד. ׀ֿון דעם ב֌יינדל 
איז געװא֞ךן אַ ב֌וים, אַ נךויסעך, הויכעך טייטלב֌וים. 
מיכהס קינדעך הא֞ב֌ן געוואוינט נים װײַט ׀ֿון דעם 
א֞ךט וואו עס איז געװאַקסן דעך טײיטלב֌וים. אַז עס ׀ֿלעגט 
קומען ט"ו ב֌שבֿט הא֞ב֌ן מיכהס קינדעך גענעסן די טייטלען 
׀ֿון דעם ב֌וים, אַזױ װוי דעך אַלטעך הא־ט געב֌ענטשט. 
מיכהס אייניקלעך זײַנען אַװעק וואוינען אין אַנדעךע 
לענדעך. נא֞ך יעדעךעך הא־ט מיטגענומעו מיט יך אַ 
ב֌יינדל ׀ֿון אַ טייטל. אומעמום וואו מיכהס אייניקלעך זײַד 
נען געקומען, הא֞ב֌ן זי ׀ֿאַך׀ֿלאַנ׊ט אַ ב֌יינדל ׀ֿון דעם 
טײיטלב֌וים. אומעטום הא֞ב֌ן זי נענעסן די טייטלען ׀ֿון דעם 
מײיטלב֌וים װא֞ס זייעך זיידע הא־ט ׀ֿאַך׀ֿלאַנ׊ט. 
דעךיב֌עך טךע׀ֿט זיך אַז ווען יי֎דישע קינדעך עסן טייט- 
לען ט"ו ב֌שבֿט -- זא־נן זי א֞דעך טךאַכטן זי : װועך ווייסט, 
א׀ֿשך זײַנען מי׹ אויך ׀ֿון מיכהס קינדס-קינדעך. 


(י. שטיינב֌עךג) 


קינדס-קינדעך אײַננעמען, אײַנגענומען 


אַךא֞׀֌שליננען עס טךע׀ֿט זיך | 


׀ֿךאַ נעס: 
װא֞ס איז געשען מיט אַ ב֌יינדל ׀ֿון מיכהס טײטלב֌וים? 


׀ֿאַךװא֞ס עסט מען ט"ו ב֌שבֿט אךץ-ישׂךאל-׀ֿךוכט ? 

הא֞ב֌ן יי֮דן אַלע מא־ל גע׀ֿילט אַ ליב֌שאַ׀ֿט שו אךץיישךאל ? 

קען מען זא־גן אַז מי׹ זײַנען טאַקע ׀ֿון מיכהס קינדם-קינדעך? 
וי אַזױ ? 


+} ׀א טס א 


אײַננעמען 000436 ס} 
׀ֿאַנגען 6 ס0} 


162 


קינדעך גייען 


קינדעך גייען אין די ךייען, 
מיט געזאַנג און מיט געשךייען, 
הענט געשלא֞סן ליב֌ און טךײַ, 
ש׀֌אַנען קינדעךלעך ׀ֿאַךב֌ײַ, 


אייגלעך גלאַנ׊ן, ׀ֿיסלעך טאַנ׊ן, 
ב֌יימלעך קליינע שו ׀ֿאַך׀ֿלאַנ׊ן, 
גלײַכע, שטא֞ל׊ע, ניט געב֌ויגן, 
מיט נשחון ׀ֿינקלען אויגן, 


זײַט געב֌ענטשט, אי׹ קינדעך ליב֌ע, 
זײַט געגךיסט, אי׹ ב֌אַךג און טא־ל, 

א׀ֿשך װעט אונדז נא־ך ב֌אַשעךט זײַן 
׀ֿלאַנ׊ן ב֌יימעך דא־׹ט אַמא֞ל, | 


(׹חל, יידיש -- שזך) 


געשלא֞סן, דא־: 88ט)):ט גלײַך, דא־: 11 
טךײַ, געטךײיי 1ט141814 ,21ץס1 געב֌ויגן }חס 
ש׀֌אַנען -- גייען נשחון 7ץזס101ט (מח11904ם) 


163 


די טײַכן דא־ -- ש׀֌יגלען 
און זינגען ׀ֿון ׀ֿךײד ; 

און ׀ֿײגל -- די ׀ֿליגלען 
אין הייכן ׊עש׀֌ךײט, 


און מדב֌ך ׀ֿון דוךות -- 
ב֌אַהעךשט און ב֌אַזיגט ; 


און וועלדעך און ׀֌ךעךיס, 


װא֞ס גךיסן אַנט׊יקט. 


און ,היל ׀ֿון די ווינטן? -- 
גא֞טס וואונדעךלעך װעךק; 
די שטךאַלן װא֞ס שינדן 

די ש׀֌י׊ן ׀ֿון ב֌עךג. 


און לא֞נקעס װא֞ס שי׹ן -- 
וי סאַמעט געב֌עט ; 
און וועגן װא֞ס ׀ֿיךן 
שו אַלעךלײ שטעט. 


און ׀ֿעלקעך ׀ֿאַךשידן 
װא֞ס לעב֌ן ב֌אַנאַנד 
און ב֌ויען אין ׀ֿךידן 
דא֞ס גליקלעכע לאַנד. 


ש׀֌יגלען 71 10 


הייכן 215 
ב֌אַהעךשן 076 1016 10 
ב֌אַזיגן 14 ס} 
גךיסן 64 ס} 
אַנט׊יקט 6016 
הייל, די 0236ס 

ב֌אַנאַנד 


164 


(אַבֿךהם ךייזען) 


וועךק, דא֞ס 4סטט 
ש׀֌יץ, דעך 6448 
לא֞נקע, די משג! 
שי׹ן ,מז260 ס} 
0246 60} 
געב֌עט 0 2 206חז 
׀ֿאַךשידן 5װסוזגט +41116160 
10201061 


דזשאַךדזש ואַשיננטאַן און די יי֮דן 
׀ֿון ניו׀֌אַךט 


א. 

ניו׀֌א֞ךט איז אַן אַלטע שטמא֞ט. און יי֮דן וואוינען אין 
ניו׀֌א֞ךט שוין אַ סך, אַ סך יא־׹ן. 

ווען עס איז געווען די אַמעךיקאַנעך ךעװא֞לו׊יע, הא֞ב֌ן 
יי֮דן ׀ֿון ניו׀֌א֞ךט זייעך א סך נעהאַל׀ֿן אין דעך מלחמה מים 
די ענגלענדעך. די ךעװא֞לו׊יע הא־ט געוואונען, די ׀ֿאַךאײ- 
ניקטע שמאַטן זײַנען געווען ׀ֿךײַ, און דעך עךשטעך ׀֌ךע- 
זידענט איז געווען דזשא֞ךדוש װאַשיננטאַן. 

ווען דזשא֞ךדזש װאַשינגטא֞ן איז געווען ׀֌ךעזידענט, 
איז עך איינמא־ל געקומען שו נאַסט אין ניו׀֌א֞ךט. עך איז גע- 
קומען מיט אַ שיף ׀ֿון ניודיא־׹ק. אַלע מענטשן ׀ֿון דעך 
שטא֞ט זײַנען געקומען אים ב֌אַנענענען. ׊ווישן זי אין 
געווען דעך אַלטעך משה לא֞׀֌עז. 

װאַשינגטא֞ן הא־ט נעקענט לא֞׀֌עזן. עך הא־ט געוואוסט 
װא֞ס לא֞׀֌עז הא־ט געטא֞ן ׀ֿאַך דעך דעװא֞לו׊יע. הא־ט אים 
דעך ׀֌ךעזידענט גע׀ֿךענט : 

-- , ׀ֿאַךדךיסט אײַך ניט װא֞ס אי׹ הא־ט ׀ֿאַךלא֞ךן אַלע 
אײַעךע שי׀ֿן אין דעך מלחמה ? די ענגלענדעך הא֞ב֌ן דא־ד 
׊וגענומען אַלע אײַעךע שי׀ֿן". 

הא־ט דעך אַלטעך משה לא֞׀֌עז געענט׀ֿעךט: 

-- ,ניין, עס ׀ֿאַךדךיסט מיך ניט װא֞ס איך הא֞ב֌ ׀ֿאַך- 
לא־׹ן מײַנע שי׀ֿן. איך ב֌ין ג׹ייט אויך אישט אַװעק׊וגעב֌ן 
׀ֿאַך מײַן לאַנד אַלץ װא֞ס איך הא֞ב֌". 

װאַשינגטא֞ן איז געווען זייעך ׊ו׀ֿךיךן מיט דעם ענט" 
׀ֿעך און הא־ט געלױב֌ט דעם אַלטן יי־ד. 

דעך ׀ֿיךעך ׀ֿון די ייַדן אין ניו׀֌א֞ךט איז געווען משה 


165 


סײַשאַס. הא־ט עך אין נא֞מען ׀ֿון אַלע ייַדן געלייענט אַזאַ 
ב֌אַנךיסונג : 

,נא֞ט הא־ט ׊ונעזא֞גט יי֮דן דא֞ס לאַנד כ֌נען, און יהושע 
הא־ט געב֌ךאַכט די יי֮דן אין דעם ׊וגעזא֞נטן לאַנד. נא֞ט הא־ט 
׊ונגעזאַנט דעם אַמעךיקאַנעך ׀ֿא֞לק די ׀ֿאַךאײניקטע שטאַטן, 
און דזשאַךדזש װאַשינגטא֞ן הא־ט זי ב֌אַ׀ֿךײַט. דזשא֞ךדזש 
װאַשינגטא֞ן איז אַזױ װוי יהושע". 

׀֌ךעזידענט װאַשינגטא֞ן איז געווען זייעך ׊ו׀ֿךידן מיט 
אַזא שיינעך ב֌אַנךיסונג. עך הא־ט געזאַנט: 

-- ,איך װעל א֞ט די וועךטעך קינמא־ל ניט ׀ֿאַךגעסן. 
איך דאַנק אײַך. איך װעל אײַך ענט׀ֿעךן אוים אײַעך שי" 
נעך ב֌אַנךיסונג". 


יהושע כ֌נען אַװעקגעב֌ן -- ׊ונעמען 
׀ֿוהאַנעס: 
1 הא֞ב֌ן די ייַדן ׀ֿון ניו׀֌א֞ךט געהא֞ל׀ֿן אין דעך אַמעךיקאַנעך 
ךעװא֞לו׊יע ? 


װא֞ס הא־ט משה לא֞׀֌עז ׀ֿאַךלא֞ךן אין דעך מלחמה מיט די ענגלענדעך? 
וואַס הא־ט וואשינגטא֞ן אים גע׀ךעגט ? 

װא֞ס הא־ט משה לא֞׀֌עז אים געענט׀עךט ? 

װא֞ס הא־ט משה סײַשאַס געזא֞גט אין זײַן ב֌אַנךיסונג ? 

׀ֿאַךװא֞ס איז דעם ׀֌ךעזידענט אַזױ גע׀ֿעלן געװא֞ךן די ב֌אַגךיסונג 
׀ֿון די יי֮דן ? 


ס סש שז הס מס 


כ֌נען 22 (ת-גמאן) עמלענדעך ,ת12תמ1208119 

יהושע 2 (גטת׀֌ץסת6}) 60זח1:89115 

ךעװא֞לו׊יע, די 6700 ב֌אַגךיסונג, די 2608 
ב. 


דזשאַךדזש וװאַשינגטא֞ן הא־ט געהאַלטן װא֞ךט. עך הא־ט 
נגעענט׀ֿעךט אויף דעך שיינעך ב֌אַנדיסונג ׀ֿון די ייַדן ׀ֿון 
ניו׀֌א֞ךט. עך הא־ט זי אַנגעשךיב֌ן אַ ב֌ךיו. 

אַלע יַדן ׀ֿון ניו׀֌א֞ךט זײַנען נעקומען אין דעך סינאַ- 
גאַנע, ווא מע הא־ט געלייענט דעם ב֌ךיוו ׀ֿון ׀֌ךעזיךענם 


166 


װאַשינגטא֞ן. אין דעם ב֌ךיוו הא־ט ׀֌ךעזידענט װאַשינגטאַן 
געשךיב֌ן: 

יי֮דן װעלן אַלע מא־ל קענען לעב֌ן אין אַמעךיקע ׀ֿךײ. 
יי֮דן װעלן דא־ קענען ב֌לײַב֌ן יי־דן. קיינעך וועט זיי ניט שמעךן 
שו גלייב֌ן װוי זיי ווילן, שו לעב֌ן וי זיי ווילן. עס װעלן אין די 
׀ֿאַךאײניקטע שטאַטן אַלע מא־ל זײַן די זעלב֌יקע געזע׊ן 
׀ֿאַך י֮דן וי ׀ֿאַך אַלע אַנדעךע מענטשן. י֮דן װועלן דאַ 
הא֞ב֌ן נלײַכע ךעכט". 

יי֮דן ׀ֿון ניו׀֌א֞ךט זײַנען געווען גליקלעך, ווען זי האַב֌ן 
געהעךט װא֞ס עס שךײַב֌ט זיי דעך עךשטעך ׀֌ךעזידענט 
׀ֿון די ׀ֿאַךאײניקטע שטאַטן. װאַשיננטא֞נס ב֌ךיוו שו די יי֮דן 
אין ניו׀֌א֞ךט איז געב֌ליב֌ן ב֌יזן הײַנטיקן טאַג. א֞ט דעך ב֌ךיוו 
איז אונדז אַלעמען טײַעך. 


גלײַכע ךעכט די זעלב֌יקע נעזע׊ן 
האַלטן װא֞ךט 


׀ֿֿךאַ גע ס: 


1 הא־ט דזשא֞ךדזש וואַשינגטא֞ן געהאלמן װא֞ךט ? 
װוא֞ס הא־ט װאַשינגטא֞ן געשךיב֌ן אין זײַן ב֌ךיוו שו די יי֮דן ׀ֿון 
ניו׀֌א֞ךט? 

2 וי הא֞ב֌ן זיך גע׀ֿילט די יי֮דן, ווען זיי הא֞ב֌ן געהעךט װא֞ס ואשינגמאַן 

שךײַב֌ט זיי ? 

׀ֿאַךװא֞ס איז דעך ב֌ךיוו וויכטיק (1ת12זסקמז1) ׀ֿאַך יי֮דן ? 

הא֞ב֌ן יי֮דן גלײַכע ךעכט אין די ׀ֿאַךאײניקטע שטאַטן? 

וואו און ווען הא֞ב֌ן יי֮דן ניט געהאַט קיין גלײַכע ךעכט ? 

וואו הא֞ב֌ן יי֮דן אישט ניט קיין גלײַכע ךעכט? 


א הס מס 1 


האַלטן װא֞ךט 6 2 1660 10 
ב֌יזן הײַנטיקן טא־ג 0027 !1}מט 


107 


א יי֎דישע מיידל און וװאַשינגשאַן 


א. 


תא .., עך טאַטע איז אַװעק מיט די ׀֌אַטךיא֞טן 
?; או קיינעך ווייסט ניט, שי עך לעב֌ט. 
2 די מאַמע איז געשטאַךב֌ן. לעב֌ט 
ךבֿקה ב֌ײַ דעך ב֌א֞ב֌ען. 
די ב֌אַב֌ע איז אַן אַלטע און אַ קךאַנ- 
×§×¢. זינט דעך טאַטע איז ניטא־, 
שלא֞׀ֿט זי ניט גאַנ׊ע נעכט און ז 


וויינט זייעך א֞׀ֿט. 

איינמא־ל זא־גט ךבֿקה שו דעך ב֌א֞ב֌ען: -- ,לא־ז מיך 
׀ֿא֞ךן קיין ׀ֿילאַדעל׀ֿיע. דא־׹מן וואוינט חיים סא֞לא֞מא֞ן. איך 
װעל אים ב֌עטן, עך זא־ל מי׹ העל׀ֿן גע׀ֿינען דעם טאַטן". 

די ב֌א֞ב֌ע הא־ט ניט געװא֞לט אַז ךבֿקה זא־ל ׀ֿא֞ךן אַלײן. 
אַב֌עך ווען זייעךעך אַ שכן איז גע׀ֿא֞ךן קיין ׀ֿילאַךעל׀ֿיע, 
הא־ט די ב֌א֞ב֌ע געלא֞זט ךבֿקהן מיט׀ֿא֞ךן. 

ךבֿקה איז א֞נגעקומען קיין ׀ֿילאַדעל׀ֿיע. זי איז אַװעק 
שו חיים סאַלאַמא֞ן. עך איז א֞ב֌עך ניט געווען אין דעך היים. 
הא־ט ךבֿקה זיך געזע׊ט װאַךטן. זי איז געווען ׀ֿאַךמאַטעךט 
׀ֿון װעג, און זי איז אײַנגעשלא֞׀ֿן אין דעם גךויסן שטול וואו 
זי איז געזעסן. 

ווען ךבֿקה הא־ט זיך אױ׀ֿגעכאַ׀֌ט, הא־ט זי געזען מענטשן 

אין ׊ימעך און געהעךט װא֞ס זי ךעדן. זי הא־ט נעהעךט וי 
איינעך זא־גט: -- ,מע דאַךף עס איב֌עךגעב֌ן דעם גענעךאַל 
װאַשינגטאַן. עס איז זייעך װויכטיק אַז דעך גענעךאַל װאַי 
שיננטא֞ן זא־ל עס וויסן". 

און דעך ׊ווייטעך הא־ט געזא֞גט: -- ,עס איז ניטא־ 
וועמען שו שיקן. עס איז שוועך שו קומען שו אים. ׀ֿאַך אונ" 
דזעךן אַ מענטשן איז דעך וועג זייעך גע׀ֿעךלעך". 


168 


ךבֿקה איז אױ׀ֿנעש׀֌ךונגען ׀ֿון א֞ךט. -- , שיקט מיך ! 
איך וויל גיין שו גענעךאַל װאַשיננטא֞ן. איך וויל אים ׀ֿךעגן 
וואו איז מײַן טאַטע". 

די מענטשן זײַנען געווען זייעך ׀ֿאַךוואונדעךט. ך׀ֿקה 
הא־ט דעך׊יילט ׀ֿאַךװא֞ס זי וויל גיין שום גענעךאַל װאַשינג- 
טא־ן. א֞ב֌עך חיים סא֞לאַמא֞ן הא־ט געזאַנט : 


-- ,מע קען ניט שיקן אַ מיידל ׀ֿון ׊וועלף-דךײַ׊ן יא־׹ 
איינע אַליין אויף אַזאַ גע׀ֿעךלעכן ווענ". 


-- ,איך װעל זיך איב֌עךטא֞ן ׀ֿאַך אַ יי֮נגל!" -- הא־ם 
ךבֿקה אױסנעשךיען, -- ,איך װעל זיך א־נטא־ן װי אַ ייננ5 
׀ֿון אַ דא֞ךף װא֞ס טךא֞נט אייעך שו ׀ֿאַךקױ׀ֿן, װעל איך ×§×¢- 
נען דו׹כגיין דעם וועג". 


ךבֿקה הא־ט געב֌עטן און געב֌עטן די מענטשן, ב֌יז זי 
הא֞ב֌ן געזאַנט : 


-- , נוט, זא־ל זײַן אַזױי". 


׹בקה הא־ם א֞׀֌געשא֞ךן איךע לאַננע שװאַך׊ע ׊ע׀֌. 
זי הא־ט זיך איב֌עךגעטא֞ן אין קליידעך ׀ֿון אַ יי֮ננל. זי הא־ט 
אײַנגענײט אַ ב֌דיוו שו גענעךאַל װאַשיננטא֞ן אין אי׹ הימל, 


אױ׀ֿן וועג הא־ט ךבֿקה געטךאַ׀ֿן ענגלענדעך. זי הא֞ב֌ן 
זי געלא֞זט דו׹כגיין. זי איז א֞נגעקומען שום גענעךאל, אים 
איב֌עךגענעב֌ן דעם ב֌ךיוו. דעךנא֞ך הא־ט זי גע׀ֿךענט אוים 
אי׹ ׀ֿא֞טעך. 

-- ,איך געדענק זייעך גוט דײַן ׀ֿא֞טעך", --- הא־ט ואַ- 
שינגטא֞ן געענט׀ֿעךט זייעך ׀ֿךײַנדלעך, --,,איך ווייס א֞ב֌עך 
נים װא֞ס עם איז געשען מיט אים. קען זײַן אַז די ענגלענדעך 
הא֞ב֌ן אים גע׀ֿאַנגען. קען זײַן אַז עך לעב֌ט ניט מעך. עך 
איז מיט נא־ך עטלעכע העלדישע סא֞לדאַטן גענאַנגען אויס- 
קוקן דעם שׂונא. קיינעך ׀ֿון זי איז נים געקומען שודיק". 


ךבֿקה איז געװא֞ךן זייעך טךויעךיק. אוב גענעךאַל ווא- 


169 


שיננטא֞ן קען ניט זא־נן וואו דעך טאַטע גע׀ֿינט זיך -- וועך 


ועט אי׹ עס זא־גן ? 


| אױסטא֞ן, א־נטא־ן, איב֌עךטא֞ן, איב֌עךטא֞ן זיך 
| שלא֞׀ֿן, אײַנשלא֞׀ֿן, אױ׀ֿכאַ׀֌ן זיך 


׀ֿךאַגעט: 


+} ×€×” טס 2 


סא֞לא֞מא֞נס הויז ? 


׀ֿאַךװא֞ס הא־ט ךבֿקה געדאַך׀ֿט לעב֌ן ב֌ײַ דעך ב֌א֞ב֌ען ? 

וועך איז געווען חיים סא֞לאַמא֞ן ? 

׀ֿאַךװא֞ס הא־ט די ב֌א֞ב֌ץ ניט געװא֞לט לא־זן ךבֿקהן ׀ֿא֞ךן אַליין ? 

וי אַזױ הא־ט ךבֿקה געקענט העךן א ויכטיקן שמועס אין חיים 


װא֞ס הא־ט ךבֿקה ׀ֿאַךגעלײגם (020566זט)? 


הא־ט ךבֿקה איב֌עךגעגעב֌ן דעם וויכטיקן ב֌ךיוו ? 
װא֞ס האַט אישט ךכֿקה געוואוסט וװועגן אי׹ ׀ֿא֞טעך ? 


דא֞ךף 06סעעט 
א֞׀֌געשא֞ךן 4 טס 
(50155015 1}0אי) 
׊ע׀֌ 0 
אויסקוקן 1 10 


יי 

6 וי הא־ט ךבֿקה זיך איב֌עךגעטאַן ? 
4 

8 

׀֌אַטךיא֞ט, דעך 04סססעס 
איב֌עךגעבן 4ת11205 10 

067 2284 ס0} 

וויכטיק 1חסססנת1 
איב֌עךטא֞ן זיך 06 10 

אייעך 6205 


שס׊זט׀ 10 ,ז1600000116 0} 


אויף מא־׹גן הא־ט ךבֿקה געדאַך׀ֿט גיין שו׹יק. גענעךאַל 
װאַשינגטא֞ן הא־ט זי געךו׀ֿן. עך הא־ט זי געב֌עטן אױ׀ֿן וועג 
שו׹יק איב֌עךגעב֌ן אַ ׊עטעלע שו אַן אַמעךיקאַנעך ׀֌אַטךיא֞ט 
װא֞ס לעב֌ט ׀ֿאַךשטעלט וי אַ טא־׹י ׊ווישן די טא֞ךיס. ךבֿקה 
הא־ט זיך אויסגעלעךנט אויף אױסװײיניק דעם נא֞מען ׀ֿון דעם 
מענטשן און וואו עך וואוינט. דא֞ס ׊עטעלע הא־ט זי ווידעך 


אײַנגענײיט אין היטל. 


׀ֿאַךן אַװעקנײן הא־ט גענגעךאַל װאַשינגטא֞ן זי׹ געזעגנט 


מיט ךבֿקהן : 


10 


-- , ניי געזונטעךהייט, קליינע יי֎דישע מיידל ׀ֿון לאַנ- 
קעסטעך. אוב דו ׀ֿיךסט דו׹ך װא֞ס איך הא֞ב֌ געב֌עטן, זא־נ 
איך די׹ שו אַז אויף דײַן חתונה וועסטו מאַנ׊ן אין אַ קלייד 
װא֞ס ׀ֿךױ װאַשיננטא֞ן װועט די׹ אױ׀ֿנײען". 

דעך װעג שו׹יק איז געווען אַ שוועךעך. עס הא־ט × ×¢- 
ךעננט די גאַנ׊ע ׊ײַט. ׀ֿון הינטעך אַ ב֌וים איז אַךױם אַן 
אינדיאַנעך מיט אַ ב֌יקס. עך הא־ט אי׹ געזאַנט : 

-- ,קום מיט מי׹". -- דעך אינדיאַנעך הא־ט זי נע׀ֿיךט, 
ב֌יו עך הא־ט זי געב֌ךאַכט שו אַן עננגלישן גענעךאל. 

דעך אינדיאַנעך הא־ט געזאַנט אַז עך הא־ט געזען וי 
דעך יי֮ננל איז געקומען ׀ֿון װאַשיננטאַנס לאַנעך. 

די ׀ֿאַךשטעלטע ךבֿקה הא־ט דעך׊יילט אַז זי אי אַ 
יי֎דישעך יי֮נגל, אַ יתום, און לעב֌ט ב֌ײַ דעך ב֌א֞ב֌ען. ךבֿקה 
הא־ט געהאַלטן אין די הענט דא֞ס היטל. ךעדנדיק מימן 
גענעךאַל, הא־ט ךבֿקה אַ ךיס נעטא֞ן דא֞ס היטל, אַךוסנענו- 
מען דא֞ס ׊עטעלע, גיך עס אַךײַנגעלינט אין מויל און אַךא֞׀֌- 
געשלונגען. דעך גענעךאַל הא־ט עס ב֌אַמעךקט. עך הא־ט 
אויסנגעשךיען : 

-- ,װא֞ס איז געווען אין ׊עטעלע ל" 

-- ,,איך ווייס ניט", -- הא־ט ךבֿקה נעענט׀ֿעךט. 

-- , שו וועמען הא־ט מען דיך געשיקט מיטן ׊עמץ- 
לע ?" -- הא־ט דעך גענעךאל ווידעך געשךיען. 

-- ,, איך הא֞ב֌ ׀ֿאַךנעסן", -- הא־ט ךבֿקה געזאַגט. 

׀֌לו׊לינג הא־ט ךבֿקה דעךהעךט ׀ֿון אַ שווייטן ׊ימעך 
וי עמע׊עך מאַכט אַ ב֌ךכה. זי הא־ט אַ ש׀֌ךונג נעמאַן שו 
דעך טי׹. זי ע׀ֿנט די טי׹ד און זי זעט -- ב֌ײַ אַ טיש זישט 
אי׹ טאַטע. אי׹ טאַטע הא־ט אױ׀ֿנעהױב֌ן אויף אי׹ די אוינן, 
א֞ב֌עך עך הא־ט זי ניט דעךקענט. 

דעך גענעךאַל הא־ט געהייסן, מע זא־ל ךבֿקהן ׀ֿאַד- 
ש׀֌אַךן אין שטאַל. שו אי׹ הא־ט עך געזאַגט : 


171 


-- ,מע װעט די׹ ניט נגעב֌ן שו עסן ב֌יז דו וועסט ניט 
דעך׊יילן שו וועמען דו הא֞סט געטךא֞גן דא֞ס ׊עטעלע". 


אַךײַנלײגן, אַךײַנגעלײנט 
אַךא֞׀֌שליננען, אַךא֞׀֌נעשלוננען 
ךײַסן, אַ ךיס מא־ן 


׀ֿךאַנעס: 
װא֞ס הא־ט ואַשינגטא֞ן נעב֌עטן אַז ךבֿקה זא־ל ׀ֿאַך אים מא־ן? 
װא֞ס הא־ט עך ׊וגעזא֞גט ךבֿקהן ? 
װא֞ס איז געשען מיט ךבֿקהן אױ׀ֿן וועג שו׹יק ? 
׀ֿאַךװא֞ס הא־ט ךבֿקה אַךא֞׀֌געשלונגען דא֞ס ׊עטעלץ? 
הא־ט ךבֿקה קלוג געענט׀ֿעךט אויף די ׀ֿךאַגעס ׀ֿון ענגלישן גענעךאַל? 
׀ֿאַךװא֞ס, --- מיינט אי׹ -- איז דעך גע׀ֿאַנגענעך געזעסן אין 
אַ ׊ימעךל לעב֌ן גענעךאל? 
7. ׀ֿאַךװא֞ס הא־ט דעך ׀ֿא֞טעך ניט דעךקענט זײַן אייגענע טאַכטעך } 


+ז ׀א טס א דט נש 


חתונה, די 08)סט אַךא֞׀֌געשלונגען 902110060 
אױ׀ֿנײען 366 0} ב֌אַמעךקן 06 10 
אינדיאַנעך תג1006 שטאַל, די 416 
ב֌יקס 6 ׀ֿאַךש׀֌אַךן קט 1004 10 
לאַגעך, דעך קחז4ס 

×  


דעך גע׀ֿאַנגענעך ייַד הא־ט געוואוסט אַז אַ יי֞דישעך 
ייַנגל איז ׀ֿאַךש׀֌אַךט אין שמאַל און אַז עך הוננעךט דא־׹מן. 
ב֌ײַנאַכט איז עך שטילעךחייט ׊ונעקומען שום ׀ֿענ׊טעךל 
׀ֿון שטאַל. עך הא־ט געב֌ךאַכט אַ שטיקל ב֌ךויט ׀ֿאַך דעם 
גע׀ֿאַנגענעם יי֮נגל. עס איז געווען ׀ֿינ׊טעך. ךבֿקה הא־ט 
דעךקענט די שמים ׀ֿון אי׹ ׀ֿא֞טעך, און דעך גע׀ֿאַנגענעך 
הא־ט ׀֌לו׊לינג דעךהעךט : 

--- ,איך ב֌ין דײַן טאַכטעך ךבֿקה". 

אי׹ ׀ֿאַטעך הא־ט קוים זיך אײַנגעהאַלטן ניט אויס׊ן- 
שךײַען. עך איז ניך געקומען שו זיך און הא־ט געזא֞נט: 

-- ,װא֞ךט ב֌יז מא־׹גן ב֌ײַנאַכט. איך װעל דיך ךאַ- 
טעווען". 


172 


ךבֿקה הא־ט געװאַךט אַ נאַנ׊ן טא־ג. עס איז ווידעך גע- 
קומען די נאַכט. עס איז געווען שטיל. ׀֌לו׊לינג העךט 
זי װי דעך וועכטעך ׀ֿךענט : 

-- ,וועך גייט ךא֞ ?" 

דעךנא֞ך העךט זי אַ קלאַ׀֌. אַ מינוט ש׀֌עטעך ע׀ֿנט 
אי׹ ׀ֿא֞טעך די טי׹ ׀ֿון שטאַל; 

-- ,איך הא֞ב֌ די׹ געב֌ךאַכט קליידעך ׀ֿון אַ מיידל, 
טו זיך גיך איב֌עך". אַלין הא־ט עך אַךא֞׀֌נענומען די קליי- 
דעך ׀ֿון דעם ענגלישן סא֞לדאַט װא֞ס איז געלעגן א × ×¢- 
חלשטעך. 

זי ב֌יידע זײַנען אַךױס אין דעך ׀ֿינ׊טעך. זיי הא֞ב֌ן 
געזוכט אַ וועג אַךױס׊וגײן ׀ֿון לאַגעך. מע הא־ט זי ב֌יידן 
געכאַ׀֌ט. מע הא־ט ב֌יידן נעב֌ךאַכט ׀ֿאַךן מיליטעךישן × ×¢- 
׹יכט און ב֌יידן נעמש׀֌ט און ׀ֿאַךמש׀֌ט שום מױט. מע 
הא־ט זיי ׀ֿאַךש׀֌אַךט אין אַ קעלעך. אויף מאַךנן אין דעך 
׀ֿךי הא־ט מען געזא֞לט ב֌יידן דעךשיסן. 

ווען דעך ׀ֿךימא֞ךגן איז נעקומען, הא֞ב֌ן די ׀ֿאַךמש׀֌טע 
אין קעלעך געהעךט אַ טומל אין לאַנעך. מע הא־ט ׊עב֌ךא֞כ; 
די טי׹ ׀ֿון קעלעך. דעך ׀ֿא֞טעך און די מאַכטעך הא֞ב֌ן 
דעךזען ׀ֿאַך זיך אַמעךיקאַנעך ׀֌אַמךיא֞טן. מע הא־ט זי 
ב֌יידן אַװעקנע׀ֿיךט שו גענעדאַל װאַשיננטא֞ן װא֞ס הא־ט זיך 
דעך׀ֿךײט מיט זיי. 

זי הא֞ב֌ן זיך געךאַטעװעט. 

ש׀֌עטעך הא־ט די אַמעךיקאַנעד ךעװא֞לו׊יע געזינט. 
עס זײַנען געקומען ךואיקע יא־׹ן. 

ךבֿקה איז אױסנעװאַקסן. זי דאַךף ב֌אַלד חתונה הא֞ב֌ן. 
שו דעך חתונה הא־ט זי ׀ֿאַךב֌עטן דעם ׀֌ךעזידענט דושאַךדזש 
װאַשינגטא֞ן און זײַן ׀ֿךױ. זי הא־ט ב֌אַקומען אַ מתנה ׀ֿון ׀ֿךױ 
װאַשינגטא֞ן : אַ שיין חתונח-קלייד. ׀ֿךױ װאַשינגטא֞ן הא־ט 
אי׹ געשךיב֌ן אַז זי הא־ט אַליין ׀ֿאַך אי׹ דא֞ס קלייד געניים. 


173 


דעך עךשטעך ׀֌ךעזידענט און זײַן ׀ֿךױ הא֞ב֌ן שו ךבקהס 
חתונה ניט נעקענט קומען. א֞ב֌עד אַ ב֌יסל ש׀֌עטעך הא־ט 
מען ךבֿקהן און אי׹ מאַן ׀ֿאַךב֌עטן שו אַ ב֌אַל װא֞ס ׀֌ךעזי- 
דענט װאַשיננטאַן ניט ׀ֿאַך זייעך חשובֿע נעסט. ווען ׹בקה 
הא־ט געמאַנ׊ט אין אי׹ חתונה-קלייד, הא־ט זי געהעךט וי 
איינעך ׀ֿךענט דעם ׀֌ךעזידענט: 

-- ,וועך איז דא֞ס אײַעך נאַסט, א֞ט די יונגע ׀ֿךױ װא֞ס 
טאַנ׊ט דא־׹טן ?* 

-- , דא֞ס איז די יי֎דישע מיידל ׀ֿון לאַנקעסטעך, מײַן 
שליח", -- הא־ט ךבֿקה נעהעךט װאַשיננטא֞נס ענט׀ֿעך. 


(לויט עלמאַ עהךליך-לעווינדזשעך) 


זיך אײַנהאַלטן קומען שו זיך ׀ֿאַךמש׀֌טן 
חתונה, חתונה הא֞ב֌ן 


׀ֿך אַג ×¢ ס: 


1 װא֞ס הא־ט דעך גע׀ֿאַנגענעך ייד געטאַן ׀ֿאַךן ׀ֿאַךש׀֌אַךטן יי֮נגל ? 

2. װא֞ס הא־ט עך ב֌אַשלא֞סן שו טא־ן, ווען עך הא־ט זיך דעךוואוסט אַז 
דא֞ס איז זײַן טא֞כטעך ? 

9 ׀ֿאַךװא֞ס הא־ט מען ב֌יידן ׀ֿאַךמש׀֌ט שום טויט ? 

4 וי האַכ֌ן זי ב֌יידע זיך געךאַטעװעט ? 

8 הא־ט ׀֌ךעזידענט ואַשינגטא֞ן געהאַלטן װא֞ךם ? 

6 װא֞ס ׀ֿאַך אַ מענטש איז געווען ׹בקה? 

וװא֞ס ׀ֿאַך אַ מענטש איז געווען ךבֿקהס ׀ֿא֞טעך? 


קומען שו זיך תשס6 0ז!62 
קומענדיק 061 
וועכטעך 10טם 
געחלשט 10 
מיליטעךיש שזג/111נח 
געךיכט 14ט0ט 
׀ֿאַךמש׀֌טן שום טויט 8 10 56016006 10 
קעלעך, דעך !)0 
דעךשיסן, דא־: 8 קט 6460366 0} + 
שליח 7 (90011-21:1) 


144 


לינקא־לן און אַ י֞דישעך סאַלדאַט 


א. 

ס איז געווען ׀ֿאַךנאַכט. דוד לעווי, אַ יי֮די- 

שעך סא֞לדא֞ט ׀ֿון דעך ׀֌אַטא֞מעק- 

אַךמײ, הא־ט ב֌אַקומען אַ ב֌ךיוול ׀ֿון דעך 

היים : ,,דײַן מאַמע אין גע׀ֿעךלעך 

קךאנק. זי האַלט ב֌ײַַם שמאַךב֌ן. זי וויל 
דיך זען איידעך זי שמאַךב֌ט". 


דו׹ לעוו הא־ט זייעך ליב֌ געהאַט זײַן מאַמע. טךעךן 
הא֞ב֌ן אים נעשטיקט אין האַלדז. מיטן ב֌ךיוו אין האַנט איז 
דוד לעווי אַװעק שום קא֞מאַנדיך ב֌עטן אַ דעךלױב֌עניש שו 
גיין זען די מומעך. 


דעך קא֞מאַנדיך הא־ט אים אויסגעהעךט און געואַנט : 

-- ,איך ׀ֿאַךשטײ ךדײַנע גע׀ֿילן, סאַלדאַט. א֞ב֌עך 
אישט איז מלחמה. מי׹ זײַנען אין אַ ב֌יטעךן קאַמף. ניין, 
סא֞לדאַט. עס ׀ֿאַךדדךיסט מיך, א֞ב֌עך קיין דעךלױב֌עניש 
וועסטו ניט ק׹יגן. ׀ֿאַךשטײסט, סא֞לדאַט ל" 


יא־, דוד לעווי הא־ט ׀ֿאַךשטאַנען. עך איז אַ ׀ֿךײַװיליקעך 
אַךײַן אין דעך אַךמײ שן קעמ׀ֿן ׀ֿאַך דעך ב֌אַ׀ֿךײַאוננ ׀ֿון 
די שקלאַ׀ֿן. עך איז אַלע מא־ל געווען אַ נומעך און ב֌ךאַוועך 
סא֞לדאַט. א֞ב֌עך זײַן מאַמע... עך װאַלט כא֞טש נאַך איין 
מא־ל געװא֞לט האַלטן איךע הענט און אי׹ זא־גן ׀֌ונקט וי 
דעמא֞לט, ווען עך איז אַװעק אין דעך אַךמײ: 

-- , מאַמע, זא־׹ג ניט ! איך װעל קומען אַהיים אַ × ×¢- 
זונטעך, און מי׹ װועלן זיך אַלע ׀ֿךײען". 

זי הא־ט דעמא֞לט געװא֞לט וויינען, א֞ב֌עך זי הא־ט ניט 
געוויינט. אַך, װי עך װא־לט געװא֞לט זי אישט זען און זא־נן : 
מאַמע, זא־׹ג ניט! דו װעסט נא־ך געזונט וועךן און מי׹ 


175 


װעלן זיך אַלע ׀ֿךײען. א֞ב֌עך אישט שטאַךב֌ט זי -- און עך 
וועט זי שוין מעך ניט זען... 

אַזױ טךאַכטנדיק איז דוד לעווי אַךױיס ׀ֿון מיליטעךישן 
לאַגעך אױ׀ֿן ׀ֿךײַען ׀ֿעלד. ׀ֿון ׀ֿעלד איז עך אַךײַן אין װאַלד. 
עך איז אַ גאַנ׊ע נאַכט גענאַנגען איב֌עך וועלדעך און ׀ֿעל- 
דעך. ווען עך איז אויף מא־׹גן געקומען אַהײם, הא־ט עך 
געטךאַ׀ֿן וי זײַן ׀ֿאַמיליע הא־ט אין נךויס טךויעך זיך געגךיים 
שו דעך לוויה ׀ֿון דעך מוטעך. עך הא־ט ב֌אַװיזן אַ קוק שו 
טא־ן אויף אי׹ טױיטן ׀֌נים. 

נא־ך דעם זעלב֌ן טא־ג הא־ט מען אים אַךעסטיךט וי אַ 
דעזעךטיך ׀ֿון דעך אַךמײ. אוים מא־׹גן איז עך שוין געשטאַ- 
נען ׀ֿאַך אַ מיליטעךישן געךיכט. עס הא֞ב֌ן ניט געהא֞ל׀ֿן 
די ׹ייד ׀ֿון דעם סא֞לדאַט : , איך ב֌ין ׀ֿון דעך אַךמײ נים 
אַנטלאַ׀ֿן, איך ב֌ין ב֌לױז גענאַנגען אַ קוק טא־ן אוים מײַן 
שטאַךב֌נדיקעך מוטעך". דא֞ס געךיכט הא־ט אים ׀ֿאַךמש׀֌ט 
שום טויט. מע הא־ט דעם סא֞לדאַט געזא֞לט דעךשיסן מא־׹גן 
אין דעך ׀ֿךי, וי נא֞ך די זון וועט אױ׀ֿנײן. 


׀ֿך אַג ×¢ ס: 


1 ועך איז געווען דוד לעווי ? 

2. ׊וליב֌ װא֞ס הא־ט עך געב֌עטן ב֌ײַם קאַמאַנדיך אַ דעךלױב֌עניש 
אַװעק׊וגײן אויף עטלעכע טעג ? 

8 ׀ֿאַךװא֞ס הא־ט אים דעך קא֞מאַנדיך ניט געגעב֌ן די דעךלױב֌עניש ? 

4 איז דעך קא֞מאַנדיך געווען געךעכט ? 

5 איז דוד לעווי געווען געךעכט, ווען עך איז אַועק אַהיים א־ן אַ דעך" 
לױב֌עניש? 

6 איז דא֞ס מיליטעךישע געךיכט װא֞ס הא־ט אים ׀ֿאַךמש׀֌ט שום טויט 
געווען געךעכט ? 

7 ועך הא־ט אים אישט געקענט ךאַטעװען? 


דעךלױב֌עניש 610 קעמ׀ֿן 6 10 1180 0} 
קא֞מאַנדיך, דעך /1002206ח0ס ב֌אַ׀ֿךײַאונג, די 10סטון 
גע׀ֿיל, דא֞ס 1611 לוויה, די 1 (36ץגט16) 
קאַמף, דעך 516 אַךעסטיךן 4 10 
׀ֿךײַװיליקעך 1167סץש דעזעךטיך, דעך 008+181) 


176 


ב֌. 

עס איז געווען ש׀֌עם אין א֞װנט. שמעון װא־לם, אַ יי֮די- 
שעך ׀ֿיךעך אין װאַשיננטאַן, הא־ט דעךהעךט אַ שטאַךקן 
קלאַ׀֌ אין טי׹. עך הא־ט געע׀ֿנט די מי׹, און אַ ׀ֿךעמדעך 
הא־ט אין נךויס אױ׀ֿךענונג געזאַנט : 

-- , מיסטעך װא֞לף, מע הא־ט הײַנט מײַנעם אַ ׀ֿךײַנד, 
אַ יי֎דישן סאַלדאַט, ׀ֿאַךמש׀֌ט שום טויט. עך איז אומשול- 
דיק. לייענט דעם ב֌ךיוו, וועט אי׹ אַלץ וויסן. ךאַטעװעם 
אַ ב֌ךאַװון און איידעלן סאַלדא֞ט ׀ֿון טױט! טוט אַלץ וא֞ס 
אי׹ קענט". 

שמעון װא֞לף איז נלײַך אַװועק שו זײַן ׀ֿךײַנד, טא֞מא֞ס 
קאַךוין, קאַנגךעסמאַן ׀ֿון אַהײַאַ. עך הא־ט אים דעך׊יילט די 
מעשׂה און אים געב֌עטן : 

-- ,גייט מיט מי׹ שום ׀֌דעזידענט. לא־מי׹ ךאַטעװען 
׀ֿון טויט אַן אומשולדיקן מענטשן !" 

-- ,מײַן ׀ֿךײַנד", --- הא־ט געזאַגט קאַךוין, -- , סאיז 
דא־ך שוין אין מיטן נאַכט, דעך ׀֌ךעזױדענט שלאַ׀ֿט שוין 
געוויס. מי׹ װעלן װאַךטן ב֌יז אין דעך ׀ֿךי, 

-- ,,מא־׹גן אין דעך ׀ֿךי װעט שוין זײַן שו ש׀֌עט", -- 
הא־ט געענט׀ֿעךט שמעון װא֞לף. -- ,, דעך ׀֌ךעזידענט הא־ט 
אַן איידעלע נשמה. עך װעט ׀ֿאַךשטײן אַז ווען איינעך לױ׀ֿט 
זען זײַן שטאַךב֌נדיקע מוטעך איז עך ניט קיין דעזעךטיך. 
קום, מײַן ׀ֿךײַנד, איך ב֌עט דיך וי 

עס איז געווען שוויי אַזײנעך אין מיטן נאַכט, ווען לינ- 
קא־לן הא־ט זיי אױ׀ֿגענומען. עך הא־ט אויסגעהעךט זייעך 
ב֌קשה און הא־ט זיי געזאַנט : 

-- ,אוממעגלעך, מײַנע ׀ֿךײַנד! עס ׀ֿאַךדךיסט מיך 


זייעך, איך קען גא־׹ניט טא־ן. הײַנט ב֌ײַטא֞נ איז ב֌ײַ מי׹ גע" - 


ווען דעך קךיגס-מיניסטעך און הא־ט מי׹ נעזאַנט אַז אױב֌ 
איך װעל ב֌אַננעדיקן נא־ך איין סא֞לדאַט, װעט עך ךעזיגניךן. 


17 


מיך ׀ֿיךן אישט אַ מלחמה, און מי׹ מוזן הא֞ב֌ן ךיס׊י׀֌לין אין 
דעך אַךמײ". 


-- ,, מיסטעך ׀֌ךעזידענט", -- הא־ט געזא֞גט װא֞לף, -- 
, דעךלױב֌ט מי׹ אײַך שו ׀ֿךעגן : װא֞ס װא־לט אי׹ געטא֞ן 
ווען אי׹ ק׹יגט אַ ב֌ךיוו אַז אײַעך מוטעך וויל אײַך זען, איי- 
דעך זי שטאַךב֌ט ?* 


לינקאַלן הא־ט אַ קוק געטא֞ן אוים װא֞ל׀ֿן, אים גא־׹ניט 
געענט׀ֿעךט. עך הא־ט גלײַך געךו׀ֿן זײַן סעקךעטאַך און 
געהייסן שיקן אַ מעלענךאַם שום קא֞מאַנדיך ׀ֿון דעך ׀֌א֞טאַ- 
מעק-אַךטײ, אַז עך זא־ל גלײַך ב֌אַ׀ֿךײַען דעם סא֞לדאַט דוד 
לעווי. 


שולדיק---אומשולדיק מענלעך --אוממענלעך 


נשמה ב֌קשה 


׀ואַ גע ס: 


1 וועך איז געווען שמעון װא֞לף און ׀ֿאַךװא֞ס איז מען געקומען שו אים ? 

2. הא־ט שמעון װא֞לף געקענט דעם ׀ֿאַךמש׀֌טן יי֎דישן סא֞לדאַט ? 

9 וי אַזױ איז עך געווען זיכעך אַז דעך ׀ֿאַךמש׀֌טעך איז טאַקע 
אומשולדיק ? 

4 ׀ֿאַךװא֞ס הא־ט מען געמוזט גיין שום ׀֌ךעזידענט אין מיטן נאַכט ? 

5 קען מען אישט א֞נקומען שום ׀֌ךעזידענט אין מיטן נאַכט ? 

6 ׀ֿאַךװא֞ס הא־ם לינקא־לן ניט געװא֞לט ב֌אַגנעדיקן דעם אומשולדיקן 
סא֞לדאַט ? 

7 װא֞ס הא־ט ב֌אַװיךקט (1041060064) דעם ׀֌ךעזידענט לינקא־לן אים 
יא־ שו ב֌אַגנעדיקן ? 

8 װא֞ס ׀ֿאַך א מענטש איז געווען ׀֌ךעזידענט לינקא־לן ? 


אױ׀ֿךעגונג, די ש224166 באַגנעדיקן 8000 10 
אומשולדיק 18000604 ךעזיגניךן 1690 10 
איידל 6 דעךלויב֌ן 21100 10 ,011זזסס 10 
נשמה, די /900 (00580106) אױ׀ֿגענומען דא־ 6661764 
ק׹יג, דעך 1ט אממעגלעך 6םסססקחת! 


178 


: 

עס זײַנען אַװעק עטלעכע חדשים. אַ טייל ׀ֿון דעך 
׀֌א֞טא֞מעק-אַךמײ הא־ט ב֌אַנעגנט אַ טייל ׀ֿון דעך קא֞נ- 
׀ֿעדעךאַ׊יע-אַךמײ װא֞ס איז גענאַנגען אויף װאַשיננטאַן. 

די שלאַכט ׊ווישן די ב֌יידע אַךמײען איז געווען זייעך 
אַ ב֌יטעךע. עס הא־ט אויסנעזען אַז די קאַנ׀ֿעדעךאַ׊יע- 
אַךמײ זיגט. דעך ׀ֿיךעך און דעך ׀ֿא֞נען-טךענעך ׀ֿון דעך 
יוניא־ן-אַךמײ זײַנען ב֌ייךע גע׀ֿאַלן. די סא֞לדאַטן הא֞ב֌ן שוין 
א֞נגעהױב֌ן לױ׀ֿן אויף שו׹יק. 

׀֌לו׊לינג הא־ט דעך יונגעך יי֎דישעך סאַלדאַט דוד לעוו 
אױ׀ֿגעהױב֌ן די גע׀ֿאַלענע ׀ֿא֞ן. מיט דעך ׀ֿאַן אין האַנם 
הא־ט עך געשךי֎ען : , ב֌ךידעך, ׀ֿאַךױס! לא־זט דעם שונא 
ניט גיין אויף װאַשינגטא֞ן ן" עך איז געלאַ׀ֿן ׀ֿאַךױס און די 
אַנדעךע סא֞לדאַטן נא־ך אים -- און מע הא־ט ׀ֿאַךטךיב֌ן דעם 
שונא. 

נא֞ך דעך שלאַכט הא־ט מען גע׀ֿונען דוד לעווין אַז 
אײַנגעװיקלטן אין דעך אַמעךיקאַנעך ׀ֿאַן. דא֞ס ב֌לוט ׀ֿון 
זײַן האַךץ הא־ט זיך ׊ונױ׀ֿנעמישט מיט די ׀ֿאַךב֌ן ׀ֿון דעך 
׀ֿאַן. 

ווען לינקא־לן הא־ט ב֌אַקומען דעם ב֌אַךיכט ׀ֿון יענעך 
שלאַכט, הא־ט עך אױ׀ֿגעהױב֌ן די הענט און געזאַנט ; 

-- , איך דאַנק נא֞ט װא֞ס איך הא֞ב֌ געךאַטעװעט דאס 
לעב֌ן ׀ֿון אַזאַ העלד, כ֌די עך זא־ל קענען מיט זײַן לעב֌ן אױ׀ֿ- 
סא֞ן אַזא גךויסע זאַך ׀ֿא֞ךן לאַנד". 

שום א֞נדענק ׀ֿון יענעך שלאַכט הא־ט לינקא־לן געהייסן 
שטעלן אַ מאַנומענט נא־כן יי֎דישן סא֞לדאַט דוד לעווי אוים 
דעם א֞ךט וואו עך איז גע׀ֿאַלן. (ל. סילוועך) 


ויג, זיגן, זיגעך | ׀ֿאַלן, גע׀ֿאַלן | לױ׀ֿן, געלאַ׀ֿן 
׀ֿאַךױס 


19 


׀ֿךאַגעס: 


וי אַזױ איז דוד לעווי געװא֞ךן א העלד ? 

איז אייב֌ לינקא־לן געווען א העלד ? 

וועך איז אַ העלד ? 

װא֞ס הא־ט לינקא־לן געזא֞גט, ווען עך הא־ט זיך דעךוואוסט וי דוד 
לעווי איז גע׀ֿאַלן אין שלאַכט ? 

8 א סא֞לדאַט איז וי אַ העלד גע׀ֿאַלן אין שלאַכט -- וי ׀ֿילט זיך 
זײַן מוטעך ? 


בן סא 00 א 


זיגן 1ט 2 0 221106 2 מוש 0} 
׊ונוי׀ֿמישן זיך 6404 866 10 
אײַנגעװיקלט םת 120066/ 
ב֌אַךיכט, דעך 1604 
א֞נדענק, דעך 1601012110ת1ת0ס 


דעך שלעכטעך תלמיד 


א. 

דא֞ס איז געווען נא־כן ב֌יךגעךקךיג. אין אַ קליין שטעטל 
איז אַ ייַנגל נעשטאַנען אױ׀ֿן דאַך ׀ֿון אַ הויז. עך הא־ט דו׹ך 
אַ טעלעסקא֞׀֌ געקוקט אױ׀ֿן הימל. דעךנא֞ך הא־ט עך א֞נגע- 
הױיב֌ן שו שךײַב֌ן ע׀֌עס אין אַ הע׀ֿט. די זון הא־ט דעךװײַל 
געשײַנט דו׹כן טעלעסקא֞׀֌. 

אַ װא־גן מיט היי הא־ט זיך א֞׀֌נעשטעלט ב֌ײַ דעם הויז. 
׀֌לו׊לינג הא־ט א֞נגעהױב֌ן שו ניין א ׹ויך ׀ֿון דעם װא־גן. אין 
אַ מינוט אַךום הא־ט שוין דא֞ס היי געב֌ךענט. די ׀ֿעךד הא֞ב֌ן 
זיך דעךשךא֞קן און גענומען לױ׀ֿן מיט דעם ב֌ךענענדיקן 
װא־גן. 

עם איז געװא֞ךן א טומל אין שטעטל. מענטשן זײַנען 
געלאַ׀ֿן נא־ך די ׀ֿעךד און זי א֞׀֌נעשטעלט. אַנדעךע האַב֌ן 
געב֌ךאַכט װאַסעך און אױסנעלא֞שן דא֞ס ׀ֿײַעך. א֞ב֌עך דעך 
גאַנ׊עך װא־גן היי איז שוין געווען ׀ֿאַךב֌ךענט. 

-- ,׀ֿאַךװא֞ס הא־ט דא֞ס היי א֞נגעהױב֌ן ב֌ךענען? -- 
׀ֿךעגן זיך די מענטשן. מע הא־ט געקוקט אין אַלע זײַטן און 


180 


מע הא־ט דעךזען דעם טעלעסקאַ׀֌ אױ׀ֿן דאַך ׀ֿון הויז. מע 
הא־ט נעזען װי די זון שײַנט דו׹כן טעלעסקאַ׀֌. הא־ט מען 
שוין ׀ֿאַךשטאַנען וי אַזױי עס איז געװא֞ךן דא֞ס ׀ֿײַעך. ׊וויש; 
די מענטשן װא֞ס הא֞ב֌ן אױסנעלא֞שן דא֞ס ׀ֿײַעך איז אויך 
געווען דעך מאַטע ׀ֿון דעם יי֮נגל, 

דעך מאַן ׀ֿון דעם װא־גן היי הא־ט געזא֞גט שו אים ; 

-- ,אי׹ װועט מי׹ מוזן ב֌אַ׊א֞לן װא֞ס דעך װאַנן דיי 
קא֞סט". 

-- ,נוט", -- הא־ט דעך טאַטע געזא֞גט, -- ,איך וועל 
אײַך ב֌אַ׊א֞לן. קומט ש׀֌עטעך אַךײַן שו מי׹ אין קךא֞ם". 

-- ,אַלב֌עךט ! קום אַךא֞׀֌, קום גלײַך אַךא֞׀֌!" --- הא־ט 
דעך ׀ֿא֞טעך געךו׀ֿן דעם יי֮נגל. אַלב֌עךט הא־ט זיך אַזױ 
וי אױ׀ֿנעכאַ׀֌ט ׀ֿון שלא֞ף און איז אַךא֞׀֌ שום טאַטן. 

-- , דו ווייסט װא֞ס דו הא֞סט אױ׀ֿנעמא֞ן מיט דײַן טע- 
לעסקא֞׀֌ ? הא֞סט ׀ֿאַךב֌ךענט אַ װאַנן מיט היי". 

אַלב֌עךט הא־ט געשוויגן. די מוטעך איז נעשטאַנען מיט 
טךעךן אין די אוינן. 

-- ,װא֞ס טוט מען מיט אַלב֌עךטן ?" -- הא־ט זי גע- 
זא־נט, -- ,מיט אַ װא־ך שו׹יק הא־ט מען אים אַךױסנעװא֞ך׀ֿן 
׀ֿון שׁוֹל. נעכטן הא־ט עך ע׀֌עס געמאַכט אַן עקס׀֌עךיטענט 
און דעךװײַל ׊עב֌ךא֞כן די נךויסע שויב֌ ׀ֿון ׀ֿענ׊טעך. היינט 
הא־ט עך ׀ֿאַךב֌ךענט אַ װא־גן היי. װא֞ס וועט זײַן דעך סום ?" 

-- ,איך ב֌ין ניט דעך אינ׊יקעך וועמען דעך לעדעך 
גךיימס הא־ט אַךױסגעװא֞ך׀ֿן ׀ֿון שול. נעכטן הא־ט עך אַךױם- 
געװא֞ך׀ֿן דעם מעקסיקאַנעך ייַנגל ׀֌עדךא֞ און נא־ך ׀ֿדיעך 
דעם אינדיאַנעך סאַנטשא֞. עך הא־ט אַךױסגעװא֞ך׀ֿן אַלע 
קינדעך װא֞ס זײַנען ניט קיין װײַסע. מיך הא־ט עך ׀ֿײַנט וויי= 
איך ב֎֌ין אַ יי֮ד. איך לעךן מיט די קינדעך װא֞ס מע הא־ט 
אַךױסגעװא֞ך׀ֿן ׀ֿון שׁוֹל. ׀֌עדךא֞ס טאַטע הא־ט אַ שטאַל, 
דא־׹טן לעךן איך מיט די קינדעך". 


181 


דעך טאַמע הא־ט געזא֞גט: -- ,מיסטעך גךיימס הא־ט 
מיך געךו׀ֿן שו זיך און נעזא֞נט אַז עך הא־ט אַךױסנעשיקט 
׀ֿון שול די קינדעך װא֞ס הא֞ב֌ן אים געשטעךט אין לעךנען. 
ווענן די׹ הא־ם עך געזא֞גט אַז דו ׀ֿךעגסט שו ׀ֿיל ׀ֿךאַנעס. 
און דו מיינסט אַז עך, דעך לעךעך, ענט׀ֿעךט זי ניט ׹יכ- 
טיק". 

-- , דא֞ס איז ניט אמת! די קינדעך הא֞ב֌ן זיך גוט 
נעלעךנט. און װא֞ס ב֌ין איך שולדיק אַז עך קען ניט ענט׀ֿעךן 
אויף מײַנע ׀ֿךאַנעס ?" 

-- ,א֞ב֌עך װא֞ס זא־לן מי׹ טא־ן ?" -- זא־גט די מאַמע, -- 
;װא֞ס וועט זײַן דעך סוף ?" 

-- ,איך ווייס װא֞ס איך װעל טא־ן", -- הא־ט אַלב֌עךט 
געזאַנט, -- ,,איך װעל ניין אין קא֞לעדזש". 

-- ,וי אַזױ קענסטו גיין אין קא֞לעדזש ?" -- ׀ֿךעגט 
דעך טאַטע, -- , אין קאַלא֞ךאַדא֞ איז קיין קא֞לעדזש ניטא־. 
דא֞ס איז אַ נײַעך שטאַט. און מי׹ הא֞ב֌ן ניט קיין געלט דיך 
שו שיקן אין אַ קא֞לעדזש אין די מז׹ח-שטאַטן". 

-- , איך הא֞ב֌ אַ ׀֌לאַן", -- הא־ט אַלב֌עךט געענט- 
׀ֿעךט, -- ,,איך ווייס װי מע קען גיין אין קא֞לעדוש א־ן געלט. 
מע קען א֞נקומען אין דעך מיליטעךישעך אַקאַדעמיע אין 
װעסט-׀֌אינט. דא־׹טן קא֞סט ניט קיין געלט. דא־׹טן גים 
מען נא־ך געלט זיך שו לעךנען". 

-- , נוט", -- הא־ט דעך טאַטע געזא֞גט, -- ,איך קען 
אונדזעך קאַנגדעסמאַן. דו וועסט א֞ב֌עך ב֌ײַ֎ם עקזאַמען דאַך׀ֿן 
ק׹יגן דעם ב֌עסטן שייכן, װײַל יעדעך קא֞נגךעסמאַן קען ב֌אַ 
שטימען נאַך איין קאַנדידא֞ט ׀ֿאַך וועסט- ׀֌א֞ינט". 


די שטא֞ט, דעך שטאַט 
אַ װאַנן היי, אַ ׀ֿוך ע׀֌ל, אַ זאַק מעל 


182 


׀ֿוךאַגנעס: 


1 וי אַזױ הא־ט דעך װא־גן חיי גענומען ב֌ךענען? 

2 װא֞ס ׀ֿאַך אַ ׊ךות הא֞ב֌ן די עלטעךן געהאט ׀ֿון אַלב֌עךטן ? 

5 ׀ֿאַךװא֞ס הא־ט דעך לעךעך, מיסטעך גךיימס, אַךױסגעװא֞ך׀ֿן קינדעך 

׀ֿון שול ? 

4 איז עך געווען געךעכט ? 

8 װא֞ס ׀ֿאַך אַ ׀֌לאַן הא־ט אַלב֌עךט געהאט ? 

6 וי הא־ט מען געקענט א֞נקומען אין װעסט-׀֌אַינט ? 

7 װא֞ס ׀ֿאַך א יי֮נגל איז געווען אלב֌עךט ? 
ב֌יךגעךקךיג זגשל 11ט1ב) 
היי שגח 
אויסגעלא֞שן 0)ס)עעת6811 ,4טס }טק 
איינ׊יקעך 6 ×¢×¥!תס 
מז׹ח מז14236 1256 (8מ12412164) 


כ֌אַשטימען דא־: 469120216 ,200110216 ,1מ1סמ20 


ב֌. 

אַלב֌עךט הא־ט ב֌ײַַם עקזאמען ב֌אַקומען דעם העכסטן 
שייכן. דעך קא֞נגךעסמאַן הא־ט געזאַנט אַז אישט יועט מען 
אַלב֌עךטן א֞ננעמען אין וועסט-׀֌אַינט. עך דאַךף נא֞ך הא֞ב֌ן 
אַ ב֌דיו! ׀ֿון זײַן שול אַז עך הא־ט אַ גוטן כאַךאַקטעך. א֞ב֌עך 
וועט דען מיסטעך ג׹יימט שךײַב֌ן אַזאַ ב֌ךיוו ? 

-- , קום מיט מי׹, אַלב֌עךט, לא־מי׹ ניין שו מיסטעך 
נדיימס", -- הא־ט דעך מאַטע געזא֞גט. 

-- ,איך װעל גיין", -- הא־ט אַלב֌עךט געענט׀ֿעךט, -- 
א֞ב֌עך איך ב֌ין זיכעך אַז מיסטעך גךיימס װעט ניט א֞נ- 
שךײַב֌ן קיין גוטן ב֌ךיוו וועגן מי׹". 

ווען אַלב֌עדט און זײַן ׀ֿא֞טעך זײַנען געקומען שום לע- 
ךעך ׀ֿון דעך שול, איז דא־׹טן ג׹א־ד געזעסן דעך מעיא֞ך ׀ֿון 
שטעטל. הא־ט דעך מעיא֞ך גע׀ֿךעגט: 

-- ,, מיסטעך מײַקלסא֞ן, װא֞ס טוט אי׹ ךא ?" 

אַלב֌עךטס ׀ֿא֞טעך הא־ט דעך׊יילט װעגן װא֞ס עך איז 
געקומען : 

-- ,,מײַן זון הא־ט אױסנעהאַלטן דעם עקזאַמען מיטן 


183 


העכסטן שייכן אויף א֞נגענומען שו וועךן אין װעסט-׀֌א֞ינט. 
אונדזעך קאַנגךעסמאַן הא־ט ׊וגעזא֞גט אים שו ךעקא֞מענדיךן. 
מי׹ זײַנען געקומען נא־ך אַ ב֌ךיוו ׀ֿון מיסטעך גךיימס וועגן 
אַלב֌עךטס כאַךאַקטעך". 


מיסטעך נךיימס הא־ט זיך אױ׀ֿגעהױב֌ן ׀ֿון א֞ךט און גע" 
ךעדט מיט כ֌עס: 


-- ,דעך ווילדעך ב֌חוך וויל וועךן אַן א֞׀ֿי׊יך אין דעך 
אַמעךיקאַנעך אַךמײ ?1 עך איז נא֞ך 17 יא־׹ אַלט און עך 
/מיינט אַז עך קען שוין אַלץ. איך הא֞ב֌ אים אַךױסגעװא֞ך׀ֿן 
׀ֿון דעך שול, װײַל עך הא־ט מי׹ געשטעךט. איך װעל אים 
קיין ב֌ךיוו ניט געב֌ן". 

אַלב֌עךט און זײַן ׀ֿא֞מעך הא֞ב֌ן קיין װא֞ךט ניט געענט- 
׀ֿעךט. דעך מעיא֞ך הא־ט אויך געשוויגן, א֞ב֌עך עך הא־ט ב֌אַי 
שלא֞סן אױס׊וגע׀ֿינען װא֞ס קומט דא־ ׀ֿא֞ך. 


דעך מעיא֞ך הא־ט זיך דעךוואוסט אַז מיסטעך גךיימס 
הא־ט אַךױסגעשיקט ׀ֿון דעך שול אַלע מעקסיקאַנעך און 
אינדיאַנעך קינדעך. עך הא־ט אויך אַךױסנעשיקט דעם איינ- 
שיקן יי֎דישן ייַנגל. דעך מעיא֞ך הא־ט זיך אויך דעךוואוסט אַז 
אַלב֌עךט לעךנט יעדן טא־ג מיט די קינדעך װא֞ס מע הא־ט 
זיי אַךױסגעשיקט ׀ֿון שול. 

דעך מעיא֞ך הא־ט געךו׀ֿן די מענטשן ׀ֿון שמא֞טךא֞ט 
און אַלץ דעך׊יילט. מע הא־ט ב֌אַשלא֞סן שו ךו׀ֿן דעם לע- 
ךעך, מיסטעך נךיימס. דעך מעיא֞ך הא־ט אים גע׀ֿךעגט: 

-- , ׀ֿאַךװא֞ס הא־ט איך אַךױסגעשיקט אַזױ ׀ֿיל קינ- 
דעך ׀ֿון שול ?" 

-- ,װײַל זי הא֞ב֌ן זיך שלעכט געלעךנט און נעשטעךט 
די אַנדעךע קינדעך", -- הא־ט מיס׀טעך נךיימס געענט׀ֿעךט. 

-- , ׀ֿאַךװא֞ס הא־ט אי׹ אַךױסנעשיקט נא֞ך די ניט- 
װײַסע קינדעך און דעם יי֎דישן ייַנגל ? זײַנען ניטא־ קיין װײַ- 


184 


סע קךיסטן װא֞ס לעךנען זיך שלעכט ?" -- הא־ט דעך מעיא֞ך 
וויךעך גע׀ֿךעגט. 

מיסטעך גךיימס איז געװא֞ךן ׹ויט. עך הא־ט געװא֞לט 
ע׀֌עס זא־נן, א֞בעך עך הא־ט גא־׹ניט געקענט ךעדן ׀ֿון גךויס 
אױ׀ֿךעגונג. הא־ט דעך מעיא֞ך װײַטעך געזא֞נט: 

-- ,,מי׹ וויי׀ן ׀ֿאַךװא֞ס. אי׹ הא־ט ׀ֿײַנט קינדעך װא֞ס 
זײַנען ניט קיין װײַסע קךיסטן. אי׹ דיסקךימיניךט קענן זיי". 

מיסטעך נךיימס הא־ט שטיל געענט׀ֿעךט: -- ,קען 
זײַן אַז אי׹ זײַט געךעכט". 

-- ,מי׹ דאַך׀ֿן גע׀ֿינען אַן אַנדעך לעךעך", -- הא֞ב֌ן 
געזא֞גט עטלעכע מענטשן ׀ֿון שמאַטךא֞ט. 

א֞ב֌עך אַלב֌עךטס ׀ֿא֞טעך, װא֞ס איז אויך דא־׹טן געווען, 
הא־ט געזא֞גט : 

-- ,מיסטעך גךיימס ׀ֿאַךשטײם אישט אַז עך הא־מ 
געטא֞ן שלעכטס. זא־ל עך שװא־גן אַז עך װועט אַלע קינדעך 
נעמען שו׹יק אין שול, וועם עך קענען ב֌לײַב֌ן דעך לעךעך". 

מיסטעך גךיימס הא־ט ׊וגעזאַנט. עך איז געב֌ליב֌ן אין 
שטעטל. 


אַננעמען, א֞נגענומען א֞נקומען, א֞נגעקומען 


׀ֿךאַ גע ס: 

שו װא֞ס הא־ט אַלב֌עךט געדאַך׀ֿט הא֞ב֌ן 8 ב֌ךיוו ׀ֿון זײַן לעךעך ? 
׀ֿאַךװא֞ס הא־ט זײַן לעךעך ניט געװא֞לט געב֌ן 8 ךעקאַמענדיך-ב֌ךיוו ? 
װא֞ס הא־ט דעך מעיא֞ך אױסגע׀ֿונען ? 
׊וליב֌ װא֞ס איז געווען די זישונג ׀ֿון שטאַטךא֞ט ? 
װוא֞ס איז געװא֞ךן קלא־׹ אויף דעך זישונג ? 
זײַנען די מענטשן ׀ֿון שטאַטךא֞ט געווען ׀ֿאַך דיסקךימינאַ׊יץ? 
מיט װא֞ס הא־ט זיך געענדיקט די גאַנ׊ע זאַך ? 
װא֞ס ׀ֿאַך א מענטש איז געווען אַלב֌עךטם ׀ֿא֞טעך ? 

כאַךאַקטעך 61 

ב֌חוך תגמז קמטסץ ,עטם ,עסט (זסמאסט) 

א֞ננעמען 4 0} 

שטאַטךא֞ט 1 611 

אַךױסשיקן 9{7ג26 5600 0} 

׀ֿאַ֞ךקומען 6 1446 10 ,מסקקגת ס} 


ב1 סא טס א הס כס 1 סס 


185 


: 
מיסטעך נךיימס הא־ט אישט א֞ננעשךיב֌ן אַ שיינעם 
ב֌ךיוו וועגן אַלב֌עךטס כאַךאַקטעך. דעך מעיא֞ך הא־ט דעם 
ב֌דיוו אַװעקגעשיקט דעם קא֞נגךעסמאַן. עך הא־ט אים דעך- 
שיילט ווענן דעך גאַנ׊עך מעשׂה. אַלב֌עךטס עלטעךן זײַנען 
אישט געווען ׊ו׀ֿךידן, א֞ב֌עך אַלב֌עךט איז געווען טךויעךיק. 
עך הא־ט געוואוסט אַז מע הא־ט דעךװײַל אין וועסט-׀֌א֞ינט 
אַנגענומען אַן אַנדעך ב֌חוך. װוי װעט עך קענען גיין אין 

קאַלעדוש? 

עס זײַנען אַװעק עטלעכע װא־כן. איין מא־ל שטייט 
אַלב֌עךט אין קךא֞ם און העל׀ֿט דעם טאַטן. ׀֌לו׊לינג קומט 
אַךײַן דעך קאַנגךעסמאַן. 

-- ,, מזל-טו׀ֿ!" -- זא־נט עך שו אַלב֌עךטן, -- , אין 
סע׀֌טעמב֌עך קענסטו א֞נהײב֌ן זיך לעךנען". 

-- ,וי אַזױ קען דא֞ס זײַן ?'" -- הא־ט זיך אַלב֌עךט 
געוואונדעךט, -- ,, אי׹ הא־ט דא־ך דעךװײַל געשיקט אַן אַנ- 
דעך ב֌חוך אין װעסט-׀֌אַינט. וואו קען איך אישט זיך לעך- 
נען ?" 

דעך קאַננךעסמאַן הא־ט געשמייכלט: -- ,דו ב֌יסט 
טאַקע זייעך קלוג, א֞ב֌עך דו הא֞סט ע׀֌עס ׀ֿאַךנעסן. אונדועך 
לאַנד הא־ט אַן אַךמײ, א֞ב֌עך מי׹ הא֞ב֌ן אויך אַ ׀ֿלא֞ט, און 
דעך ׀ֿלא֞ט הא־ט זײַן קא֞לעדזש אין אַנאַ׀֌א֞ליס. יעךעך קא֞נ- 
גךעסטאַן קען שיקן איינעם אין װועסט-׀֌א֎ינט און איינעם 
אין אַנאַ׀֌א֞ליס. שיק איך דיך אין אַנאַ׀֌א֞ליס. דא־׹טן לעךנט 
מען אויך גאַנץ גוט". 

אין שטעטל הא־ט מען שוין נעהעךט די נײַם און אַלע 
הא֞ב֌ן זיך גע׀ֿךײם. מיסטעך גךיימס איז געקומען שו אַל" 
ב֌עךטן און אים נךאַטוליךט. אין סע׀֌טעמב֌עך איז אַלב֌עךט 
אַװעק אין אַנאַ׀֌א֞ליס. 


44 
: 


186 


די מעשה איז אַן אמתע. אַלב֌עךט איז ש׀֌עמעך × ×¢- 
װא־׹ן דעך ב֌אַךימטעך ׀֌ךא֞׀ֿעסאַך מײַקלסאַן, דעך גךויסעך 
נעלעךנטעך אין ×€Ö¿×™×–×™×§. אין דעם יא־׹ 1907 הא־ט עך ב֌אַקן- 
מען דעם נא֞ב֌ל-׀֌ךין ׀ֿאַך ×€Ö¿×™×–×™×§, װײַל עך הא־ט ׊ונעמךאכט 
אַ מאַשין וי שו מעסטן די גניכקייט ׀ֿון ליכט. זײַן אַךב֌עט 
הא־ט ש׀֌עטעך געהא֞ל׀ֿן אײַנשטיינען. 

(י. נא֞סקא֞װיץ) 
׀ֿךהאַגעס: 

1 ווען זא־גט מען מזל-טובֿ ? 

2 הא־ט דעך קא֞נגךעסמאַן געהאַט אין זינען שו העל׀ֿן אַלב֌עךטן ? 

3 | ׊וליב֌ װא֞ס איז אַלב֌עךט גע׀ֿא֞ךן קיין אֿנא׀֌א֞ליס ? הא־ט עך גע 
חלומט שו וועךן אַן אַדמיךאַל ? 

4 הא־ט אַלב֌עךט דעךגךייכט זײַן שיל? 

9. װא֞ס ׀ֿאַך א כאַךאַקטעך דאַךף מען הא֞ב֌ן שו קענען דעךגךייכן אַזא 
שיל וי אַלב֌עךטם ? 


מזל-טובֿ (שס12211)) מעסטן 6 10 

4 2004 !21111211005 0008 גיכקייט 5660 
׀ֿלא֞ט, דעך ץ׊גם ׊וטךאַכטן דא־: }1062 10 
גךאַטוליךן 046חסס 0} 


181 


אַמא֞ל איז געווען 
אַ קיניג אַ נאַך, 

און המן זײַן דינעך, 
אַ ב֌יטעךעך האַך, 


הא־ט המן דעך ב֌ייזעך 
געגעב֌ן אַ זא־ג ; 


נעמט הךגעט די יי֮דן -- 


און אַלע אין איין טא־ג, 


הא־ט אסת֌ך די מלכ֌ה -- 
אַ יי֎דישע ׀ֿךױ, 
געוויינט ׀ֿאַךן קיניג 
אַזױ און אַזױ ; 


א֞, העלף מי׹, מײַן קיניג, 
מײַן ׀ֿא֞לק איז אין נויט, 


די מנילה 


דעך המן וויל ב֌ךענגען 
אויף יי֮דן דעם טויט, 


און ב֌אַלד הא־ט דעך קיניג 
׊עב֌ייזעךט זיך שטאַךק: 
נעמט הענגט אים, דעם המן, 
אין מיטן ׀ֿון מאַךק ! 


און אסת֌ךס ׀ֿעטעך -- 
מ׹דכי דעך יד, 
הא־ט געזונגען ׀ֿאַך יי֮דן 
אַ ׀֌וךימדיק ליד, 


געהעךט הא֞ב֌ן יי֮דן 
און הא֞ב֌ן געלאַכט, 
און זיסע המן-טאַשן 


אויף ׀֌וךים געמאַכט, 
(י. גױיכב֌עךג) 


יש 


׊עב֌ייזעךן זיך /2281 ץזסע סװזסססט 0} הךגען /141 40 (8ת824/96) 


188 


שי מא־ל איז געווען אַ מעשׂה. די מעשׂה הײיב֌ט 
44 /} זיך א־ן מיט אַ נאַךישן מלך. זי לא־וט 
זיך אויס זייעך ׀ֿךײלעך. 
דעך מלך הא־ט געהא֞ט אַ מלכה. עך 
איז אויף אי׹ אין כ֌עס געװא֞ךן און × ×¢- 
| הייסן זי טייטן. און אַן מע הא־ט זי גע- 
טייט, איז זײַן כ֌עם א֞׀֌נענאַננען. הא־ט 
דעך מלך ח׹טה געהאַט װא֞ס עך הא־ט זי געמייט. 
גדויסעך נאַך -- הא־ט דעך מלך אויף זיך אַלֵיין × ×¢- 
זא־גט, -- װא֞ס הא֞ב֌ איך געטא֞ן ? וי אַזױ קען זײַן אַ מלך א־ן 
אַ מלכ֌ה ? הא֞ב֌ן זײַנע דינעךס ׀ֿאַך אים גע׀ֿונען אַן אַנדעך 
מלכ֌ה. אי׹ נא֞מען איז געווען אסתך. זי איז געווען נא֞ך שע- 
נעך ׀ֿון דעך עךשטעך מלכ֌ה. דעך מלך הא־ט זייעך ליב֌ 
געהאַט די נײַע מלכ֌ה. װא֞ס זי הא־ט געב֌עטן, הא־ט עך אי׹ 
גענעב֌ן. און דעך מלך הא־ט ניט געוואוסט אַז אסתך איז 
אַ י֎דישע מיידל. 
אין דעם קינינס הויז איז געווען אסתךס ׀ֿעטעך. מע 
הא־ט אים געךו׀ֿן מ׹דכי השדיק, װײַל עך איז געווען א נו- 
טעך מענטש. העךט איין מא־ל מ׹דכי השדיק, וי שויי 
דינעךס ׹יידן ׊ווישן זיך אַז זי ווילן ׀ֿאַךסמען דעם מלך. איז 
מ׹דכי אַװעק און הא־ט עס דעך׊יילט אסמךן, און אסתך 
הא־ט עס דעך׊יילט דעם מלך. הא־ט מען די שוויי דינעךס 
אױ׀ֿגעהאַנגען. די גאַנ׊ע געשיכטע הא־ט מען ׀ֿאַךשךיב֌ן אין 
דעם קינינס ב֌וך. 
אין קינינס הױיז איז געווען אַ שלעכטעך מענטש. זײַן 
נא֞מען איז געווען חמן. װײַל עך איז געוען שלעכט, הא־ט 
מען אים געךו׀ֿן המן הךשע. דעך נאַךישעך קיניג הא־ט 


189 


ליב֌ געהאַט המן הךשע. און עך הא־ט געהייסן -- אַלע זא־לן 
זיך ב֌וקן ׀ֿאַך אים. הא֞ב֌ן אַלע זיך געב֌וקט ׀ֿאַך אים. נא֞ך 
איין מ׹דכי השדיק הא־ט זיך ׀ֿאַך אים ניט געװא֞לט ב֌וקן. 
איז המן הךשע אין כ֌עס געװא֞ךן אויף מ׹דכין, און וען 
עך הא־ט געהעךט אַז מ׹דכי איז אַ יי־׹, הא־ט עך געװא֞לט 
טייטן מ׹דכין און אויסהךגענען אַלע י֮דן. 

איז המן אַװעק שום נאַךישן מלך און געזא֞גט שו אים ; 
-- ,אַדוני מלך, זא֞לסט לעב֌ן און זײַן ׀ֿךײלעך! ׀ֿאַךקױף 
מי׹ אַלע יי֮דן ׀ֿון דײַן לאַנד און איך װעל זי אויסהךנענען". 

זא־נט שו אים דעך נאַךישעך מלך: -- ענעם זיי". 

איז המן אַװעק ׀ֿךײלעך ׀ֿון דעם מלך. 

מ׹דכי השדיק און אַלע יי־דן הא֞ב֌ן נעהעךט ׀ֿון דעך 
מעשׂה. הא֞ב֌ן זי אַלע ב֌יטעך געוויינט. מ׹דכי איז אַװעק 
שו אסתך המלכ֌ה און אי׹ געזא֞גט : 

-- ,,דו ב֌יסט דא־ך אַלײן אַ יי֎דיש קינד. ב֌עט דעם נאַ- 
ךישן מלך, עך זא־ל די יי־דן ניט אויסהךנענען". 


מ׹דכי השדיק המן הךשע מע וועךט אין כ֌עס 
דעך כ֌עס גייט א֞׀֌ 


׀ךאַ גע ס: 


וי אַזױ איז אסתך געװא֞ךן די מלכ֌ה ? 

׀ֿאַךװא֞ס הא־ט אסתך ניט געזא֞גט דעם מלך אַז זי איז א יי֎דישע 

טאַכטעך ? 

וי אַזױ הא־ט מ׹דכי געךאטעװעט דעם קיניגם לעב֌ן? 

וועך איז געווען הטן ? 

׀ֿאַךװא֞ס הא־ט מ׹דכי זיך ניט געב֌וקט ׀ֿאַך המנען ? 

װא֞ס הא־ט המן געטא֞ן ? 
שדיק תגמז 3ט1180160 (152014) 
ךשע תגותז 010166 (10526) 
אַדוני מלך 100 עמז (1608ץ106 1מץס40) / 

×¢/02(65ת זטסץ ,׀מואן 6ח} 

׀ֿאַךסמען מס׀וסק 10 (121540060) 
אױ׀ֿגעהאַנגען 6 


-ז סו 


סש אט זט מס 


190 


ב. 


יענע נאַכט הא־ט דעך נאַךישעך מלך זיך געליינט 
שלא֞׀ֿן. דעך קא֞׀֌ הא־ט אים וויי געמא֞ן און עך הא־ט ניט 
נעקענט אײַנשלא֞׀ֿן. הא־ט עך געךו׀ֿן אַ דינעך, עך זא־ל 
אים לייענען ׀ֿון קינינס ב֌וך וואו אַלץ איז ׀ֿאַךשךיב֌ן. 

נעמט דעך דינעך לייענען דא֞ס ב֌וך. קומט עד שו שו 
אַ מעשׂה װוי מ׹דכי השדיק הא־ט געךאַטעװעט דעם קינינס 
לעב֌ן, ווען שוויי דינעךס הא֞ב֌ן אים געװא֞לט ׀ֿאַךסמען. 
׀ֿךעגט דעך מלך ב֌ײַם דינעך: 

-- ,הא־ט מען מ׹דכין ב֌אַלױנט ׀ֿאַךן ךאַטעװען מײַן 
לעב֌ן ל" 

הא־ט דעך דינעך געענט׀ֿעךט: -- ,ניין. אין ב֌וך איז 
קיין זאַך ניט ׀ֿאַךשךיב֌ן". 

ךו׀ֿט אויס דעך מלך: -- ,וועך איז אישט אין הויף ? 
שיקט מי׹ אים אַךױיף". 

המן איז ג׹א־ד געווען אין הויף. עך איז נעקומען ב֌עמן 
דעם מלך, עך זא־ל אים לא־זן אױ׀ֿהעננען מ׹דכין. 

ענט׀ֿעךט מען דעם מלך: -- ,המן, חמן איז דא־". 

ענט׀ֿעךט דעך מלך: -- ,זא־ל עך אַךײַנקומען". 

קומט אַךײַן המן הךשע. ׀ֿךעגט ב֌ײַ אים דעך מלך; 
-- ,זא־ג מי׹, װא֞ס זא־ל מען טא־ן דעם מענטשן װא֞ס דעך 
מלך הא־ט אים ליב" ? 

טךאַכט המן ב֌ײַ זיך אין האַך׊ן : וועמען הא־ט דעך 
מלך ליב֌, אױב֌ ניט מיך ? זא־גט עך דעם מלך: -- ,אַדוני 
מֹלֶך, א֞ט װא֞ס מען דאַךם טא־ן דעם מענטשן װא֞ס דעך מלך 
הא־ט ליב֌: זא־ל מען דעם מענטשן א־נטא־ן אין קיניגלעכע 
קליידעך, זא־ל מען אים אַךױ׀ֿזע׊ן אױ׀ֿן קיניגס ׀ֿעךד און 
א־נטא־ן אױ׀ֿן קא֞׀֌ דעם קינינס ק׹וין. און זא־ל דעך גךעסטעך 
מיניסטעך אים ׀ֿיךן איב֌עך אַלע נאַסן און שךײַען : אַזױ 
וועךם געמאַן שום מענטשן װא֞ס דעך קיניג הא־ט אים ליב" 


11 


-- ,,דו הא֞סט גוט געזא֞גט, המן. טא֞ נעם און טו דא֞ס 
אַלץ שו מ׹דכין". 
אַז חמן הא־ט דא֞ס דעךהעךט, איז אים ׀ֿינ׊טעך געװא֞ךן 
אין די אױגן. עך קומט ב֌עטן דעם מלך, מע זא־ל אים לא־זן 
אױ׀ֿהענגען מ׹דכין -- הייסט אים דעך מלך נא֞ך טא־ן אַזאַ 
זאַך ! 
א֞ב֌עך אַז דעך מלך הייסט, מוז מען ׀ֿא֞לגן. איז המן 
אַװעק, הא־ט א֞נגעטא֞ן די קינינלעכע קליידעך אויף מ׹דכין. 
עך הא־ט אים אַךױ׀ֿגעזע׊ט אױ׀ֿן קיניגלעכן ׀ֿעךד און א֞נ" 
נעטא֞ן אים די קינינלעכע ק׹וין אױ׀ֿן קא֞׀֌. און המן הא־ם 
אַךומנע׀ֿיךט מ׹׹כין איב֌עך אַלע גאַסן און געשךי֎ען אױ׀ֿן 
קול: -- ,אַזױ וועךט געטא֞ן שו אַ מענטשן װא֞ס דעך קיניג 
הא־ט אים ליב֌". 
קליינע קינדעך הא֞ב֌ן דא֞ס געזען. הא֞ב֌ן זי זיך גע" 
׀ֿךייט און געמאַנ׊ט און געש׀֌ךונגען און געזונגען : 
מ׹דכי השדיק ךײַט אױ׀ֿן ׀ֿעךד, 
המן הךשע גייט אום אויף דעך עךד. 


| הייסן, ׀ֿא֞לגן | 
| עם ועךט ליכטיק (׀ֿינ׊טעך) אין די אױיגן | 


׀ֿךאַנעס: 
1 הא־ט דעך קיניג געהאַט ׀ֿאַךגעסן אַז מ׹דכי הא־ט אים געךאַטעװעט 
׀ֿון טויט ? 
2. הא־ט דעך קיניג אַליין געוואוסט וי שו ב֌אַלױנען מ׹דכין ? 
׀ֿאַךװא֞ס הא־ט המן ׀ֿא֞ךגעלײגט (566סקס׊ם)? אַזאַ גךויסע ב֌אַלױנונג? 
4 וי הא־ט המן הךשע זיך גע׀ֿילט, ווען עך הא־ט אַלײן געדאַך׀ֿט 
א֞׀֌געב֌ן מ׹דכין אַזױ ׀ֿיל כ֌בֿוד? 


אַךױ׀ֿזע׊ן מסקט 1206 10 
טךומ׀ֿיךן 8 (16240 10) 1216 10 


טס 


192 


ג. 


אסתך המלכ֌ה איז נעקומען שום מלך און הא־ט אים 
געב֌עטן: -- ,לא־ז ניט אַז חמן דעך ךשע זא־ל אויסהךגענען 
אַלע יַדן. איך אַליין ב֌ין אויך אַ יי֞דישע. אױב֌ מע וװועם 
הךגענען אַלע י־דן, װועט מען מיך אויך הךגענען". 


דעך מלך הא־ט דעךזען אַז עך הא־ט א֞׀֌נעמא֞ן א נאַךיש- 
קייט. עך איז אין כ֌עס געװא֞ךן אויף המנען און עך הא־ט גע- 
הייסן אױ׀ֿהענגען המנען אויף דעך זעלב֌יקעך ת֌ליה װא֞ס 
עך הא־ט געמאַכט ׀ֿאַך מ׹דכין. | 


מ׹דכי און אַלע יי־דן זײַנען געב֌ליב֌ן לעב֌ן. עס איז 
געווען ׀ֿךײלעך און לעב֌עדיק. מע הא־ט נעמאַכט אַ יום- 
טובֿ ׀֌וךים. מען איז אַךױס אין די גאַסן מיט טענץ און געזאַנג. 


׀ֿאַךשא֞לטן זא־ל וועךן המן 

װא֞ס איז געווען דעך עךגסטעך ! 
געב֌ענטשט זא־ל זײַן מ׹דכי 
װא֞ס איז געווען דעך ב֌עסטעך ! 
געב֌ענטשט זא־ל זײַן די מלכ֌ה 
װא֞ס הא־ט געהייסן אסת֌ך ! 


און קינדעך הא֞ב֌ן אויך געמאַנ׊ט און נגעזונגען: 


המן הךשע ליגט אין דעך עךד, 

מ׹דכי השדיק ׀ֿא֞ךט אױ׀ֿן ׀ֿעךד ! 

הײַנט איז ׀֌וךים, מא־׹גן איז אויס ! 

גיט מי׹ אַ גךא֞שן און טךײַב֌ט מיך אַךױס ! 


און די קינדעך הא֞ב֌ן נעשלא֞גן המנען מיט גךאַנעךס. און 
אַלע יא־׹, ווען עס קומט ׀֌וךים, דעדמאַנט מען זיך די מעשׂה 
מיטן נאַךישן מלך און עס וועךט זייעך ׀ֿךײלעך. און מי׹ 
ליידיקן אויס אַלע ׀ֿלאַשן, װײַל ׀֌וךים איז אַ משווה שו נאַשן. 


193 


׀֌וךים דאַך׀ֿן אַלע טךינקען און עסן און אויך די אַךעמע 
ניט ׀ֿאַךגעסן. 


(לעא֞ן עלב֌ע) 


ס'איז אַ משווה ׊וֹ... ב֌עסטעך -- עךנסטעך 
׀ֿאַךגעסן --- זיך דעךמאַנען 


׀ךאַגעס: 

1 װא֞ס איז געווען המנס סוף ? 
2 ׀ֿאַךװא֞ס הא־ט מען געמאַכט דעם יום-טובֿ ׀֌וךים ? 
8. געדענקט אי׹ די לע׊טע שוויי שוךות ׀ֿון דעם קינדעך-לידל וועגן 

׀֌וךים ? 
4 קענט אי׹ זיך דעךמא֞נען נא־ך מנהנים ׀ֿון דעם יום-טובֿ ׀֌וךים ? 
ת֌ליה 821105 (סץ-111) ׀ֿאַךשא֞לטן 40עטס 
׀ֿלאַש, די 06 אויסליידיקן ׊וממזס 0} 
גךא֞שן, דעך ׊ממסק 


1944 


המנם ׀֌לאַן 

זיי ווייסן אַלע המנס ׀֌לאַן 
און מאַכן זיך ניט וויסן, 
׹ואיק שלא֞׀ֿט די שטא֞ט שושן, 
ס'איז ׹ואיק אי׹ געוויסן, 

אַלע הא֞ב֌ן זיך מסת֌מא 

שו דעם טא־ג געגךייט, 

גע׀ֿךײט הא־ט זיך דעך ךשע המן 

מיט א גךויסעך ׀ֿךײד, 
נא֞ך ניט געוואוסט הא־ט כ֌וש און הודו 
אַז ׀ֿון גךויסן שטוךעם 
װעט זיך אוױיסלא֞זן אַ ב֌וידעם 
און אַ יום-טובֿ ׀֌וךים, 

(חנן קיעל) 


׊וליב֌ די קינדעך 


מן הךשע הא־ט שוין געהאַט ׀ֿאַךטיק זײַן 
: ׀֌לאַן װי אַזױ אויס׊והךנענען אַלע ידן. 
מאעטי/ - עך הא־ט אַזױ געטךאַכט: 

-/ן איך װועל אױ׀ֿהעננען מ׹דכין אוים 
דעך תליה. װועלן די יי֮דן ניט הא֞ב֌ן קיין 
׀ֿיךעך. א֞ב֌עך װא֞ס זא־ל איך טאַן מים 

אַזױ ׀ֿיל ײַ֎דן ? ׀ֿון װעמען זא־ל איך א֞נהײב֌ן ? 

און עך הא־ט ב֌אַשלא֞סן : 

איך װעל א֞נהײב֌ן ׀ֿון די קינדעך. איך װעל כאַ׀֌ן אַלע 
יי֎דישע קינדעך. איך װעל זיי אויסהךנענען. די יי֎דישע מו- 
טעךס װעלן נא־ך ניט וויסן אַז זייעךע קינדעך זײַנען טויט. 
זי וװעלן ב֌ךעננען עסן ׀ֿאַך די קינדעך. װעל איך כאַ׀֌ן די 
יי֎דישע מוטעךם און זי אויסהךגענען. דעךנא֞ך װעל איך 
טייטן די יי֎דישע ׀ֿא֞טעךס. 

דא֞ס איז געווען המנס ׀֌לאַן. א֞ב֌עך מ׹דכי הא־ט × ×¢- 
וואוסט ׀ֿון המנס ׀֌לאַן אויס׊והךנענען אַלע י־דן. מ׹דכי 
און אסת֌ך הא֞ב֌ן אױסגעךו׀ֿן : 

,דךײַ טעג און דךײַ נעכט זא־לן אַלע י־דן ׀ֿאַסטן און 
ב֌עטן גא־ט. עס זײַנען געווען יי֎דישע מאַמעס װא֞ס הא֞ב֌ן 
געװא֞לט געב֌ן זייעךע קינדעך אַ ב֌יסל עסן א֞דעך אַ ב֎֌ים? 
טךינקען. די מאַמעס הא֞ב֌ן נעטךאַכט : 

די קינדעך זײַנען נא־ך קליין, זיי מענן אַ ב֌יסעלע עסן 
א֞דעך אַ ב֌יסעלע טךינקען, ווען די גךויסע ׀ֿאַסטן. 

א֞ב֌עך אַלע יי֎דישע קינדעך הא֞ב֌ן ניט געװא֞לט ניט עסן 
און נים טךינקען, ווען די גךויסע ׀ֿאַסטן. זי הא֞ב֌ן געזאַנט : 

-- ,מי׹ זײַנען יי֎דישע קינדעך. אויך אונדו וויל חמן 
אויסהךנענען. דאַך׀ֿן מי׹ אויך ׀ֿאַסטן װי די גךויסע". 

אַלע יי֎דישע קינדעך הא֞ב֌ן גע׀ֿאַסט און געב֌עמן נא֞ט, 
עך זא־ל ךחמנות ק׹יגן אויף יי֮דן. 


195 


און נא֞ט הא־ט נעזען װי י֎֞דישע קינדעך ע׀ן ניט און 
טךינקען ניט, וי זי ׀ֿאַסטן וי די נךויסע, וי זיי ב֌עמן ב֌ײַ 
אים ךחמנות. און נא֞ט הא־ט ךחמנות נעקךיגן אויף די יי֎ךישע 
קינדעך און עך הא־ט ב֌אַשלא֞סן : 

׊וליב֌ די יי֎֞דישע קינדעך װעט דא֞ס נאַנ׊ע יַךישע 
׀ֿא֞לק זיך ךאַטעװען ! און אַזױ איז טאַקע געווען. 

| און אַזױ איז טאַקע געשען -- 
אַלץ ׊וליב֌ די יי֎דישע קינדעך ! 


ךחמנות הא֞ב֌ן, ךחמנות ק׹יגן 


יע ך קיטקאט 


׀ֿאַסטן מעגן -- ניט טא־׹ן 
׀ֿךאַנע ט: 
1. װא֞ס איז געווען המנם ׀֌לאַן ? 
2. װא֞ס הא֞ב֌ן יי־דן געטא֞ן אַז גא־ט זא־ל ךחמנות ק׹יגן ? 
3. װא֞ס האַב֌ן די מוטעךס געטךאַכט וועגן די קינדעך ? 
4 וװא֞ס הא֞ב֌ן די קינדעך געזא֞גט ? 
׊ליב֌ וועמען הא־ט גא־ט ךחמנות געקךיגן אויף אַלע יי֮דן ? 


׊וליב֌ 4 5246 ס4ם} 10 ׀ֿאַסטן 4 ס}ז 


קום איך אַךײַן שו ש׀֌ךינגען 


קום איך אַךײַן שו ש׀֌ךינגען 
אויף אַ ׀ֿיסעלע לויז, 
הייב֌ איך א־ן שו זינגען -- 
דעך דלות איז מי׹ גךויס, 
זינגען מי׹, לױיב֌ן מי׹ 
שושנת יעקבֿ, 
זינגען מי׹, לױיב֌ן מי׹ 


שושנת יעקבֿ, 
(׀ֿא֞לקסליד) 


16 


׀וךים-ש׀ילעךס 
א. 

-- , געקומען די ׀֌ודים-ש׀֌ילעךס! געקומען די ׀֌וךים- 
ש׀֌ילעךם". 

דעךהעךט ׀֌וךים-ש׀֌ילעךס, ש׀֌ךיננען מי׹ אַלע אין 
איין ךגע אַךױס ׀ֿונעם טיש און מי׹ שמייען שוין אַלע אַךום 
דעם קיניג אַחשוךוש מיט דעך נילדענעך ק׹וין. 

-- ,גוט יום-טובֿ! -- שיסן אויס די חבֿךה אַלע מיט 
איין מא־ל, גאַנץ ׀ֿךײלעך, און מע שטעלט זיך אוים אין 
שוויי ךייען. אוי אַ גילדענעם שטול זישט דעך קיניג אַחשוךוש 
און מע זינגט אַ לידל, 

-- ,דו ב֌יסט יוסף השדיק ?" -- ךות איך מיך א־ן שו 
׀ֿײַול דעם יתום, װא֞ס שטייט ב֌ײַ דעך זײַט מיט אַן אומעטיק 
׀֌נים. 

-- ,יוס׀ השדיק", -- מאַכט שו מי׹ ׀ֿײַװל. 

-- ,דו וועסט אויך ש׀֌ילן ?" -- ׀ֿךעג איך אים. 

-- ,אַז מע וועט מי׹ הייסן ש׀֌ילן, װעל איך ש׀֌ילן"-- 
מאַכט שו מי׹ יוסף השדיק און ב֌יינט זיך א־ן שו מי׹ אױ׀ֿן 
אועך -- ,ניב֌ מי׹ אַ שטיקל קוילעמש, ׀ֿון אײַעך ׀֌ודים- 
קוילעטש". 

-- ,מע װועט דעךוזען, װעט מען זיך ב֌ייזעךן", -- מאַך 
איך שו אים שטילעךהייט. 

-- , כאַ׀֌ אַװעק אַזױ אַז קיינעך זא־ל ניט זען", -- זאַנם 
עך שו מי׹ און די אייגעלעך גלאַנ׊ן. 

-- ,ננבֿענען ?" -- זא־ג איך. 

-- ,דא֞ס הייסט דען געננבֿעט ?" -- מאַכט עך. 

-- ,װא֞ס דען" -- זא־ג איך -- ,חייסט דא֞ס ?" 


197 


-- , איך ב֌ין טויט-הונגעךיק" -- זא־גט עך שו מי׹ שמטי- 
לעךהייט און עך עסט דעם קוילעטש מיט די אויגן -- ,׀ֿון 
גאַנץ ׀ֿךי נא־ך אין מײַן מויל נים געהאַט". 

דעך גאַנ׊עך עולם איז ׀ֿאַךמי׀ֿט אין ךעך , ש׀֌יל", ניי 
איך שו ׀֌אַמעלעך שום טיש, כאַ׀֌ אַװעק אַ שטיק קוילעטש 
און גיב֌ דא֞ס אים אין האַנט אַךײַן. יוסף השדיק לא־זט אַךא֞׀֌ 
קונשיק דא֞ס שטיקל קוילעטש אין קעשענע אַךײַן און טוט 
מי׹ אַ קוועטש ב֌ײַ דעך האַנט : 

-- , ב֌יסט אַ וואוילעך ייַנגל, געב֌ן זא־ל די׹ גא־ט אֵל- 
דא֞ס גוטס !" 


אַלדא֞ס גוטס | טויט-הונגעךיק | מאַכט שו מי׹ 
נא־ך אין מויל ניט געהאַט 


׀ֿואַגעס: 


1 וועך זײַנען געווען ׀֌וךים-ש׀֌ילעךם ? 

2. װא֞ס הא֞ב֌ן זיי געש׀֌ילט ? 

3 וועך איז געווען דעך ייַנגל װא֞ס הא־ט געש׀֌ילט יוסף השדיק ? 

4 איז עֶס ,גנבֿענען" דא־ם געב֌ן דעם ייַנגל אַ שטיקל קוילעטש? 

5 וי אַזױ זײַנען ב֌יידע ײַנגלעך גיך געװא֞ךן ׀ֿךײַנד ? 

יוסף השדיק (112492014 561×¥0) אַװעקכאַ׀֌ן 0 ס} 

ש׀֌ילעך, דעך זסץגןק טױט:הונגעךיק 18טז512 

אויסשיסן, דא־ 004 54זטס 10 קונשיק שאס1זן 
14 ס0} ׀ֿאַךטי׀ֿט 200 

מאַכן --- זא־גן וואויל 2000 

קוילעטש -- גךויסע חלה קיועטשן 26 10 

ב֌ייזעךן זיך ץז׀תג 06 0} אַלדא֞ס 6:/418ט6 //21 

ב3. 


-- , א׀ֿשך ווילט אי׹, מי׹ זא־לן אײַך ש׀֌ילן /מכיךת- 
יוסף' אויך ?" -- זא־גט דעך קיניג אַחשוךוש און טוט אויס 
די נילדענע ק׹וין און טוט א־ן אַ ׀֌ךא֞סט היטל. 

-- ,, גענוג, גענוג" -- מאַכט דעך זייךע און עך גיט דעם 


198 


קיניג אַחשוךוש אין האַנט אַךײַן אַ זילב֌עךנע מטב֌ע. די 
מש׀֌חה האַלט אין זע׊ן זיך שודיק אויף די עךטעך, כאַ׀֌ 
איך מיך אַדךױס אויף אַ מינוט ב֌אַנלײטן די ,,חבֿךה". 

-- ,קום!" -- מאַכט שו מי׹ יוסף חשדיק, און נעמט 
מיך א־ן ב֌ײַ דעך האַנט, -- ,קום מיט מי׹, איך הא֞ב֌ דיך 
ליב֌, ב֌יסט אַ וואוילעך יַנגל, זייעך אַ וואוילעך". 

-- ,וואוחין ?" -- זא־ג איך און דא֞ס האַךץ קלאַ׀֌ט מיך. 

-- ,שום קיניג אַחשוךוש" -- מאַכט עך שו מיך -- 
,מי׹ ש׀֌ילן שוין מעך הײַנט ניט. דא֞ס גייען מי׹ שום קיני; 
אַחשוךוש שו דעך סעוךה". 

יוסם חשדיק נעמט מיך א־ן ב֌ײַ דעך האַנט און מי׹ 
ש׀֌אַנען איב֌עך דעך ב֌לאַטע. 

די נאַכט ׹וקט זיך א־ן נענטעך און נענטעך, די ב֌לא֞טע 
וועךט װא֞ס װײַטעך אַלץ טי׀ֿעך. עס דאַכט זיך מי׹ אויס, 
אַז איך הא֞ב֌ ׀ֿליגל, עס ט׹א־גט מיך אין דעך לו׀ֿט, אט הייב 
איך א־ן ׀ֿלי֎ען... 

-- ,איך הא֞ב֌ מודא", -- זא־ג איך שו יוסף השדיק און 
האַלט אים שו ב֌ײַ דעך האַנט. 

-- ,װא֞ס הא֞סטו מו׹א, נאַךעלע ?" -- זא־נט יוסף השדיק 
און קײַט דא֞ס שטיקל קוילעטש װא֞ס איך הא֞ב֌ אים געגעב֌ן. 
-- ,דא־׹ט װועט זײַן אַ סעודה, נאַךעלע. דא־׹ט וועסטו העךן 
וי מי׹ זינגען לידעך... אוי, װא֞ס ׀ֿאַך אַ קוילעטש ב֌ײַ אײַך 
איז! ׊ענייט זיך אין מויל וי ׀֌וטעך !" 

-- ,אַ טײַעךע משיאה!" -- זא־ג איך -- , ב֌ײַ אונדז 
עסט מען אַלע טא־ג קוילעטש". 

-- ,אַלע טא־ג, קוילעטש ?" -- זא־נט יוסם חשדיק און 
ב֌אַלעקט זיך. -- ,,און ׀ֿלײש ל" 

-- ,אַלע טא־ג", -- זא־ג איך. 

-- ,אַלע טא־ג" -- מאַכט עך און טוט אַ שלונג, -- 
און איך עס ׀ֿלײיש נא֞ך איין מא־ל אין װא־ך, שב֌ת ; אי דא֞ס 
ניט אַלע שב֌ת". 


199 


-- ,וואו איז דײַן טאַטע ?" -- ׀ֿךעג איך אים. 

-- ,איך הא֞ב֌ ניט קיין טאַטן". 

-- ,ווא איז דײַן מאַמע ?" 

-- , איך הא֞ב֌ ניט קיין מאַמע". 

-- ,דעך זייךע ? ׹י ב֌א֞ב֌ץ ל" 

-- ,איך הא֞ב֌ ניט קיין זיידן, איך הא֞ב֌ ניט קיין ב֌א֞ב֌ע". 

-- ,אַ ׀ֿעטעך ? אַ מומע ?" 

-- ,, איך הא֞ב֌ ניט קיין ׀ֿעטעך, איך הא֞ב֌ ניט קיין 
מומע". 
| --- ;א ב֌ךודעך ? אַ שוועסטעך ?" 

-- ,איך הא֞ב֌ ניט קיין ב֌ךודעך, איך הא֞ב֌ ניט קיין 
שװועסטעך, איך הא֞ב֌ קיינעם ניט, קיינעם ניט, איך ב֌ין אַ 
יתום, ב֌ין איך !" | 

איך כאַ׀֌ אַ קוק אויף זײַן ׀֌נים און אויף דעך לבֿנה, און 
עס דאַכט זיך מי׹ אַז עך און די לבֿנה הא֞ב֌ן איין קא־לי׹... 
איך ׹וק מי׹ שו שו אים נא־ך נענטעך און מי׹ לױ׀ֿן נא־ד דעך 
חבֿךה". (לויט שלום'עליכם) 


| כאַ׀֌ן אַ קוק אַךױסכאַ׀֌ן זיך 


| חבֿךה עס ׊ענייט זיך אין מויל 


׀ֿהאַנגעסם: 


װא֞ס איז דא֞ס ׀ֿאַך אַ ש׀֌יל ,מכיךת יוסף" ? 

װא֞ס ׀ֿאַך אַ סעודה איז עס ב֌ײַם קיניג אַחשוךוש? 
׀ֿאַךװא֞ס דאַךף מען ש׀֌אַנען איב֌עך דעך ב֌לא֞טע ? 

ווי ׀ֿילט זיך דעך ךײַכעך יי֮נגל װא֞ס דעך׊יילט די מעשׂה ? 
וי לעב֌ט זיך דעם א֞ךעמען ייַנגל? 

װי, מיינט אי׹, ענדיקט זיך שלום-עליכמם מעשׂה ? 


ב} סא סש אז הס נס 


מכיךת יוסף (1/07561 5גז1חאסמת) משיאה ת1 (161516ת) 
אַךױסכאַ׀֌ן זיך טס 5624 0} ב֌אַלעקן זיך ×€×§1| 5 סמס 1104 0} 
ב֌לא֞טע, די טמ אי דא֞ס 1 60ט6 
א־נ׹וקן זיך, דא־ 4מסממג 10 קיא־לי׹, דעך 00 
נענטעך 67 שו׹וקן זיך 067 0016 10 


200 


׀֌וךים-ליד 


אַלע שטיב֌עך זײַנען א֞׀ֿן, 
קליינע קינדעך װאַךטן, הא֞׀ֿן 
אַז די ׀֌וךים-ש׀֌ילעךס װעלן 
קומען ש׀֌ילן ב֌ײַ די שװועלן ; 
און זיי װעלן ש׀֌ילן, זינגען, 
טאַנ׊ן ׀ךיילעך, ׀ֿךײלעך ש׀֌ךינגען, 
קליינע קינדעך װאַךטן, הא֞׀ֿן -- 
הא־ט עס טאַקע ב֌אַלד געטךאַ׀ֿן, 
׀֌לו׊עם העךט זיך אַזאַ לױ׀ֿן 
איב֌עך גאַסן, איב֌עך הױ׀ֿן, 
טי׹ און טויעך זײַנען א֞׀ֿן, 
׀֌וךים-ש׀֌ילעךס א֞נגעלא֞׀ֿן ! 
מאַסקעס ךויטע, ב֌לויע, װײַסע, 
מיט אַ ש׀֌יל און מיט אַ מעשׂה, 
ס'איז אַ מעשׂה גא־׹ניט ׀ֿךײלעך, 
מיט אַ גךויסן נאַך אַ מלך 
און זײַן הױ׀֌ט, דעם ךשע המן -- 
אַלע הא֞ב֌ן ׀ֿײַנט זײַן נא֞מען, 
קליינע קינדעך װאַךטן, הא֞׀ֿן 
אַז דעך סוף וועט זײַן ניט ב֌יטעך -- 
הא־ט עס טאַקע ב֌אַלד געטךאַ׀ֿן 
װײַל ס'איז גא־ט דא־ך אונדזעך היטעך, 
ב֌אַלד ׀ֿאַלט המן, ס׀ֿאַלט דעך ךשע, 
און דעך סוף אין גא־׹ נישקשה : 
אַלע זײַנען מי׹ ׊ו׀ֿךידן, 
ס'איז אַ יום-טובֿ הײַנט ב֌ײַ יי֮דן, 

(אלחנן איגדלמאן) 


שוועל 14} 
נישקשה 08 }סת 


201 


1 


יי מאטט הא׹ 


ב׀?-'.. 


 - 
יי א‎ 


202 


די נויםט 


אין ב֌ךוקלין אין אַ שטיב֌ל, 

א־ן ווענט און א־ן אַ דאַך 

הא־ט זיך געוואוינט אַן א֞ךעמאַן 
מיט קינדעךלעך אַ סך. 


און דא־׹ט ב֌ײַַ זיי אין שטיב֌ל 

איז ניט געווען קיין ב֌ךויט, 

װײַל דא־׹ט אין שטיב֌ל, הא־ט מיט זי 
געוואוינט די ב֌ייזע, גךויע נויט, 


דעך א֞ךעמאַן ׀ֿלעגט אױ׀ֿשטײן 
אַז שלא֞׀ֿן ׀ֿלעגט די וועלט 

און גיין שו ׀ֿוס ב֌יז אין ניו-יא־׹ק 
׀ֿאַךדינען ע׀֌עס געלט. 


און אַז די זון ׀ֿלעגט אױ׀ֿגײן 
און ב֌יז די זון ׀ֿאַךגײט -- 

די קינדעך ׀ֿלעגן וויינען שטאַךק : 
-- ,אוי, מאַמע, מאַמע, ב֌ךויט !* 


די גךויע נויט ׀ֿלעגט זישן 
ב֌ײַַם אויוון אויף אַ שטיין 
און זען אַלץ און ׀ֿךײען זיך 
און שאַך׀ֿן זיך די שיין, 


די מאַמע ׀ֿלעגט דא֞ס זען 

און וויינען שטילעךהייט 

און טךייסטן איךע קינדעךלעך ; 
;װא֞ס דאַך׀ט אי׹, קינדעך, ב֌ךויט ל֮י 


אי׹ ווייסט דא־ך, אַז דעך טאַטע 

איז אין ניו-יא־׹ק אַװעק, 

עך װעט אײַך ב֌ךענגען ׀ֿון ניו-יא־׹ק 
שוויי גךויסע, ׀ֿולע זעק, -- 


שוויי ׀ֿולע זעק מיט חלות, 

מיט ע׀֌ל און מיט ניס, 

מיט קיכעלעך און מיט שאַקא֞לאַך 
און טא֞ךט וי הא־ניק זיס, 


די קינדעך ׀ֿלעגן העךן, 

זיי הא֞ב֌ן זיך גע׀ֿךײט, 

און ׀ֿלעגן שוין דעם גאַנ׊ן טא־ג 
ניט ב֌עטן מעך קיין ב֌ךויט, 


און שטילינקע און גוטע 
געװאַךט ב֌יז ש׀֌עט ב֌ײַנאַכט, 
שו זען שי דעך טאַטע הא־ט 
שוויי זעק אַהיים געב֌ךאַכט ! 


דעך א֞ךעמאַן ׀ֿלעגט קומען 
בײַנאַכט, ׀ֿאַךזא֞ךגט און מיד, 


203 


און זא־גן שו די קינדעךלעך : 
-- ,הײַנט הא֞ב֌ איך גא֞ךנישט ניט". 


די קינדעך נעמען וויינען : 

-- ,אוי, ב֌ךױיט, אַ שטיקל ב֌ךויט !* 
דעך טאַטע שװײַגט, די מאַמע זי׀ֿ׊ט 
און ווינטשט אויף זיך דעם טויט. 


די גךויע נויט ב֌ײַם אויוון -- 

זי זישט זיך אויף אי׹ שטיין, 

און זעט אַלץ, און ׀ֿךײט זיך אַלץ, 
און שאַך׀ֿט זיך אַלץ די שיין, 


נא֞ך איין מא־ל הא־ט געטךא֞׀ֿן, 
געשלאַ׀ֿן איז די וועלט, 

דעך א֞ךעמאַן גייט אין נידיא־׹ק 
׀ֿאַךדינען ע׀֌עס געלט, 


א֞ט עךשט איז עך ׀ֿון שטיב֌ל 

שו ׀ֿוס אַזױ אַװעק, -- 

און ׀֌לו׊לינג קומט עך ב֌אַלד שו׹יק 
און ט׹א־גט שוויי ׀ֿולע זעק, 


שוויי ׀ֿולע זעק מיט חלות, 
מיט ע׀֌ל און מיט ניס, 

מיט קיכעלעך און שא֞קא֞לאַד 
און טא֞ךט וי הא־ניק זיס. 


און נעמט די קינדעך װעקן, 

עך װעקט זיי און עך לאַכט: 

-- ,שטייט אויף, אי׹ ליב֌ע קינדעךלעך, 
זעט װא֞ס איך הא֞ב֌ געב֌ךאַכט !* 


204 


נו, הא־ט מען דא֞ס אין שטיב֌ל 

אַ ב֌יסל זיך גע׀ֿךײט ! 

נא֞ך ניט גע׀ֿךײט הא־ט זיך מיט זי 
די ב֌ייזע, גךויע נויט, 


׀ֿון שךעק איז זי געװא֞ךן 

אַ קליינע, קליינע ג׹יל, 

און איז ׀ֿאַךקךא֞כן אונטעךן דיל 
און הא־ט ׊עוויינט זיך שטיל, 


(מאַני לייב֌) 


שאַך׀ֿן מ068ז502 ס0ס} זי׀ֿ׊ן 3180 0} 
הא־ניק, דעך ׊סמסם ג׹יל, די }10 
׀ֿאַךגײן 4 10 ׀ֿאַךקךא֞כן (ז3806ט) +0160 
די מאַמע און די קינדעך 
א. 
אחס מאַן איז געשטא֞ךב֌ן. זי איז נעב֌ליב֌ 
=== : ן ×¢ א֞ךב֌ן ×¢ ן 


אַן א֞ךעמע אַלמנה מיט שוויי קליינע 
קינדעך. דעך זון ניסן איז געווען דעך 
עלטעךעך, עך איז שוין געווען נײַן יאַך 
אַלט, און דא֞ס קליינע טעכטעךל ךחלע 
איז נא֞ך געווען ×€Ö¿×™× ×£ יאַך. 
לאה הא־ט געדאַך׀ֿט אַליין ׀ֿאַךדינען 
׀ֿאַך זיך און ׀ֿאַך די קינדעך. הא־ט זי א֞נגעהױב֌ן נייען קלײי- 
דעלעך ׀ֿאַך קינדעך. אַ גאַנ׊ן טא־ג איז זי געזעסן אײַנגע- 
ב֌וינן איב֌עך דעך אַךב֌עט. זי הא־ט קוים ׀ֿאַךדינט אויף א 
שטיקל ב֌ךוים. 
אין א֞װנט, ווען ניסן קומט ׀ֿון דעך יי֎דישעך שול, 
ב֌לײַב֌ט עך זישן מיט דעך מאַמען און מיט דעך שוועסטעך 
אין שטוב֌. די חבֿךים לױ׀ֿן אַךום אין דךויסן, א֞ב֌עך ניסן איז 
מים זײַן שוועסטעךל. עך שנײַדט אי׹ אויס ׀ֿיינעלעך ׀ֿון 


יי 


אאון 
2 / 
+ 
גון 
2 
4 
ייה,, 
יי 
יי 
יש 
ךשאו 


205 


׀ַ֌אַ׀֌יך און ׀ֿון שטיקעלעך שטא֞ף מאַכט עך אי׹ קליינע 
ליאַלקעס. עך איז נליקלעך, ווען עך זעט װי די קליינינקע 
הא־ט ׀ֿאַךגעניגן ׀ֿון די ש׀֌ילעכלעך װא֞ס עך מאַכט. עך 
ב֌עט אויך אויס ׀ֿאַךן שוועסטעךל דא֞ס ב֌עטעלע. עך טוט 
אי׹ אויס די שיכלעך און ׀ֿאַךן שלא֞ף דעך׊יילט עך אי׹ אַ 
מעשה. 

די נאַנ׊ע ׊ײַט זישט די מאַמע אײַנגעב֌ױגן ב֌ײַ דעך נייד 
מאַשין. אַמא֞ל טךע׀ֿט זיך אַז די מאַמע זינגט ב֌ײַ דעך אַך- 
ב֌עט. וועךן ב֌יידע קינדעך שטיל און העךן זיך שו שו דעך 
מאַמעס זינגען. 


עלטעךעך --- ייַנגעךעך 
אײַנגעב֌ויגן אױסב֌עטן אַ בעט 


׀ֿךאַ גע ט: 


וועך איז אַן אַלמנה ? וועך זײַנען יתומים ? 

׀ֿון װא֞ס הא־ט לאה ׀ֿאַךדינט אויף אַ שטיקל ב֌ךויט ? 
װאַס הא־ט ניסן געטא֞ן ׀ֿאַך זײַן שוועסטעךל? 

איז ניסנס לעב֌ן געווען אַ שוועך לעב֌ן? 

איז דעך אלמנהם לעב֌ן געווען אַ שוועך לעב֌ן ? 


בן ׀א טס ׊ם דס 


געשטא֞ךב֌ן 010 ניימאַשין 6ס' 5618 
ליאַלקע, די 0011 אױיסב֌עטן 06 2 46גמז ס} 
שטא֞ף 121׹ז אײַנגעב֌ויגן 806 +601ט 
ש׀֌ילכל, דא֞ס {ס1 


ב֌. 


עס איז שוין געווען נא־ך ׀֌וךים. אין אַלע הײַזעך הא־ט 
מען זיך געגךייט שו ׀֌סח. אין דעך ׊ײַט איז דא־ אַ סך אַך" 
ב֌עט, װײַל אויף ׀֌סח נייט מען נײַע קליידלעך ׀ֿאַך קינדעך. 
א֞ב֌עך ג׹א־ד דעמא֞לט איז די מאַמע קךאַנק געװא֞ךן. זי הא־ט 
נעמוזט זיך לייגן אין ב֌עט. 

זײַנען ניסן און ךחלע געשטאַנען ב֌ײַ דעך מאַמעס ב֌עט, 


206 


נעקוקט אויף אי׹ און געשויגן. דעך מאַמעס אױיגן זײַנען 
׀ֿאַךמאַכט. זי א֞מעמט שוועך. די ב֌אַקן זײַנען ׹וים. דא֞ס 
שלא֞׀ֿט זי אַזױ? 
א֞ב֌עך א֞ם ע׀ֿנט די מאַמע די אויגן און קוקט אויף אי- 
ךע קליינע יתומים און זי׀ֿ׊ט. ׀ֿךענט ניסן שטילעךהייט : 
-- , דו ווילסט ע׀֌עם, מאַמע ? זא־ג, װעל איך די׹ געב֌ן". 
-- ,ניין", -- ענט׀ֿעדט די מאַמע. 
-- ,װא֞ס זשע זי׀ֿ׊סטו ?" -- ׀ֿךעגט װוידעך ניסן. 


-- ,דעך גדויסעך יום-טובֿ ׀֌סח קומט א־ן. װעך װועם 
׀ֿאַך אײַך אַלץ שוג׹ייטן ?" 


ניסן הא־ט אַ קוש געטא֞ן די מוטעך אױ׀ֿן שמעךן און 
געזאַנט: 

-- ,זא־׹ג זיך ניט, מאַמע. איך װעל גיין און זיך אַװעק- 
שטעלן לעב֌ן די קךא֞מען. אַז אַ ׀ֿךױ װעט קױ׀ֿן אַ ׀֌עקל 
סחוךה, װועל איך עס א֞׀֌טךא֞נן און ׀ֿאַךדינען אַ ב֌יסל געלט". 

-- ,,און איך על אױ׀ֿךאַמען דא֞ס הויז", -- הא־ט די 
קליינע ךחלע געזאַנט. 


די קךאַנקע מוטעך הא־ט געשמייכלט : 


-- ,קינדעךלעך, איך װעל מיט גא֞טס הילף אויף ׀֌סח 
געזונט וועךן. דו, ניסן לעךן אויס ךחלען די ׀ֿיך קשיות. מי׹ 
ועלן א֞׀֌ךיכטן אַ שיינעם סדך". 


און אַזױ איז טאַקע געווען. לאה איז געזונט געװא֞ךן און 
זי הא־ט אַלץ ׊וגעגךייט אויף ׀֌סח. עס איז געקומען די עךש- 
טע נאַכט ׀ֿון סדך. ךחלע הא־ט גע׀ֿךענט די ׀ֿיך קשיות. 
ניסן הא־ט װי אַ גךויסעך געזא֞גט ׀ֿאַך דעך מוטעך און 
דעך שוועסטעך די הנדה. עס איז געווען אַ סדך װי ב֌ײַ אַלע 
יי֮דן, אַ סדך וי גא־ט הא־ט געב֌אַטן. 


207 


מע הא־ט געע׀ֿנט די מי׹ ׀ֿאַך דעם טײַעךן גאַסט 
אליהו הנבֿיא. די קינדעך הא֞ב֌ן געקוקט אויף דעם ׀ֿולן כ֌וס 
מיט װײַן װא֞ס מע הא־ט נגעשטעלט ׀ֿאַך אים. 


-- ,עך איז דא־ געווען, עך איז דא־ געוען!" -- הא־ם 
ךחלע אױסגעךו׀ֿן און נגע׀֌אַטשט מיט די הענטלעך. -- 
זעסט, מאַמע, אין כ֌וס איז געװא֞ךן אַ ב֌יסעלע װייניקעך 
װײַן". 

לאה הא־ט אַךומנענומען איךע ב֌יידע קינדעך און אַלע 
דךײַ האַב֌ן נעזוננען דא֞ס ליד ,, אליהו הנ בֿיא". ני׀ן און ךחלע 
הא֞ב֌ן נענומען טאנשן און די מוטעך, אַ ׀ֿךײלעכע, הא־ט שו" 
נע׀֌אַטשט מיט די הענט. 


נש. ב֌ן-שיון, ידיש : ח. ב֌אַךקאַן) 


אליהו הנבֿיא סדך קשיות 
הנדה װי נא֞ט הא־ט נעב֌א֞טן 
׀ֿךאַ גע ס: 
1. ׀ֿאַךװאַס איז געװא֞ךן גא־׹ שוועך דא֞ס לעב֌ן ׀ֿון דעך א֞ךעמעך 
מש׀֌חה ? 


2. הא־ט די קךאַנקע מאַמע געזי׀ֿ׊ט, װײַל עס הא־ט אי׹ וויי געטא֞ן ‏ 
3 װא֞ס הא־ט דעך יי֮נגל געזא֞גט דעך קךאנקעך מוטעך? 
4 וי הא־ט די קךאַנקע געטךייסט איךע קינדעך? 
5 איז געווען ב֌ײַ דעך א֞ךעמעך מש׀֌חה אַ סדך וי גא־ט הא־ט געב֌א֞טן ‏ 
6 װעך הא־ט געזא֞גט די הגדה ? 
7 ווען הא֞ב֌ן די קינדעך געטאַנ׊ט ? 

ג׹א־ד דעמא֞לט ת46} 354( 

א֞טעמען 210 ס0} 

׀֌עקל, דא֞ס = 

א֞׀֌ךיכטן, דא־: 04 10 

געב֌א֞טן 0060 


הגדה 


׀֌אַטשן מיט די הענט 


208 


)428006( 4882020 
10 0140 95 


מײַן יַנגעלע 


איך הא֞ב֌ אַ קליינעם יי֎נגעלע, 

אַ זונעלע -- גא־׹ ׀ֿײַן! 

ווען איך דעךזע אים, דאַכט זיך מי׹, 
די גאַנ׊ע וועלט איז מײַן, 


נא֞ך זעלטן, זעלטן זע איך אים, 
מײַן שיינעם, ווען עך װאַכט; 
איך טךעף אים ת֌מיד שלאַ׀ֿנדיק, 
איך זע אים נא֞ך ב֌ײַנאַכט, 


די אַךב֌עט טךײַב֌ט מיך ׀ֿךי אַךױס 
און לא־זט מיך ש׀֌עט שו׹יק, 

א֞; ׀ֿךעמד איז מי׹ מײַן אייגן לײַב, 
א֞, ׀ֿךעמד מײַן קינדס אַ ב֌ליק ! 


איך קום ׊עקלעמטעךהייט אַהיים, 

אין ׀ֿינ׊טעךניש געהילט ; 

מײַן ב֌לייכע ׀ֿךױ דעך׊יילט מי׹ ב֌אַלד, 
וי ׀ֿײַן דא֞ס קינד זיך ש׀֌ילט ; 


וי זיס עס ךעדט, װוי קלוג עס ׀ֿךעגט : 
לא־, מאַמע, גוטע מא, 

ווען קומט און ב֌ךענגט א ×€×¢× ×™ מי׹ 
מײַן גוטעך, גוטעך ׀ֹ֌אַ לי 


איך שטיי ב֌ײַ זײַן געלעגעךל 
און זע און העך און -- שאַ! 

אַ ט׹וים ב֌אַװעגט די לי׀֌עלעך ; 
;א֞, וואו איז, וואו איז ׀א לי 


209 


איך קוש די ב֌לױיע אייגעלעך, 
זיי ע׀ֿענען זיך : ;א֞, קינד !* 
זיי זעען מיך, זיי זעען מיך, 
און שליסן זיך געשווינד, 


;דא־ שטייט דײַן ׀֌אַ׀֌אַ, טײַעךעך, 


אַ ׀֌ענעלע די׹ נאַ!" 
אַ ט׹וים ב֌אַװעגט די לי׀֌עלעך 
;א֞, וואו איז, וואו איז ׀֌אַ ?* 


איך ב֌לײַב֌ ׊עװייטיקט און ׊עקלעמט, 
׀ֿאַךב֌יטעךט און איך קלעך : 


9 
0 


ווען דו װאַכסט אויף אַמא֞ל, מײַן קינד, . 


גע׀ֿינסטו מיך ניט מעך. 


(מא֞ךיס ךא֞זענ׀ֿעלד) 


װאַכן 6 06 0ס} געהילט 

לײַב֌, דא֞ס ץססט שליסן 

ב֌ליק, דעך 6 טט׹ום, דעך 
׊עקלעמט(עךהייט) 6664 געלעגעך, דא־: 
׀ֿינ׊טעךניש 9 ׊עװיטיקט 


210 


׀ֿאַךב֌יטעךט 


תן קט 2060 
6 0} 

0621 

5160 10 1206 
תו2ק מו 
0ססחזס 


מ ש ה 


אי׹ אַךב֌עט ׀ֿון ׀ֿךי, 

אי׹ אַךב֌עט ב֌יז ש׀֌עט 

ב֌ײַ שיגל און ליים ; 

אי׹ גךאַב֌ט און אי׹ קנעט, 
און מויעךט ׀ֿאַך ׀֌ךעהן 
׀֌אַלאַ׊ן און שטעט, 


איך ׀ֿיל אײַעך קנעכטשאַ׀ֿט, 
איך ׀ֿיל און איך ווייס, 

איך זע אױ׀ֿן שטעךן 

די טךא֞׀֌נס ׀ֿון שווייס, 

זיי ךינען, די טךאַ׀֌נס, 

אַךײַן אין דעם ניל, 


שיגל 

מויעךן 
קנעכטשאַ׀ֿט 
ךינען 

ב֌ךויזן 

דאַן -- דעמא֞לט 
אין דעך װײַטן 
זײַד 

שטךיק 


עך ב֌ךויזט דאַן און קאַכט 
און קען ניט זײַן שטיל, 


און דא־׹ט אין דעך װײַטן 
גע׀ֿינט זיך אַ לאנד, 

װי זײַד איז דעך הימל, 
וי ׀֌עךל דעך זאַמד, 
דא־׹ט ךוישן די ווינטן 

װוי לויטעך מוזיק, 

דאַךט זינגען די ׀ֿײיגל 

׀ֿון אײב֌יקן גליק.. , 

און אי׹ שטייט געב֌ונדן 
אין קייטן, אין שטךיק, 


(אַבֿךהם ךייזען) 


(10/4)5זס 


4 }0 5106 מוז 114טט ס0ז 


7ז6ע512 
מטז 0} ,1106 0ס} 
1 ס0} 


2627 ז2} 
11 
(006)5ז 


211 


די מעשה ׀ון ׀֌סח 


א. 
יט ן ך ס איז געווען אַ הוננעך איב֌עך דעך וועלט, 
שי ןש ט א֞בעך אין לאַנד מש׹ים איז נעווען ב֌ךויט. 
זײַנען יי־דן נעקומען אין לאַנד מש׹ים. זי 
זײַנען שוין דא־׹טן געב֌ליב֌ן א לאַנגע ׊ײַט. 

׀֌ךעה, דעך קיניג ׀ֿון מש׹ים, הא־ט ׀ֿון 

די יי־דן נעמאַכט שקלאַ׀ֿן. יי֮דן הא֞ב֌ן גע- 
מוזט שוועך אַךב֌עמטן: מאַכן שיגל און 
ב֌ויען שטעט און ׀֌יךאַמידן ׀ֿאַך ׀֌ךעהן, דעם קיניג ׀ֿון מש׹ים. 

די יי֎ךישע שקלאַ׀ֿן האַב֌ן געוואוסט אַז זי זײַנען אַמא֞ל 
געווען ׀ֿךײַע מענטשן. זיי הא֞ב֌ן געװא֞לט ווידעך וועךן ׀ֿךײַ. 
א֞ב֌עך ׀֌ךעה איז געווען זייעך שטאַךק. הא֞ב֌ן יי֮דן ניט גע" 
וואוסט וי זיי קענען וועךן ׀ֿךײַ. 

׀֌ךעה הא־ט מודא געהאַט: טא֞מעך װועט ׊וישן די 
שקלאַ׀ֿן געב֌א֞ךן וועךן איינעך װא֞ס וועט זי ב֌אַ׀ֿךײַען. הא־ט 
דעך ב֌ייזעך ׀֌ךעה אַךױסנענעב֌ן אַ געזעץ: 

אַלע ייַנגלעך װא֞ס װעךן געב֌א֞ךן ב֌ײַ יי־דן זא־ל מען 
אַךײַנװאַך׀ֿן אין טײַך. 

ב֌ײַ אַ יי֎דישעך מוטעך, װא֞ס הא־ט געהייסן יוכבֿד, איז 
געב֌א֞ךן געװא֞ךן א ייַננל. דעך יַננל איז געווען זייעך שיין. 
הא־ט די מוטעך אים ב֌אַהאַלטן דךײַ חדשים ׊ײַט. מעך הא־ט 
זי אים ניט נעקענט ב֌אַהאַלטן. 

הא־ט די מוטעך נעמאַכט אַ קעסטעלע ׀ֿון הא֞לץ און 
הא־ט דא֞ס אַךומגעקלע׀֌ט אַז װאַסעך זא־ל ניט קענען אַךײַן 
אין אים. און זי הא־ט דא֞ס קינד אַךײַנגעליעט אין קעסטעלע. 

דא֞ס קעסטעלע מיטן קינד הא־ט די מוטעך אַװעקגע- 
שטעלט ב֌ײַם ב֌ךענ טײַך. זײַן עלטעךע שוועסטעך מ׹ים 
איז נעשטאַנען ׀ֿון דעך װײַט שו ווי׀ן װא֞ס וועט געשען מיט 
דעם קינד. 


212 


׀֌ךעהס טא֞כטעך איז אַךא֞׀֌ שום טײַך זיך ב֌א֞דן. שו- 
זאַמען מיט אי׹ זײַנען געווען איךע מיידלעך. דעךזעט ׀֌ךעהס 
מא֞כטעך אַ קעסטעלע ב֌ײַם ב֌ךענ טײַך. שיקט זי איינע ׀ֿון 
איךע מיידלעך : -- , ב֌ךענג מי׹ דא֞ס קעסטעלע אַהעך". 

הא־ט די מיידל געב֌ךאַכט. 

ע׀ֿנט ׀֌ךעהס טא֞כטעך דא֞ס קעסטעלע און שךײַט 
אויס: -- ,אַ קינד !" 

און דא֞ס קינד שמייכלט שו אי׹ און שטךעקט אס 
זײַנע הענמטלעך שו אי׹. 

הא־ט ׀֌ךעהס טאַ֞כטעך זיך דעךב֌אַךעמט אױ׀ֿן קינד. 

-- , ׀אַךאַ שיין קינד !" -- הא־ט איינע ׀ֿון די מיידלעך 
געזאַנט. 

-- , דא֞ס מוז זײַן ׀ֿון די קינדעך ׀ֿון די יי־דן", --- הא־ט 
׀֌ךעהס טאַכטעך געזאַנט. 

-- ,א֞ב֌עך וועך וועט זיינן דא֞ס קינד ?" -- הא־ט איינע 
׀ֿון איךע מיידלעך גע׀ֿךענט. 

איז ׊ונענאַנגען שו זי דעם ייַנגלס שוועסטעך, די קלונע 
מ׹ים, און זא־נט שו ׀֌ךעהס טא֞כטעך: -- ,זא־ל איך גיין 
און ךו׀ֿן אַ יי֎דישע ׀ֿךױ, אַז זי זא־ל זיינן ׀ֿאַך די׹ דא֞ס קינ׹ ?" 

-- ,ניי", --- הא־ט ׀֌ךעהס מא֞כטעך געענט׀ֿעךט. 

איז די מיידל גענאַנגען און געךו׀ֿן די מוטעך ׀ֿון קינד. 
און ׀֌ךעהס טא֞כטעך הא־ט אי׹ געזא֞נט: --, נעם דא֞ס קינד 
און זייג עס און איך װעל די׹ ב֌אַ׊א֞לן. אַז דא֞ס קינד וועם 
מעך ניט דאַך׀ֿן זיינן, ב֌דענג עס שו מי׹". 

-- , גוט", -- הא־ט געענט׀ֿעךט די מוטעך ׀ֿון קינד. 


אַװעקשטעלן אַךײַנלײגן, אַךײַנװאַך׀ֿן ‏ | 


׀ֿךאַ נעס: 


1 ׀ֿאַךװא֞ס זײַנען יי֮דן געקומען קיין מש׹ים ? 
2 װא֞ס הא֞ב֌ן ׀֌ךעהס שקלאַ׀ֿן געמוזט טא־ן ? 


213 


8. הא֞ב֌ן יי֮דן געהאַ׀ֿט שו וועךן ׀ֿךײַ ? 

4 װא֞ס ׀ֿאַך אַ ב֌ייז געזעץ הא־ט ׀֌ךעה אַךױסגעגעב֌ן? 

85 װא֞ס הא־ט יוכבֿד געטא֞ן, ווען זי הא־ט מעך ניט געקענט ב֌אַהאַלטן 
אי׹ קינד ? 

6 וי אַזױ הא־ט ׀֌ךעהס טא֞כטעך גע׀ונען דא֞ס קינד? 

7 וי אַזױ הא־ט זי געוואוסט אַז דא֞ס איז ׀ֿון די קינדעך ׀ֿון די יי֮דן ? 

8 װא֞ס איז געווען מךימס קלונעך ׀֌לאַן ? 


יוכבֿד 60חץחאסץ בא־דן זיך 6 0} 

מ׹ים גזגץזואן דעךבאַךעמען זיך /}×§ 8276 0} 

אַךײַנװאַך׀ֿן תו שסזת} ס} זײגן { (500211098 2) 1664 0} 

אַךומקלע׀֌ן 5106 211 מס 2516 0} 6חסעל 10 
ב. 


אַז דא֞ס קינד איז נגךעסעך געװא֞ךן, הא־ט די מוטעך 
געב֌ךאַכט אי׹ איינן קינד שו ׀֌ךעהס טא֞כטעך. ׀֌ךעהס 
טאַכטעך הא־ט ליב געהא֞ט דעם ייַנגל און עך איז געווען ב֌ײַ 
אי׹ אַזױ וי אַן איינן קינד. זי הא־ט אים אַ נא֞מען נעגעב֌ן 
משה (דא֞ס װא֞ךט משה הייסט אַךױסנע׊ױגן), װײַל זי הא־ט 
געזאַנט: -- ,,איך הא֞ב֌ אים ׀ֿון װאַסעך אַךױסגע׊ױגן". 

משה איז געװאַקסן אין ׀֌ךעהס הויז. עך איז געװא֞ךן 
אַ קלונעך און שטאַךקעך מאַן. איז עך אַךױסנעגאַנגען זען 
װא֞ס עס טוט זיך אויף דעך וועלט. הא־ט עך געזען וי שוועך 
עס אַךב֌עטן די יי֎ךישע שקלאַ׀ֿן און װי ב֌יטע- עס לעב֌ט זיך 
זיי. און עך הא־ט שוין אויך געוואוסט אַז עך אַליין איז אַ יי֮ד. 

איין מא־ל זעט עך װוי אַן אױ׀ֿזעעך שלא֞גט אַ יי֎דישן 
שקלאַף. משה הא־ט געװא֞לט העל׀ֿן דעם שקלאַף. אין 
נעשלעג מיטן ב֌ייזן אױ׀ֿזעעך הא־ט משה אים דעךהךגעט 
און זײַן טויטן קעך׀֌עך ב֌אַהאַלטן אין זאַמד. 

אַ שווייט מא־ל זעם עך װי א שטאַךקעך ייד שלא֞גט אַ 
שװאַכעךן יי־ד. הא־ט עך געזא֞גט שו דעם אומגעךעכטן: -- 
, ׀ֿאַךװא֞ס שלא֞גסטו דײַן חבֿך ?" 

הא־ט יענעך געזא֞נט : -- ,וועך ב֌יסטו עס ? װעך הא־ט 
דיך געמאַכט ׀ֿאַך אַ ךיכטעך איב֌עך אונדז? װוילסטו מיך 


214 


אויך דעךהךגענען וי דו הא֞סט דעךהךנעם אַ מ׊ךישן אױ׀ֿ- 
ועעך?" 

הא־ט משה געזען אַז מע ווייסט ווענן דעך זאַך. אויך 
׀֌ךעה הא־ט זיך דעךוואוסט. איז משה אַנטלאַ׀ֿן ׀ֿון לאַנד 
מש׹ים און עך איז נעקומען אין אַ ׀ֿךעמד לאַנד. 

דא־׹טן הא־ט עך חתונה געהאַט און איז געװא֞ךן אַ ׀֌אַס- 
טעך ׀ֿון שא֞ף ב֌ײַ דעם ׀ֿא֞טעך ׀ֿון זײַן װײַב֌. 

איין מא־ל ׀ֿיךט משה זײַנע שא֞ם, זעט עך ׀ֿון דעך װײַט 
-- עס ב֌ךענט אַ דא־׹ן. קומט עך שו נענטעך און זעט -- 
דעך דא־׹ן ב֌ךענט און וועךט ניט ׀ֿאַךב֌ךענט. 

שטייט משה און וואונדעךט זיך, ׀ֿאַךװא֞ס דעך דא־׹ן 
ב֌ךענט און וועךט ניט ׀ֿאַךב֌ךענט. און ׀֌לו׊לינג העךט עך 
אַ שטים : -- , משה! משה!" 

העךט עך װײַטעך די שטים: -- ,נא֞ט הא־ט געהעךט 
דא֞ס געשךיי ׀ֿון די יי֎דישע שקלאַ׀ֿן אין מש׹ים. נא֞ט וועם זי 
ךאַסעװען. דו װועך דעך ׀ֿיךעך ׀ֿון די שקלאַ׀ֿן ! ׀ֿיך זי 
אַךױס ׀ֿון מש׹ים ! דו גי שו ׀֌ךעהן און זע, עך זא־ל אַךױס- 
לא־זן די יי֎דישע שקלאַ׀ֿן !" 

הא־ם משה גע׀ֿילט אַז עך מוז אַזױ מאַן. און עך 
איז אַװעק אין לאַנד מש׹ים. ׊וזאמען מיט זײַן עלמעךן 
ב֌ךודעך אַהךן איז עך געקומען שו ׀֌ךעדן : 

-- , לא־ז אַךױיס די יי֮דן ו" 

א֞ב֌עך ׀֌ךעה הא־ט ניט געװא֞לט זיך ׊והעךן שו משהס 
׹ייד. הא־ט משה געוויזן וואונדעך און זיין שטעקן איז גע- 
װא־׹ן אַ שלאַנג און ׀ֿון שלאַנג איז ווידעך געװא֞ךן אַ שטעסן. 
א֞ב֌עך ׀֌ךעה הא־ט אַלץ ניט געװא֞לט זיך ׊והעךן שו משהס 
׹ייד. 

און ׀֌ךעה הא־ט נא־ך שוועךעך געמאַכט דא֞ס לעב֌ן ׀ֿון 
די יי֎דישע שקלאַ׀ֿן. שו מאַכן שינל דאַךף מען שטךוי. ׀ֿךי֎עך 
הא־ם מען די שקלאַ׀ֿן נעגעב֌ן שטךוי. אישט הא־ט מען זי 


215 


געזא֞נט: -- ,גייט און זוכט אַליין שטךוי ! א֞ב֌עך די שא־ל 
שיגל װא֞ס אי׹ מוזט מאַכן זא־ל ב֌לײַב֌ן וי געווען !" 

און ׀֌ךעה הא־ט געזאַנט: -- ,ייַדן זײַנען ׀ֿױל. זא־לן 
זי אַךב֌עטן שוועךעך, װועלן זי ׀ֿאַךגעסן שו טךאַכטן וועגן 
׀ֿךײַהײיט". 


אַךױס׊י֎ען, אַךױסגע׊ױגן אַךױס׀ֿיךן 


ב֌ךענען, ׀ֿאַךב֌ךענען אַךױסלא֞זן 


׀ֿהאַ גנע ס: 


׀ֿאַךװא֞ס הא־ט ׀֌ךעהס טאַכטעך אַנגעךו׀ֿן דא֞ס קינד משה ? 
׀ֿאַךװא֞ס הא־ט משה דעךהךנעט אַ שלעכטן מ׊ךישן אױ׀ֿזעעך ? 
׀ֿאַךװא֞ס איז משה אַנטלא֞׀ֿן ׀ֿון מש׹ים ? 

װא֞ס איז געווען דעך וואונדעך ׀ֿון דעם ב֌ךענענדיקן דא־׹ן ? 

װא֞ס הא־ט גא־ט געזאַגט משהן ? 

װא֞ס הא־ט משה געטאַן ? 

וי אַזױ איז דא֞ס לעב֌ן ׀ֿון די שקלאַ׀ֿן געװא֞ךן נא־ך שוועךעך ? 
איז עס טאַקע ׹יכטיק, אַז ווען מען אַךב֌עט שוועךעך ׀ֿאַךגעסט מען 
שו טךאַכטן וועגן ׀ֿךײַהייט ? 


אַךױיסגע׊ױגן 11606טק ׀ֿאַךב֌ךענען קט מזטס ס} 
אױ׀ֿזעעך 61סטטס שלאַנג, די 6 
געשלעג 06 118 שטךוי, דא֞ס 5120 


= 


הא־ט גא־ט געשטךאַ׀ֿט מש׹ים. ׀ֿון אַלע װאַסעךן און 
אַלע טײַכן איז געװא֞ךן ב֌לוט. אַלע ׀ֿיש זײַנען אויסנע- 
שמאַךב֌ן. א֞ב֌עך ׀֌ךעה הא־ט אַלץ ניט געװא֞לט ב֌אַ׀ֿךײַען 
די יי֮דן. | 

הא־ט גא־ט נעשטךא֞׀ֿט מש׹ים מיט ׀ֿךעש. ׀ֿךעש הא֞ב֌ן 
גענומען ק׹יכן אין אַלע הײַזעך, אין די ב֌עטן, אין די אויוונס, 
אין די עסנס. הא־ט ׀֌ךעה געזאַנט אַז עך וועט ב֌אַ׀ֿךײַען די 
יי֮דן. אַב֌עך וי נא֞ך די ׀ֿךעש זײַנען אױסגעשטא֞ךב֌ן, הא־ט 
׀֌ךעה ווידעך זיך ניט ׊וגעהעךט שו משהס ׹ייד. 


216 


ב} ט טס אז זס מס 1* סס 


עס זיינען געווען נא־ך אַנדעךע שטךאַ֞׀ֿן. א֞ב֌עך ׀֌ךעהס 
האַךץ איז געווען האַךט וי שטיין. 


איז געװא֞ךן אַ גךויס ׀ֿינ׊טעךניש איב֌עך דעם לאַנד 
מש׹ים. איינעך הא־ט דעם שווייטן ניט געקענט זען. מע הא־ט 
ניט געקענט זיך אױ׀ֿהײב֌ן ׀ֿון א֞ךט. נא֞ך ב֌ײַ יי־דן איז געווען 
ליכטיק. און ווען ׀֌ךעה הא־ט נא־ך אַלץ ניט געװאַלט ב֌אַ- 
׀ֿדײַען די יי֮דן, איז געקומען אַ טוט אויף אַלע עךשט-געב֌וי- 
ךענע אין לאַנד מש׹ים. 


אין יעדעך ׀ֿאַמיליע איז געשטא֞ךב֌ן דעך עלטסטעך זון. 
אויך ׀֌ךעהס עלטסטעך זון, װא֞ס הא־ט געזא֞לט זישן אוים 
זײַן ט׹א־ן, איז געשמא֞ךב֌ן. אין אַלע הײַזעך ׀ֿון די מישדים 
הא־ט מען געקלא֞גט און געוויינט. 


א֞ב֌עך אין די יי֎דישע ׀ֿאַמיליעס איז קיינעך ניט גע- 
שטא֞ךב֌ן. דעך טױט הא־ט אַךיב֌עךגעש׀֌ךײַזט איב֌עך די 
יי֎דישע הײַזעך. דעך׀ֿאַך טאַקע הא־ט ש׀֌עטעך דעך יום- 
טובֿ ב֌אַקומען דעם נא֞מען ׀סח, װײַל ׀סח הייסט -- אַךי- 
ב֌עךגעש׀֌ךײַוט. 

און ׀֌ךעה איז אױ׀ֿגעשטאַנען אין מיטן נאַכט. און עך 
הא־ט געךו׀ֿן משהן און געזא֞גט : 

-- ,שטייט אויף און גייט אַלע אַךױס ׀ֿון מש׹ים ! גייט 
װא֞ס גיכעך אַךױס!" 


און אַלע מיש׹ים הא֞ב֌ן געזא֞גט שו די יי֎ךישע שקלאַ׀ֿן : 


-- ,גייט װא֞ס ניכעך אַךױס ׀ֿון מש׹ים, אַניט װעלן 
מי׹ אַלע שטאַךב֌ן !" 


און די יי֞דישע שקלאַ׀ֿן זײַנען אַךױס ׀ֿון דעם לאַנד 
מש׹ים. 


זי הא֞ב֌ן נעמוזט גיך אַךױסנײן. הא֞ב֌ן זיי ניט געקענט 
שונ׹ייטן ש׀֌ײַז. זייעך טייג איז נא־ך ניט געװא֞ךן זויעך. הא֞ב֌ן 


217 


זי ׀ֿון דעם ניט-געזײַעךטן טייג געב֌אַקן מ׊ות, דא֞ס הייסט 
ניט-געזײַעךט ב֌ךויט. דעך׀ֿאַך טאַקע עסן יי֮דן אין דעם יום- 
טובֿ ׀֌סח -- מ׊ות, אַזױ װוי זייעךע עלטעךן װא֞ס זײַנען אַךױס 
׀ֿון מש׹ים. 


משה און די יי֮דן זײַנען גענאַנגען די גאַנ׊ע נאַכט. דא֞ס 
איז געווען די נאַכט ׀ֿון וועךן ׀ֿךײַ. און אין א֞ט דעך נאַכט 
׀֌ךאַװעט מען אישט דעם סדך. און די ב֌אַ׀ֿךײַטע שקלאַ׀ֿן 
זײַנען גענאַנגען און געגאַנגען און געקומען שום ב֌ךעג ׀ֿון 
ים-סוף. 

אַב֌עך וען עס זײַנען אַװעק אַ ׀֌א֞ך טעג, הא־ט ׀֌ךעהן 
׀ֿאַךדךא֞כן, ׀ֿאַךװא֞ס עך הא־ט אַךױסגעלא֞זן די יי֎ךישע 
שקלאַ׀ֿן. זי הא֞ב֌ן דא־ך אַזױ ׀ֿיל געאַךב֌עט ׀ֿאַך אים ! הא־ט 
׀֌ךעה גענומען זײַנע. ב֌עסטע ׀ֿעךד און זײַנע ב֌עסטע ךײַ- 
טעךס און עך הא־ט נאַכנעיא֞נט די ייַדן. 


אַךיב֌עךש׀֌ךײַזן שונ׹ייטן 
׀ֿאַךדךיסן, ׀ֿאַךדךא֞סן ‏ | נא־כיא־גן אַךױסגײן 


׀ֿךאַגעס: 

1 די שטךאַ׀ֿן װאַס גא־ט הא־ט געשיקט אויף מש׹ים ךו׀ֿט מען מכ֌ות. 
װא֞ס איז געווען די לךשטע מכ֌ה ? די ׊ווייטע מכ֌ה ? 

2. דעך חומש דעך׊יילט וועגן ׊ען מכ֌ות. װא֞ס איז געווען די נײַנטע 
מכ֌ה ? װוא֞ס איז געווען די ׊ענטע מכ֌ה ? 

2 ׀ֿאַךװא֞ס הייסט דעך יום-טובֿ ׀ֿון ב֌אַ׀ֿךײַאונג ׀֌סח ? 

4 ׀ֿאַךװא֞ס עסט מען מ׊ות ? 

׀ֿאַךװא֞ס הא־ט ׀֌ךעה נא֞כגעיא֞גט די ײַדן? 


׀ֿךעש 5 ניטגעײַעךט טע 
ק׹יכן 61ג01 ס} ךײַטעך תג02ז56זסח 
עךשט-געב֌ויךענע חזסס 11/4ן ים.סוף 3 1646 (0-931תג ) 
אַךיב֌עךש׀֌ךײַזן 0667 2559ם 0} נא־כיא־גן 7 0256 0} 
טייג ׀טס)) 


218 


ד. 


ווען ׀֌ךעה מיט זײַנע ךײַטעךס איז געקומען נעענטעך, 
הא֞ב֌ן די ייַדן זי געזען. די יי־דן הא֞ב֌ן זיך געשךא֞קן און הא֞ב֌ן 
געוא֞גט שו משהן : 


-- ,װא֞ס הא֞סטו אונדז אַךױסנע׀ֿיךט ׀ֿון מש׹ים, מי׹ 
זא־לן שטאַךב֌ן א֞ט דא־ ?" 


הא־ט משה געזא֞גט: -- , שךעקט זיך ניט! הײַנט זעם 
אי׹ שום לע׊טן מא־ל אײַעךע אונטעךדדיקעךס!" 


און די ייַדן זײַנען געווען ב֌ײַם ב֌ךענ ים-סוף און ׀֌ךעה 
מיט זײַנע ךײַטעךס קומען אַלץ נעענטעך און נעענטעך. 


הא־ט משה אױ׀ֿנעהױב֌ן זײַן שטעקן און געש׀֌א֞לטן 
דעם ים. און די יי֮דן זײַנען אַךײַן אין ים װי אוים דעד טךיקע- 
ניש. און די װאַסעךן זײַנען געווען אַזױ וי אַ מויעך ׀ֿון דעך 
ךעכטעך זײַט און אַזױ וי אַ מויעך ׀ֿון דעך לינקעך זײַט. 


און ׀֌ךעה און די מי׊ךישע אונטעךדךיקעךס הא֞ב֌ן נא־כ- 
געיא֞גט און אַלע זייעךע ךײַטעךס זײַנען אַךײַן אין ים. א֞ב֌עך 
די װאַסעךן הא֞ב֌ן זיך אומנעקעךט און הא֞ב֌ן ׊ונעדעקט 
׀֌ךעהן און זײַנע ךײַטעךס. קיין איינ׊יקעך איז ׀ֿון זי נים 
געב֌ליב֌ן. 

הא֞ב֌ן די יי֮דן זיך זייעך גע׀ֿךײט. אישט הא֞ב֌ן זי שוין 
געוואוסט אַז זי זײַנען ׀ֿךײַ, ׀ֿךײַ אויף שטענדיק. און מ׹ים, 
משהס שוועסטעך, הא־ט גענומען אַ ׀֌ויק און א֞נגעהױב֌ן שו 
טאַנ׊ן און זינגען און אַלע ׀ֿךױען נא־ך איך : 


זינגט שו גא־ט, 

אונדזעך הילף איז גא־ט, 
דא֞ס ׀עךד און זײַן ךײַטעך 
הא־ט עך געװא֞ך׀ֿן אין ים ! 


יי֮דן הא֞ב֌ן אַ סד ישךן געװאַנדעךט אין מדב֌ך און משה 


219 


איז געווען זייעך ׀ֿיךעך. און משה הא־ט א֞נגעזא֞גט די יי֮דן : 
--- , היט א֞׀֌ דעם יום-טובֿ ׀֌סח !" 

און יי־דן היטן א֞׀֌ דעם יום-טובֿ ׀֌סח. און דא֞ס איז דעך 
יום-טובֿ ׀ֿון ׀ֿךײַהײט, דעך יום-טובֿ ׀ֿון וועךן אויס שקלאַ׀ֿן. 
דא֞ס איז דעך יום-טובֿ ׀ֿון ׀ֿךילינג, דעך יום-טובֿ ׀ֿון אַ סך 
׀ֿךייד. 

ווען מע ׀֌ךאַװועט דעם סדך, ׀ֿךעגט דא֞ס קינד, ׀ֿאַך- 
װא֞ס איז דעך סדך. דעך׊יילט מען אים, װי יי֮דן זײַנען 
נעװא֞ךן ׀ֿךײַ און װי מי׹ גלייב֌ן אַז יי֮דן און אַלע מענטשן 
וועלן וועךן ׀ֿךײַ ׀ֿון אַלע שקלאַ׀ֿעךײַען. 

און מען עסט מ׊ות ׀֌סח--און אי׹ ווייסט שוין ׀ֿאַך- 
װא֞ס. און מען עסט ב֌ײַם סדך ב֌יטעךע קךײַטעכעך -- װײַל 
די מי׊ךישע אונטעךדךיקעךס הא֞ב֌ן ב֌יטעך געמאַכט דא־ם 
לעב֌ן ׀ֿון די יי֮דן. און מע ט׹ינקט װײַן -- װײַל עם איז אַ 
גךויסעך און ׀ֿךײלעכעך יום-טוב. 


(יודל מאַךק) 


דעך איינ׊יקעך, קיין איינ׊יקעך | 
דעך ב֌ךעג ים | ב֌לײַב֌ן, געב֌ליב֌ן | 


׀ֿךאַ֞געס: 


1 װא֞ס הא֞ב֌ן די ב֌אַ׀ֿךײַטע שקלאַ׀ֿן געזא֞גט משהן, ווען זיי הא֞ב֌ן 
געזען װוי די מיש׹ים יא־גן זיי נא־ך ? 


2. װא֞ס איז געווען דעך נס ׀ֿון ים-סוף ? 

8 ׀ֿאַךװא֞ס עסט מען ב֌יטעךע קךײַטעכעך ב֌ײַם סדך ? 

4 ׀ֿאַךװאַס ט׹ינקט מען װײַן ב֌ײַם סדך ? | 
5 קען מען זא־גן אַז ׀֌סח איז דעך יום-טובֿ ׀ֿון ׀ֿךײַהײיט און ׀ֿון ׀ֿךילינג ? 
6 זײַנען אלע מענטשן אישט ׀ֿךײַ? 

?. ׀ֿון וועלכע שקלאַ׀֌עךײַען דאַך׀ֿן מענטשן נא־ך וועךן ׀ֿךײַ? 
אונטעךדךיקעך מטס אומקעךן זיך מזט}ס} ס} 
געש׀֌א֞לטן 30 קײן אײינ׊יקעך 006 510816 2 !סם 
טךיקעניש 06 עץזם ׀֌ױק גזטזף 
מויעך, דא־ 6211 104ז0 ואַנדעךן טי 10 


קךײַטעכעך 5 זסח 


220 


שינד אַן די ליכם 
שינד א־ן די ליכט ׀ֿון ×¢×§ ב֌יז ×¢×§, 
ב֌אַקךאַנץ דעם טיש מיט ׀ֿךישע ב֌לומען, 
דךײַ שענסטע ׹ויזן -- העל און ׀ֿײַן -- 
קלײַב֌ אויס, מײַן קינד, און שטעק אַךײַן 
אין מ׹ו׹, כ֌ך׀֌ט און חךוסת, 


און מיט דעם ךיינסטן, ב֌עסטן װײַן 
גיס א־ן ב֌יז ׀ֿול די כ֌וסות, 

מיט ׀ֿךײד און ליב֌ע א־ן אַ מא֞ס, 

מיט הייסן גלױיב֌ן, טי׀ֿעך טךײַהײט, 

הייב֌ אויף, מײַן קינד, דעם עךשטן כ֌וס 

׀ֿאַך אונדזעך אַלטעך, זיסעך ׀ֿךײַהײט! (ש ׀ֿךוג 


ב֌אַקךאַנ׊ן 08סט 2 1206 0) חךוסת 2014001601 (968×¥602/0) 
׹ויז, די 06 1019 ז0106 ז0 200105 /15טם 
מ׹ו׹ -- ב֌יטעךע קךײַטעכעך (ז6זסמז) 2 25 0560 ,901065 200 106/ט 
כ֌ך׀֌ס 21 0560 086402016ט (5סקז62) 6 1012 406 04 {סטמזץ׀ 

1 016} ת} 1479 1661908 106 ׊ץס 
מא֞ס, די 46 .. זמעט 
טךײַנהייט, די ׊211×¢10 


א : א 2 וׂ 
עך' 8 86 א א הב 4 ׂ 
2 2 בדי יש :ש : 6 ש 


יעשי ך,. 


ווניג 


ייט = 
:ך 


444 
2 


221 


אליהו הנביאסט כ֌וס 


אא׀אשנשןמא֞ל הא־ט געלעב֌ט אַ ךײַכעך מאַן מיטן 
(מ־ׁי 0 נא֞מען עזךיאל. עך און זײַן ׀ֿךױ חנה זײַ- 

טע נען געווען נומהאַך׊יקע מענטשן. זי 
הא֞ב֌ן אַלע מא־ל געהאַל׀ֿן אַךעמע-לײַט. 

עס הא־ט געטךאַ׀ֿן אַז עזךיאל הא־ט 

׀ֿאַךלױיךן זײַן געלט און איז געװא֞ךן זייעך 
א֞ךעם. װא֞ס װעלן מי׹ געב֌ן די אַךעמע- 
לײַט װא֞ס ועלן קומען שו אונדז? הא־ט עזךיאל געטךאַכט. 
וואו װעלן עסן די אַךעמע-לײַט? -- איז חנה געווען ׀ֿאַך- 
זא־׹נט. 

שוויי חדשים ׀ֿאַך ׀֌סח הא־ט עזךיאל געזאַנט שו זײַן 
װײַב֌: -- ,, איד װעל אַװעק׀ֿא֞ךן שו מײַנע גנוטע ׀ֿךײַנד און 
ב֌עטן ב֌ײַ זײַ הילף". 

-- , זא־ל זײַן אַזױ, מײַן מאַן", -- הא־ט אים חנה × ×¢- 
ענט׀ֿעךט. עזךיאל איז אַװעקגע׀ֿא֞ךן. הא־ט זי ב֌אַקומען אַ 
ב֌ךיוו ׀ֿון אים. עך הא־ט אי׹ געשךיב֌ן: ,איך ב֌ין שוין 
געווען אין עטלעכע שטעט. איך הא֞ב֌ זיך געזען מיט מײַנע 
׀ֿךײַנד און געב֌עטן ב֌ײַ זי הילף. א֞ב֌עך אַלע הא֞ב֌ן זיך א֞׀֌- 
געזא֞גט מי׹ שו העל׀ֿן. ב֌ײַ אונדז איז נא־ך דא־ דעך נא֞לדע- 
נעך ב֌עכעך, אליהו הנבֿיאס כ֌וס. ׀ֿאַךקױף דעם נא֞לדענעם 
ב֌עכעך און קויף די נייטיקע זאַכן אויף ׀֌סח". 

מיט טךעךן אין די אױגן הא־ט די ׀ֿךױ געלייענט דעם 
ב֌דיוו און זי הא־ט געטךאַכט: ניין, איך װעל אליהוס כ֌וס 
ניט ׀ֿאַךקױ׀ֿן. איך הא֞ב֌ ב֌טחון אין נא־מ. 

אַ װא־ך ׀ֿאַך ׀֌סח איז שו חנהן אין שטוב֌ אַךײַננעקומען 
אַן אַלטעך מאַן. עך הא־ט נעהאַט אַ לאַנגע װײַ׀ע ב֌א֞ךד און 
אַ שיין ׀֌נים. עך איז גענאַנגען אין ׊עךיסענע קליידעך. 

-- ,א׀ֿשך על איך קענען ׀֌סח זײַן ב֌ײַ די׹ ?" -- 
הא־ט דעך אַלטיטשקעך גע׀ֿךענט. 


222 


׊ֹ 

: אט 

טן 4 ט 
ון 0 1 ײֹ 

יוך אי 
:א 


)אי אע 
אס א טי 
ו אי | 


1 : 
עי וי 
1 

ו 


; 


 ןז‎ 

-- ,ניין", -- הא־ט די ׀ֿךױ אומעטיק געזא֞נט, -- , איך 
הא֞ב֌ נא־ך אַ׀ֿילו ניט קיין מ׊ות אוים יום-טובֿ". דעך אֵל- 
טיטשקעך הא־ט אַךױסנענומען ׀ֿון וײַן קעשענע אַ נאַלדן 
ךענדל. עך הא־ט דעךלאַננט חנהן און נעזאַנט : -- ,, דא֞ס 
װועט די׹ זײַן גענוג אויף אלץ װא֞ס דו דאַך׀ֿסט אויםף יום" 
טובֿ". 

הנה אין אַוועק קױ׀ֿן מ׊ות. זי הא־ט באַ׊א֞לט מיטן 
גא֞לדענעם ךענדל. ווען זי איז געקומען אַהיים, הא־ט זי 
א טאַ׀֌ געטאַן אין קעשענע און איז געװא֞ךן זייעד ׀ֿאַךװואונ- 
דעךט -- אין קעשענע ליגט דא֞ס נאַלדענע ךענדל! איז 
חנה אַװעק קױ׀ֿן װײַן. אַזױ הא־ט זי געקױ׀ֿט אַלע אַנדעךע 
זאַכן אויף יום-מובֿ. 

דא֞ס נא֞לדענע ךענדל אין ווידעך געווען בי אי׹ אין 
קעשענע. 


ך .= = 


א֞ךעמאַן, א֞ךעמע-לײַט כ֌וס, כ֌וסות 


אליהו הנבֿיא - בֹ֌מחון 


׀ך אַ גע ס: 


1 װא֞ס וועךט דעך׊יילט וועגן עזךיאלן און חנהן, ווען זי זײַנען געווען 
ךײַך ? 
2 ועגן װא֞ס הא֞ב֌ן זיי געזא֞ךגט, ווען זיי זײַנען געװא֞ךן אַךעם ? 


223 


װא֞ס הא־ט עזךיאל ב֌אַשלא֞סן שו טא־ן שוויי חדשים ׀ֿאַך ׀֌סח ? 

װא֞ס הא־ט עזךיאל געשךיב֌ן חנהן ? 

׀ֿאַךװא֞ס הא־ט חנה ניט ׀ֿאַךקױ׀ֿט אליהו הנבֿיאם כ֌ום + 

׀ֿון װאַנען הא־ט חנה געהאַט געלט שו קױ׀ֿן אַלע נייטיקע זאַכן אויף 
׀֌סח ? 

7 װא֞ס ׀ֿאַך אַ וואונדעך איז געשען מיטן גא֞לדענעם ךענדל ? 


סש 8 חס מס 


עזךיאל (4211-61/) א֞׀֌זא֞גן זיך 6 10 

גוטהאַך׊יק -- מיט אַ גוט האַךץ נייטיק /ז606952 

א֞ךעמע-לײַט --- א֞ךעמע מענטשן ב֌טחון 6 (110144) 
ב. 


עךבֿ ׀֌סח איז עזךיאל געקומען שו׹יק אַהײם. עך איז 
געקומען מיט ליידיקע הענט. װען עך איז אַךײַן אין שטוב֌, 
הא־ט עך דעךזען וי די טישן זײַנען ׀ֿול מיט אַלע גוטע זאַכן 
װא֞ס מע דאַךם אויף ׀֌סח. ׊װישן די כ֌וסות הא־ט עך דעך" 
זען װי עס ׀ֿינקלט אליהו הנבֿיאס כ֌ום. עוךיאל הא־ט זיך 
זייעך געוואונדעךט און חנה הא־ט אים דעך׊יילט וועגן דעם 
אַלטיטשקן און ווענן דעם גא֞לדענעם ךענדל. 

עס איז געקומען די עךשטע נאַכט ׀ֿון ׀סח. עזךיאל 
איז געגאַנגען דאַװנען אין שול. עך הא־ט מיטגענומען מים 
זיך אַהיים עטלעכע א֞ךעמע-לײַט װא֞ס זא־לן ׊וזאַמען מיט 
אים ׀֌ךאַװען אַ ׀ֿךײלעכן סדך. | 

נא־בן עסן און נא־בן ב֌ענטשן הא־ט מען א֞נגענאַסן אַלע 
כ֌וסות און חנה איז גענאַנגען ע׀ֿענען די טי׹ ׀ֿאַך אליהו 
הנבֿיא. ׀֌לו׊לינג זעם זי דעם זעלב֌יקן אַלטיטשקן װא֞ס הא־ט 
אי׹ געגעב֌ן דא֞ס גא֞לךע:×¢ ךענךל. אַלע װא֞ס זײַנען געזעסן 
א־׹ום טיש זײַנען אײַנגעשלא֞׀ֿן. דעך אַלטיטשקעך איז שו" 
גענאַנגען שום טיש, הא־ט געטךונקען ׀ֿון דעם כ֌ום ׀ֿאַך אליהן 
הנ ׀ֿיא און איז אַװעק. חנה הא־ט אױ׀ֿגעװעקט דעם מאַן און 
אַלע געסט. זי הא־ט זי דעך׊יילט װא֞ס זי הא־ט געזען. אַלע 
הא֞ב֌ן ׀ֿאַךשטאַנען אַז אליהו הנבֿיא הא־ט זיך ב֌אַװיזץ שו 
חנהן, נא־׹ שו חנהן. 


224 


ב֌ײַנאַכט הא־ט עזךיאל געזען אין חלום אליהו הנ׀ֿיא. 
הא־ט עך אים גע׀ֿךענט: 

-- , ׀ֿאַךו!א֞ס איז נא֞ך מײַן חנהן ב֌אַשעךט געווען דא֞ס 
גליק דיך שו זען ל" 

הא־ט אים אליהו געענט׀ֿעךט: -- ,ווען דו הא֞סט זיך 
גע׀ֿונען אין נויט, הא֞סטו געװא֞לט ׀ֿאַךקױ׀ֿן מײַן כ֌וס. א֞ב֌עך 
דײַן חנה הא־ט געהאַט ב֌טחון אין גא־ט. דעךיב֌עך איז אי׹ 
ב֌אַשעךט געווען מיך שו זען. ׊וליב֌ דײַן חנהן וועם דעך מז׀ 
זיך אומקעךן שו די׹ אין שמוב". 


עֹךבֿ ׀֌סח עךבֿ יום-כ֌י׀֌וך 
ב֌אַשעךט זײַן א֞נגיסן, א֞נגעגא֞סן 


׀ֿךאַ גע ס: 

׀ֿאַךװא֞ס הא־ט עזךיאל זיך געוואונדעךט ? 

ווען ע׀ֿנט מען ב֌ײַַם סדך די מי׹ ׀ֿאַך אליחו הנבֿיא ? 

וי אַזױ הא־ט נא֞ך חנה אים געזען ? 

׀ֿאַךװא֞ס הא־ט נא֞ך חנה געזען אליהו הנבֿיא ? 

װא֞ס ב֌אַטײַט עס: ,דעך מזל וועט זיך אומקעךן" ? 

וועך געדענקט נא־ך אַ מעשׂה מיט אליהו הנבֿיא ? 
עךבֿ ׀֌סח -- דעך טא־ג ׀ֿאַך ׀֌סח (׊16ס) 
א֞נגעגא֞סן ם1 160טסט ,11166} 
ב֌אַװויזן זיך 266 


+} ׀א סש ו דס נט 


2,: מת וה = 
עב 
לולע 


4 4+ : 
, 2 


225 


2206 


דעך ב֌וים און דעך סדך 


דעך ב֌וים קוקט אַךײַן דו׹כן ׀ֿענ׊טעך 

און זעט דא־׹ט אַ ׀ֿךײלעך געזינד. 

עך העךט װוי דעך ייַנגסטעך, דעך קלענסטעך, 
׀ֿךעגט די ׀ֿיך קשיות אַ׊ינד, 


עך העךט די הגדה דא־׹ט קלינגען 
מען עסט און מע ט׹ינקט און מע לאַכט. 
אַ ליד ׀ֿון ב֌אַ׀ֿךײַאונג זי זינגען, 

װא֞ס זינגט זיך אַךײַן אין דעך נאַכט. 


דעך ב֌וים גיט אַ ׀ֿךײדיקן ׊יטעך 
און זינגט דא֞ס געזאַנג מיט זיי מיט, 
עך טךייסט זײַנע נאַקעטע ךיטעך 
מיט ב֌לעטעך מיט גךינע און שוויט : 


,אויך מי׹ זײַנען ׀ֿךײַ אישט געװא֞ךן 
׀ֿון שנייען, ׀ֿון שטוךעמס און ׀ֿךא֞סט. 
׀ֿון הימל, דעם ב֌לויען און קלא־׹ן, 

אַ ווינטל אַ װאַךעמס עס ב֌לא֞זט". 


׀ֿון סדך דעךטךא֞גט זיך אַ ב֌ךומען, 
װא֞ס שטךאַמט אַזױ איידל און לינד -- 
עס איז אליהו געקומען 

שו גאַסט און עך ב֌ענטשט זיי אַ׊ינד, 


דעך ב֌וים קוקט זיך שו מיט כ֌וונה 
און ׀ֿא֞ךכטיק עך ב֌ייגט א־ן דעם קא֞׀֌. 
די שטעךן און אויך די לבֿנה 

קוקן אַהינ׊ו אַךא֞׀֌, 


דעם סדך אַ לידל ׀ֿאַךענדיקט 

מיט טי׀ֿן און אײיב֌יקן מיין -- 

עס וועךט דא־׹ט ב֌אַזונגען, װי שטענדיק, 
חד-גדיא, דא֞ס ׊יגעלע קליין, 


דעך ב֌וים ד׹ימלט אײַן און אין ד׹ימל 
עך זעט אין דעך לענג און דעך ב֌ךייט -- 
עס ש׀֌אַנט אליהו אין הימל 

און נא־ך אים דא֞ס ׊יגעלע גיט, 


געזינד, דא֞ס ׊11נז14 
׀ֿךײדיק 1ט1עסן 
נאַקעט 144 
׹וט, ךיטעך (108)5 , (9) 18 
שוויט גתסס1ט 
שטוךעם, דעך 1תז5101 
דעךטךא֞גן זיך, דא־ קט 0016 10 
שטךא֞מען 5116201 0} 


(אַלף כֹ֌ץ) 

כ֌וונה ,ת0110ש646 (1647006) 
1460110 

׀ֿאַ֞ךכטיק 9 ,1641101 
מיין, דעך הבה 
אײַנדךימלען6026 10 ,251660 1211 סז 
ד׹ימל, דעך קגת 
לענג, די 1681 


׀ֿאַךענדיקן --- ענדיקן 


221 


אליהו הנבֿיא 
א. 


יט נוט שו זײַן אַ ב֌ןדיחיד. דא־ -- ניט שטיי, 
דא־׹ט -- ניט ניי, דא֞ס -- ניט עס, דא֞ס -- 
ניט ט׹ינק, דעם קא֞׀֌ -- דעק שו, דעם 
האַלדו -- ׀ֿאַךב֌ינד, די הענט -- ב֌אַ- 
האַלט, די נא־ז -- שנײַץ אויס. אַך, ניט 

גוט, ניט נוט שו זײַן אַ ב֌ן-יחיד. און נא־ך אַ נגידס אַ יַננל 

דעך׊ו. 

עס קומט ׀֌סח. קליידעך הא־ט מען מי׹ געמאַכט וי 
עס ׀֌אַסט ׀ֿאַך אַ ננידס אַ יַנגל. װא֞ס הא֞ב֌ איך דעך׀ֿון ? אַז 
איך מא־׹ ניט אַךומש׀֌ךיננען אין דךויסן -- איך װעל זיך 

׀ֿאַךקילן. איך מא־׹ ניט אַךומלױ׀ֿן מיט אַלע קינדעך -- 

איך ב֌ין אַ ננידס אַ יַנגל. אַזעלכע שיינע קליידעך -- ניטא־ 

׀ֿאַך וועמען שו ב֌אַךימען זיך. אַ ׀ֿולע קעשענע מיט ניס -- 

ניטאַ מיט וועמען שו ש׀֌ילן. 


ניט גוט שו זײַן אַ ב֌ן-יחיד, און נא־ך אַ נגידם אַ יי֮נגל 
דעך׊ו. 

דעך טאַטע איז אַװעק אין שול דאַװונען, זא־גט שו מי׹ די 
מאַמע: -- ווייסטו װא֞ס ? לייג זיך שו, שלא֞ם זיך אויס, 
וועסטו קענען זישן ב֌ײַם סדך, װעסטו ׀ֿךענן דעם טאַטן די 
׀ֿיך קשיות". משונע ב֌ין איך ? ׀ֿאַךן סדך װעל איך גיין 
שלא֞׀ֿן ! , נעדענק זשע, ׀֌סח שום סדך טא֞ך מען ניט שלא֞׀ֿן. 
װא֞ךעם טאַמעך, חלילה, וװועךסטו אַנטשלא֞׀ֿן ב֌ײַ֎ם סדך, אַזױ 
קומט אליהו הנבֿיא מיט אַ זאַק אויף די ׀֌לײ׊עס און קוקט : 
וועך עס שלא֞׀ֿט ב֌ײַ֎ם סדך, דעם נעמט עך שו אין ואַק 
אַךײַן/... 

באַדכאַ. איך װעל אַנטשלא֞׀ֿן וועךן ב֌ײַ֎ם סדך ? איך ? 
און אַז מע זא־ל זישן אַ גאַנ׊ע נאַכט ? און אַ׀ֿילו ב֌יזן װײַסן 


228 


טא־ג אַךײַן ? וי אַזױ איז געווען, מאַמע, ׀ֿאַךאַיא֞ךן ? , ׀ֿאַךאַ- 
יא־׹ן ב֌יסטו אַנטשלא֞׀ֿן געװא֞ךן ב֌אַלד נא־ך קיךוש". -- 
׀ֿאַךװא֞ס זשע איז ניט נגעקומען שו מי׹ דעמא֞לט אליהן 
הנבֿיא מיטן זאַק ?"... , דעמא֞לט ב֌יסטו נאַך געווען א 
קליינינקעך, הײַנט ב֌יסטו אַ נךויסעך, הײַנט דאַך׀ֿסטו ׀ֿךענן 
דעם טאַטן די ׀ֿיך קשיות, הײַנט דאַך׀ֿסטן זא־נן מימן טאַטן 
די הנדה, הײַנט דאַך׀ֿסטו עסן מיט אונדו ׀ֿיש און יויך און 
קניידלעך... שאַ, א֞ט נייט דעך טאַטע ׀ֿון שול!" 

-- , גוט יום-מובֿ וי 

-- , נוט יום-מובֿ !" 

דאַנקען גא־ט, דעך טאַטע הא־ט נעמאַכט קידוש, איך 
אויך. דעך טאַטע הא־ט אויסנעטךונקען דעם עךשטן כ֌וס, 
איך אויך. און דווקא אַ ׀ֿולן כ֌ום. ,זע נא֞ך, אַ ׀ֿולן כ֌וס !" -- 
זא־גט די מאַמע שום טאַטן. און מי׹ זאַנט זי: -- ,אַ ׀ֿולן 
ב֌עכעך מיט װײַן ? װעסט אַנטשלאַ׀ֿן וועךן"... כאַ-כאַ ! 
איך װעל אַנטשלא֞׀ֿן וועךן ? איך ? און אַז מע זא־ל זישן 
א גאַנ׊ע נאַכט, אַ׀ֿילו ב֌יזן װײַסן טא֞נ אַךײַן ? אַנו, ׀ֿךענט 
דעם טאַטן, וי אַזױ הא֞ב֌ איך גע׀ֿךענט די ׀ֿיך קשיות ! וי 
אַזױ איך זא־ג די הנדה! און די מאַמע לא־וט ניט אַךא֞׀֌ קיין 
אויג ׀ֿון מי׹ און שמייכלט און זא־נט שו מי׹: -- ,וועסט 
אַנטשלא֞׀ֿן וועךן"... עך, מאַמע, מאַמע! מי׹ דאַכט זיך, 
מע זא־ל זײַן מיט אַכ׊ן ×§×¢×€ÖŒ, קען מען ׀ֿון דעם אַליין אַנט- 
שלא֞׀ֿן וועךן ! אַנו, לא־ז מען זיך זע׊ן אײַך אַנטקעגן און 
זינגען אײַך אין אױעך: -- , אַנטשלא֞׀ֿן וועךן, אַנטשלא֞׀ֿן 
וועךן". 


׀ֿאַךשטײט זיך אַז איך ב֌ין אַנטשלאַ׀ֿן געװא֞ךן... 


׀ֿאַךשטײט זיך אַ נגידם אַ ייַנגל 


דעם נגידם יי֮ננל ב֌ן-יחיד 


2209 


׀ֿךאַנעס: 


וועך איז דעך יי֮נגל װא֞ס דעך׊יילט די מעשׂה? 

׀ֿאַךװא֞ס איז ניט גום שו זײַן אַ ב֌ןדיחיד ? 

׀ֿאַךװא֞ס איז ניט גוט שו זײַן אַ נגידם אַ ײַנגל? 

׀ֿאַךװא֞ס הייסט די מאַמע אי׹ ב֌ןיחיד זיך לייגן א װײַלע שלאַ׀ֿן 
׀ֿאַךן סדך ? 

8 וװא֞ס דעך׊יילט זי װועגן אליהו הנבֿיא ? 

6 וי הא־םט דעך ייַנגל זיך גע׀ֿיךט ב֌ײַם ׀דך ? 

׀ֿאַךװא֞ס, זא־גט עך, איז עך אַנטשלא֞׀ֿן געװא֞ךן ? 


ב} ׀א סט במ 


ב֌ודיחיד 500 ×¥!ם0 (04010×¢068) יױך, די קטס׀ 
׀ֿאַךב֌ינדן 8טס/ג מגזש 10 קנידל, דא֞ס 2211 2120גז 
אױיסשנײיַ׊ן 06 0063 6ס1ט ס} לא־זט ניט אַךא֞׀֌ קיין 8 על 13 
נגיד מגמז 1100 (0814ם) אויג ׀ון מי׹ 1106 06} /211 סות 
אַנטשלא֞׀ֿן װועךן מ25166 1211 

ב. 


אַנטשלאַ׀ֿן געװא֞ךן, חלומט זיך מי׹ אַז די מאַמע אַליין 
שטייט אויף ׀ֿון טיש, גייט ע׀ֿענען די טי׹ ׀ֿאַך אליהו הנבֿיא. 
שיין װועט זײַן, טא֞מעך קומט טאַקע אליהו הנבֿיא, וי די 
מאַמע זאַנגט, מיטן זאַק אויף די ׀֌לײ׊עס און זא־גט שו מי׹ : 
,קום, ב֌חוך !"... און װעך װעט זײַן שולדיק אין דעם, אַז 
ניט די מאַמע אַליין מיט אי׹ , שלא֞ף ניט, שלא֞ף ניט!... 
און אַזױ װי איך טךאַכט מי׹, אַהאַ! איך קוק מיך אײַן 
שו דעך טי׹ -- יא־, ס'איז עך. עך גייט, עך גייט. ׀֌אַמעלעך, 
קוים װא֞ס מע העךט. אַ שיינעך יי־ד אליהו הנבֿיא, אַן אַלטעך 
מאַן, מיט אַ גךויסעך ב֌א֞ךד ב֌יז די קני. דא֞ס ׀֌נים אַלט, נא֞ך 
שיין און גום. און אויגן, אַך אויגן ! גוטע, ווייכע, ׀ֿךײַנךלעכע, 
ליב֌ע אויגן. עך גייט אײַנגעב֌ױגן, מיט אַ גךויסן שטעקן און 
מיט אַ זאַק אויף די ׀֌ליי׊עס. און שאַ, שטיל, א־ן וועךטעך -- 
און גלײַך שו מי׹. 

-- ,נו, ייַנגעלע, אַךײַן שו מי׹ אין זאַק אַךײַן און קום !" 
-- אַזױ זאַגט עך שו מי׹ און דווקא אַזױ ווייך, אַזױ זיס. 


230 


׀ֿדעג איך אים : ,וואוחין ? " מאַכט עך שו מי׹ : ,װועסט 
שוין זען"... ויל איך ניט. זא־גט עך מי׹ נא֞כאַמא֞ל. ב֌עם 
איך מי׹ ב֌ײַ אים : ,וי קען איך מיט די׹ גיין, אַז איך ב֌ין 
אַ נגידם אַ יינגל ?" זא־נט עך: ,און אַז אַ נגיךס אַ יינגל, איז 


231 


װא֞ס ?" זא־ג איך : ,, איך ב֌ין בײַ טאַטע-מאַמע אַ ב֌ן-יחיד.... 
זא־נט עך: , ב֌ײַ מי׹ ב֌יסטו ניט קיין ב֌ן-יחיד". זא־ג איך : 
אַז מאַטע-מאַמע װועלן דעךזען אַז איך ב֌ין ניטא־, וועלן זי 
דא֞ס ניט אויסהאַלטן, זיי װעלן שטאַךב֌ן. און איב֌עךהױי׀֌ט 
די מאַמע"... 


קוקט עך אויף מי׹, דעך אַלטיטשקעך, מיט גוטן און 
מאַכט שו מי׹ ווייך און זיס וי ׀ֿךוייעך: ;גייסטו ניט מיט 
מי׹, טא֞ שלא֞ף געזונט, נא֞ך וועך אַנטשלא֞׀ֿן אוים אייב֌יק". 
הייב֌ איך א־ן שו וויינען : ,, הייסט עס אַז איך זא־ל שטאַךב֌ן ? 
טאַטע-מאַמע װעלן דא֞ס ניט אױסהאַלטן... דעךהױ׀֌ט די 
מאַמע"... ,וילסטז ניט שטאַךב֌ן, טא֞ קום מיט מי׹.... 
וי קען איך גיין, אַז איך ב֌ין אַ ב֌ן-יחיד ?" מאַכט עך שו 
מי׹ שוין שטאַךקעך: , שום לע׊טן מא־ל, ייַנגעלע, קלײַב֌ 
זיך אויס איינס ׀ֿון די שוויי: א֞דעך קום מיט מי׹, א֞דעך 
ב֌לײַב֌ דאַ און וועך אַנטשלא֞׀ֿן אוים אײיב֌יק, אוים אײיב֌יק?... 


װא֞ס טוט מען דא־ ? אַװעקנײן מיט דעם אַלטן, נא֞ט 
ווייס וואוהין, ׀ֿאַך׀ֿאַלן וועךן -- װעלן טאַטע-מאַמע 
שטמאַךב֌ן. ב֌לײַב֌ן דא־ און אַנטשלאַ׀ֿן וועךן אוים אײיב֌יק הייסט 
דא֞ס אַז איך אַלײין זא־ל שטאַךב֌ן... שי איך אויס שו אים ב֌יי- 
דע הענט מיםט טךעךן אין די אױינן. ,אליהו הנבֿיא! גוטעך, 
ליבעך, האַך׊יקעך אליהו! ניב֌ מי׹ איין מינוט אױף שו 
ב֌אַטךאַכטן זיך!" 


ד׹ייט עך אויס שו מי׹ דא֞ס שיינע ׀֌נים מיט דעך 
גךויעך ב֌אַךד ב֌יז די קני, קוקט אויף מי׹ מיט זײַנע שיינע, 
ליב֌ע, נעמךײַע אויגן און מאַכט שו מי׹ מיט אַ שמייכל: , איין 
מינום אויף שו ב֌אַטךאַכטן זיך -- גיב֌ איך די׹, מײַן קינד, 
אַב֌עך ניט מעך וי איין מינוט?... 


א אל 
* 


׀ֿךענט זיך: װא֞ס הא֞ב֌ איך געדאַך׀ֿט אין דעך מינוט 


232 


׊וטךאַכטן, אַז איך זא־ל ניט דאַך׀ֿן ניט ניין מיטן אַלטן און 
נים אַנטשלא֞׀ֿן וועךן אויף אייב֌יק ? אַנו, וועך וועט טךע׀ֿן ? 


(שלום-עליכם) 


שיין װועט זײַן טא֞מעך (אױב֌) 
װא֞ס טוט מען ? | ניט אױסהאַלטן ׊וטךאַכטן 


׀ֿךאַ גע ס: 


1 וי הא־ט אויסגעזען אליהו הנבֿיא ? 

2 ׀ֿאַךװא֞ס, הא־ט דעך יי֮נגל געזא֞גט, קען עך ניט גיין מיט אליהו 
הנבֿיא ? 

5 װא֞ס הא־ט דעך ייַנגל געקענט אױסקלײַב֌ן ? 

4 װא֞ס איז געווען זײַן לע׊טע ב֌קשה שו אליהו הנבֿיא ? 

5 קענט אי׹ ע׀֌עס זא־גן וועגן דעם ייַנגלם כאַךאַקטעך ? 

6 קענט אי׹ ׊וטךאַכטן אַ מעץשה מיט אַ חלום ? 


קני, די 6 באַטךאַכטן זיך ,/00283106ס 10 
דווקא, דא־ 211 01 52116 מן (86/×¢42) 7 אמוח} 0} 
דעךהוי׀֌ט //65060121 אויסדךייען זיך (10621/0) מזט} ס} 
׀ֿאַך׀ֿאַלן וװועךן 14 866 40 ׊וטךאַכטן 16ט46 10 
אויס׊י֎ען 4 51161048 10 מט 10216 0ס} 


אנ ! 5 
2 42 6:343)) 152: 1 


++''טג 
. : 
: 3 יי 
א 5 
,, ' , 
24 אט י". /, :: 
: - 4 


נישוייי 


ש 2 יא 
טכ 2סס, בא ׂ : 
= ;5 * 3 5 2 אט 

{ עגאל( 

׀ך, = : 4 * +, . , , . * הי 3 


יזכ֌וך-ליכט 
נישט קיין ליכט ׀ֿון שב֌ת-יום-טוב 
שינדן מי׹ ב֌ײַ אונדז הײַנט א־ן -- 
ליכט ׀ֿון טךויעך, ׀ֿון דעךמא֞נונג 
נא־ך די קדושים זעקס מיליא־ן. 

זיידעס, ב֌אַב֌עס, טאַטעס, מאַמעס 

מיט די קינדעךלעך ב֌אַנאַנד -- 

אַלע, אַלע אומגעקומען 

׀ֿון דעם ךשעס מעךדעך-האַנט. 
גךויסע, װײַסע זעקס ליכט ב֌ךענען 
און אין שטוב֌ איז חושך-שװאַךץ, 
טײַעךע געשטאַלטן, נעמען -- 
לויכטן אויף אין יי֎דנס האַךץ, 

מי׹ געדענקען שוועסטעך, ב֌ךידעך, 

יזכ֌וך-ליכט מי׹ שינדן א־ן. 

זא־לן אױ׀ֿלעב֌ן דא־ ווידעך 

אין אונדזעך מיט -- די זעקס מיליא־ן. 


(מאַשע שטוקעך" ׀֌אַיוק) 


יזכ֌וך 1סתסנת (ז1246×¥) אומקומען וסק 10 

404 106 זס} זסץגזק מעךדעך, דעך 7,) טנת 

דעךמא֞נונג, די ת4110זסנחסמחותסס חושך --- ׀ֿינ׊טעך, ‏ (ה064׀ץסמא) 
קדוש, קדושים (גחוֹװ׀עס46 ,406650) ׀ֿינ׊טעךניש 

זץזזגחז אױ׀ֿלעב֌ן 1616 10 שסתג סעגן 10 

מיט, די 1151 


234 


דא֞ס ׀֌עקעלע ,׀֌וטעך? 


א. 

י דײַטשן הא֞ב֌ן אײַנגענומען װאךשע. זיי 

הא֞ב֌ן אַלע יי֮דן ׀ֿאַךמךיב֌ן אין א קליינעך 

שא־ל גאַסן. אַךום די גאַסן הא֞ב֌ן זי אוי׀ֿ- 

געשטעלט אַ מױיעך. נאַ׊יס מיט ב֌יקכן 

הא֞ב֌ן געהיט אַז קיין י־ד זא־ל ניט אַךױס 

׀ֿון מויעך א־ן זייעך דעךלױב֌עניש. דא֞ס 
איז געווען דא֞ס געמא֞. 

וי זא־לן אישט אונדזעךע מענטשן ק׹יגן געװועך ? כ֌די 

שו ק׹יגן נעוועך הא־ט מען געדאַך׀ֿט הא֞ב֌ן אַז אונדועךע 


ווייויץף 


= 


וׂ 


( 


ןוט .עי 48 
וו ך אע 


0 


יו 


235 


מענטשן זא־לן זײַן נישט אין געטא֞, נא֞ך אוים דעך ׀ֿךײַ, 
אויף יענעך זײַט מױיעך. הא־ט מען אױסנעקליב֌ן אַזעלכע 
װא֞ס הא֞ב֌ן נישט אויסגעזען וי יי֮דן. איך, װלאַךקע, הא֞ב֌ 
אויך ניט אויסגעזען װוי אַ יי֞דישע מיידל. הא־ט מען מי׹ 
געזאַנט : 

--- , ב֌לײַב֌ נישט אין נעמא֞. לעב֌ אוים דעך ׊ווייטעך 
זײַט ׀ֿון מויעך. דו וועסט אונדו קענען העל׀ֿן". 

אין געטאַ איז געווען זייעך שלעכט. אַ סך יי֮דן זײַנען 
נעשמא֞ךב֌ן ׀ֿון הוננעך און ׀ֿון קךאַנקײטן. נא־ך מעך ייַדן 
הא֞ב֌ן די נאַ׊יס אַךױסגענומען ׀ֿון געטא֞ און גע׀ֿיךט שום 
מויט אין לאַנעךן װא֞ס זיי הא֞ב֌ן אױ׀ֿנעב֌ױט. מע הא־ט די 
יי֮דן ׀ֿאַךנאַזט און ׀ֿאַךב֌ךענט. 

עס זײַנען שוין געב֌ליב֌ן װײיניק יי֮דן אין געטא֞. העל- 
ךישע, יונגע ייַדן הא֞ב֌ן ב֌אַשלא֞סן : מע מוז מאַכן אַן אױ׀ֿ- 
שטאַנד. 

איך הא֞ב֌ געדאַך׀ֿט העל׀ֿן אַךײַנב֌ךענגען אין געטא֞ 
דינאַמיט. דא֞ס איז געווען ׀ֿאַךטא֞ג אין איינעם ׀ֿון די לע׊- 
טע טעג ׀ֿאַךן אױ׀ֿשטאַנד. איך ב֌ין געווען א֞נגעטא֞ן וי אַ 
הענדלעךין. כ'הא֞ב֌ געהאַלטן אין האַנט אַ ׀֌עקל. דא֞ס ׀֌עקל 
איז געווען ׀ֿאַך׀֌אַקט אין ׀֌אַ׀֌יך. דא֞ס ׀֌אַ׀֌יך איז געווען 
מיט ׀ֿעטע ׀ֿלעקן, עס זא־ל אויסזען אַז עס לינט דא־׹טן ׀֌ו" 
טעך. מײַנע חבֿךים הא֞ב֌ן ׊ונעשטעלט אַ לייטעךל שו דעך 
מויעך און איך הא֞ב֌ גענומען קלעטעךן אױ׀ֿן לייטעךל. 

אַז איך ב֌ין שוין נגעווען אויף דעך מױיעך, הא֞ב֌ איך 
גענומען קוקן אויף אַךא֞׀֌. דא־׹טן הא֞ב֌ן געזא֞לט שטיין מײַך 
× ×¢ ח׀ֿךים װא֞ס הא֞ב֌ן געדאַך׀ֿט ׊ונעמען ׀ֿון מי׹ דא֞ס ׀֌עקל. 
א֞ב֌עך קיינעך איז ניט געווען. 

װא֞ס זא־ל איך מא־ן ? שו לאַנג טךאַכטן קען מען ניט. 
איך הא־ב שוין געװא֞לט גיין אוים שו׹יק, א֞ב֌עך עס הא־בן 
זיך דעךהעךט שא֞סן. די חבֿךים אויף יענעך זײַט הא֞ב֌ן שו" 
געכאַ׀֌ט דא֞ס לייטעךל און א֞נגעהױב֌ן לױ׀ֿן. 


236 


איך ב֌ין געב֌ליב֌ן זישן אויף דעך מױיעך. מיט איין האַנט 
הא֞ב֌ איך זיך ׊וגעהאַלטן איך זא־ל נישט אַךא֞׀֌׀ֿאַלן. מים 
דעך ׊ווייטעך האַנט הא֞ב֌ איך געהאַלטן דא֞ס ׀֌עקל דינאַ- 
מיט. 
׀ֿךאַגעט: 


וועך זײַנען געווען די נא׊יס ? 

װא֞ס איז א געמא֞ ? 

װא֞ס הא֞ב֌ן די נאַ׊ים געטא֞ן מיט די יַדן ׀ֿון געטא֞ ? 

׊וליב֌ װא֞ס איז װלאַדקע געב֌ליב֌ן אויף יענעך זײַט מויעך? 

ווען הא֞ב֌ן די יונגץ העלדישע יי֮דן ב֌אַשלא֞סן שו מאַכן אן 
אױ׀ֿשטאַנד ? 

׀ֿאַךװא֞ס הא־ט מען ניט געמאַכט דעם אױ׀ֿשטאַנד ׀ֿךיעך ? 

7 וי הא־ט װלאַדקע געטךא֞גן דינאַמיט אין געטא֞? 

8 װא֞ס איז געשען ווען װלאַדקע איז געווען אויף דעך מויעך ׀ֿון געטאַ ? 


-1 ׀א טט 8 הס 


מס 


׀ֿאַךגאַזן ‏ 2258 מס׀וסק ׊ט 411 ס} ׊ושטעלן 66 10 }טק ס} 

׀ֿאַךטא֞ג מש424 קלעטעךן סתזוןס ס} 

׀ֿאַך׀֌אַקט קט 20464ט שא֞ס, דעך יחט 
ב3. 


זא־ל איך אַךא֞׀֌ש׀֌דינגען אין געמאַ? די סכ֌נה אין 
שו גךויס. איך קען נא־ך ׀ֿאַלן און מײַן ׀֌עקעלע ,׀֌וטעך" 
קען אױ׀ֿךײַסן. ב֌לײַב֌ן זישן אויף דעך מױיעך קען מען אויך 
נים. די נאַ׊יס װעלן מיך דעךזען און װעלן מיך דעךשיסן. 

ניטא־ קיין אויסווענ! איך מוז אַךא֞׀֌ש׀֌ךינגען און זא־ל 
געשען װא֞ס עס װועט געשען. 

א֞ב֌עך דא־ דעךהעך איך אַ ב֌אַקאַנטע שטים ׀ֿון אַ חכֿך: 
װלאַךקע, שנעלעך !" 

שנעל גליטש איך זיך אַךא֞׀֌ ׀ֿון מױעך און איך ב֌ין 
שוין אוים זײַנע ׀֌לײי׊עס. איך ב֌ין שוין אין נעמאַ ׊וזאַמען 
מיט מײַן ׀֌עקל. דעךזע איך ׀ֿון װײַטן װי עס קומען א־ן 
נאַ׊יס. מײַן חבֿך הייב֌ט א־ן לױ׀ֿן,. איך נא־ך אים. 

מי׹ לױ׀ֿן אַךײַן אין אַ ׀ֿאַךלא֞זן הויז. די װא֞ס הא֞ב֌ן גע- 
וואוינט אין דעם הויז הא־ט מען שוין לאַנג אַװעקגע׀ֿיךם 
שום טויט. 


231 


מי׹ לױ׀ֿן שנעל אויף די טךע׀֌. מי׹ העךן נא־ך זיך 
שוועךע ט׹יט. מי׹ זײַנען שוין אױ׀ֿן ב֌וידעם. אין אַ ׀ֿינ׊- 
טעךן ווינקל ליגן ׊עךיסענע ׊יכלעך מיט אַ גאַנ׊ן ב֌אַךג. 
׀ֿעדעךן. מי׹ ק׹יכן אַךײַן אין דעם ב֌אַךג ׀ֿעדעךן און דעקן 
זיך שו מיט זי ב֌יו איב֌עך די ×§×¢×€ÖŒ. 

די שוועךע ט׹יט קומען אַלץ נעענטעך און נעענטעך. 
מי׹ העךן ׹ייד. מע זוכט אונדו. דא֞ס האַךץ קלאַ׀֌ט מי׹. 
וועלן די נאַ׊יס שוגיין שו אונדזעך ב֌עךנל ׀ֿעדעךן ? װעלן 
זי אונדז גע׀ֿינען ? 

זיי גייען דו׹ך דעם ב֌וידעם. אויף אונדזעך ווינקל קוקן 
זי נא֞ךנישט. אַ לאַנגע ׊ײַט זײַנען מי׹ ב֌יידע געזעסן אויף 
דעם ב֌וידעם און מו׹א געהאַט אַךא֞׀֌׊וקךיכן. דו׹ך אַ ׀ֿענ׊- 
טעךל אין ב֌וידעם קוקן מי׹ אַךא֞׀֌ אויף דעך גאַס. עס איז 
שטיל. קיינעך גייט נים. מי׹ שא֞קלען א֞׀֌ די ׀ֿעדעךן ׀ֿון 
זיך און מי׹ גייען אַךא֞׀֌. 

מי׹ שאַךן זיך ב֌ײַ די ווענט. ׀ֿון ׊ײַט שו ׊ײַט ב֌אַהאַלטן 
מי׹ זיך אין הײַזעך. מי׹ ק׹יכן דו׹ך הױ׀ֿן, דו׹ך לעכעך, 
דו׹ך ב֌וידעמס -- ב֌יז מי׹ קומען שו דעם א֞ךט וואו אונדזעךע 
חבֿךים זײַנען דא־. 

איך ניב֌ א֞׀֌ דא֞ס ׀֌עקל מיט דינאַמיט. (װלאַדקע) 

׀ֿואַגעס: 


װא֞ס איז געווען די סכ֌נה ב֌ײַם אַךאַ׀֌ש׀֌ךינגען ׀ֿון דעך געטא֞-מױעך? 
װא֞ס איז געווען די סכ֌נה ב֌ײַם ב֌לײַב֌ן זישן אויף דעך מויעך? 

וי איז װלאַדקע אַךא֞׀֌ ׀ֿון געטאַ-מױעך? 

װא֞ס איז געווען די נײַע סכ֌נה ? 

ווא האַב֌ן זיך כ֌אַהאַלטן װלאַדקע און אי׹ חבֿך? 

וי זײַנען זיי געקומען שום א֞ךט וואו עס זײַנען געווען די װא֞ס הא֞ב֌ן 
געגךייט דעם אױ׀ֿשטאַנד? 

7. װוי, מיינט אי׹, הא־ט מען געני׊ט דעם דינאַמיט װא֞ס װלאַדקע הא־ט 


שן ×€ טש וז הש מס 


געב֌ךאַכט ? | 
8. ב֌ײַ וועמען, מיינט אי׹, הא־ט װלאַדקע ב֌אַקומען דינאַמיט ? 
אויסוועג, דעך }טס-ץגש טךע׀֌ 25 
אַךא֞׀֌גליטשן זיך מ06ס6 3106 ס} ׀ֿעדעךן 225 
׀ֿאַךלא֞זן 6 6660 א֞׀֌שא֞קלען 41 50246 10 


שאַךן זיך 6 ס} 


238 


אליהו הנבֿיא אין נעטאַ 


דעך אַלטיטשקעך נבֿיא 
איז אומעטיק הײַנט, 
נא־ך גךויעך וי ת֌מיד, 
די אויגן ׀ֿאַךװײנט 


עך ש׀֌אַנט איב֌עך אַש-ב֌עךג, 
עס ב֌ךיט אים זײַן טךא֞ט. 
-- ,וי הא֞סטו דעךלא֞זט 
אַזאַ חוךב֌ן, מײַן גא־ט ?! 


מע העךט ניט קיין שא֞ךך דא־, 
עס וויינט ניט קיין קינד, 

עס קלא־גט נא֞ך און װא֞יעט, 
עס יא֞מעךט דעך וינט, 


ועך װעט מי׹ דעךלאנגען 
מײַן אײיב֌יקן כ֌וס ? 

׀ֿאַךװא֞ס הא־ט מען קינדעך 
׀ֿאַךטיליקט, ׀ֿאַךװא֞ס ? וי 


דעך גךײַזיגךויעך נבֿיא, 

דעך אַלטיטשקעך מאַן, 

ב֌לײַב֌ט שטיין וי ׀ֿאַךשטײנעךט, 
׀ֿא֞ךויס מעך קיין ש׀֌אַן.., 


(אלחנן איגדלמאַן) 


אַש 2865 
ב֌ךי֎ען 04 10 0011 10 ,מזטט סז 
דעךלא֞זן 2110 10 זומעזסק ס} 
חוךב֌ן 64651/001100 (תמטזטמא) 
שא֞ךך 16טז 
װא֞יען ואטסת ס} 
יא֞מעךן 1 0} 
׀ֿאַךטיליקן 6 10 ,1010216ז6416 0} 
ג׹ייז"ג׹וי --- גךױי 

׀ֿאַךשטײנעךט עס 


239 


אַ יי֎דיש קינד מיט אַ ׊עטעלע 


ך ׀שא׀א׀אאשאאןאַלד נאַך דעך מלחמה הא־ט מען געוואוסם 


טע 
יאטעאאוואואטך 


אז די נאַ׊יס הא֞ב֌ן אומגעב֌ךאַכט מיליא־- 
נען ייַדן, מענעך און ׀ֿךױען, אַלטע לײַם 
און קינדעך. א֞ב֌עך דא־ך הא־ט מען גע- 
הא֞׀ֿט -- א׀ֿשך איז עמע׊עך ׀ֿון דעך 
מש׀֌חה אויף יענעך זײַט ים געב֌ליב֌ן 
לעב֌ן ? א׀ֿשך הא־ט זיך ׀ֿא֞ךט עמע׊עך 


געךאַטעװעט ? 

אין אַ יי֎דיש הויז איז א֞נגעקומען אַ ב֌ךיוו ׀ֿון יענעך 
זייט ים. דעם ב֌ךיוו הא־ט קיינעך ניט געקענט לייענען. עס 
איז געווען אויף אַ מא֞דנעך ש׀֌ךאַך. נא֞ך אונטן איז געוועו 
א֞נגעשךיב֌ן אויף יי֎דיש איין איינ׊יקע שוךה: ,אַלץ װא֞ס 
אין דעם ב֌ךיוו איז געשךיב֌ן איז אמת". 

מע הא־ט געזוכט אַ מענטשן װא֞ס זא־ל קענען ׀ֿאַך- 
שטיין װא֞ס דעך ב֌ךיוו דעך׊יילט. מע הא־ט געזוכט און גע" 
׀ֿונען. דעך ב֌ךיוו איז געווען אויף ליטוויש. און אַ מענטש 
װא֞ס ׀ֿאַךשטײט ליטוויש הא־ט איב֌עךנעזע׊ט דעם ב֌ךיוו. 
דעך ב֌ךיוו איז געווען ׀ֿון א ׀֌ױיעךטע ׀ֿון אַ דא֞ךף אין ליטע. 
און דעך ב֌ךיוו הא־ט דעך׊יילט : 

די ׀֌ױעךטע איז געווען אין ׀ֿעלד. עס איז געווען אַ 
וומעךדיקעך ׀ֿאַךנאַכט, אַ ב֌אַן מיט אַ סך װאַנא֞נען איז 
דוךכגע׀ֿא֞ךן. אין דא֞ךף הא֞ב֌ן אַלע געוואוסט -- מיט אַזעל- 
בע ב֌אַנען, אין ׀ֿאַךשלא֞סענע װאַנא֞נען, ׀ֿיךט מען יי֮דן. 
די נאַ׊יס ׀ֿידן זיי שו ׀ֿאַךגאַזן און שו ׀ֿאַךב֌ךענען. 

׀֌לו׊לינג הא־ט די ׀֌ױעךטע דעךזען אַז ע׀֌עם אַ ׀֌עקל 
הא־ט מען אַךױסגעװא֞ך׀ֿן ׀ֿון אַ װאַנא֞ן. דא֞ס ׀֌עקל איו גע" 
געב֌ליב֌ן ליגן אויף דעך עךד. 

אױ׀ֿן ׀ֿעלד איז געװא֞ךן שטיל. קיינעך איז ניט גע" 
ווען אַךום. די ׀֌ױעךטע איז ׊וגענאַנגען שו זען װא֞ס מע 


240 


הא־ט אַךױסגעװא֞ך׀ֿן ׀ֿון װאַגא֞ן. הא־ט זי גע׀ֿונען אַ קינד. 
אַ קליין קינד איז געווען אײַנגעװיקלט אין אַ טוך. דא֞ס קינד 
הא־ט געלעב֌ט. זײַנע אױגן זײַנען געווען גךויס און א֞׀ֿן. 
די ׀֌ױעךטע הא־ט גענומען דא֞ס קינד אויף די הענט. הא־ט זי 
דעךזען אַז אױ׀ֿן קינדס העלדזל העננט אַ ׊עטעלע. דא֞ס 
׊עטעלע איז געשךיב֌ן אין ליטוויש: , נומע מענטשן, הא־ט 
ךחמנות אױ׀ֿן קינד. דא֞ס ב֌עט אײַך זײַן מאַמע. אַז די מלחמה 
װועט זיך ענדיקן, שךײַב֌ט מײַן שוועסטעך אין אַמעךיקע. 
מײַן שוועסטעך וועט אײַך ׀ֿאַך אַלץ ב֌אַלױנען". 


און עס איז געווען ׊ונעשךיב֌ן דעך אַדךעס. 


אישט הא־ט די ׀ויעךטע שוין אַלץ ׀ֿאַךשטאַנען. דא֞ס 
הא־ט אַ יי֎דישע מאַמע אַךױסגעװא֞ך׀ֿן אי׹ עו׀ֿעלע. א׀ֿשך 
וועט דא֞ס קינד געךאַטעװעט וועךן. מע ׀ֿיךט די מאַמע 
׊וזאַמען מיט אַלע י֮דן זיי אומ׊וב֌ךעננען, שו ׀ֿאַךגאַזן און 
שו ׀ֿאַךב֌ךענען. הא־ט די מאַמע אײַנגעװיקלט דא֞ס עו׀ֿעלע 
אין אַ טוך און אַךױסנעװא֞ך׀ֿן אין ׀ֿעלד. א׀ֿשך װעט עס 
גע׀ֿינען אַ מענטש װא֞ס װעט ךחמנות האַב֌ן אױ׀ֿן קינד. 
א֞ב֌עך ךחמנות אַליין איז װײיניק. הא־ט זי ׊וגעזאַנט, מע וועם 
ב֌אַלױנען ׀ֿאַךן ךאַטעװען דא֞ס קינד. 

די ׀֌ױעךטע הא־ט געב֌ךאַכט דא֞ס קינד שו זיך אַהים. 
זי הא־ט געוואוסט אַז עס איז אַ סכ֌נה ׀ֿאַך אי׹ שו האַלטן און 
שו הא֞דעװען דא֞ס קינד. זי הא־ט אויך דא֞ס ׊עטעלע גוט 
ב֌אַהאַלטן. עס װעט שו ניץ קומען. 
| = און אַז די מלחמה הא־ט זיך געענדיקט, הא־ט די ׀֌ױעךטע 
אַךױסגענומען דא֞ס ב֌אַהאַלטענע ׊עטעלע מיט דעם אַמע- 
ךיקאַנעך אַדךעס. זי הא־ט א֞נגעשךיב֌ן דעם ב֌ךיוו שו דעך 
אַמעךיקאַנעך שוועסטעך. זי הא־ט געשךיב֌ן אַז זי הא־ט 
אויסנעהיט אי׹ שוועסטעךס קינד ׀ֿון די דײַטשן. און זי 
הא־ט געשךיב֌ן שום סום: זי יל ניט קיין געלט, זי וויל נים 


21 


קיין מתנות. זי וויל אַז מע זא־ל זי ׊וזאַמען מיט איךע קינ- 
דעך ב֌דענגען קיין אַמעךיקע. : 

די שוועסטעך אין אַמעךיקע הא־ט נעטךאַכט: אי׹ 
גאַנ׊ע מש׀֌חה איז ניטא־. אי׹ שוועסטעך איז ניטא־. א֞ב֌עך 
עס איז געב֌ליב֌ן לעב֌ן אי׹ שוועסטעךס קינד. אי׹ הא֞׀ֿענונג 
איז נים געווען אומזיסט. | 

די שוועסטעך אין אַמעךיקע הא־ט געב֌ךאַכט אַהעך די 
גאַנ׊ע מש׀֌חה ׀ֿון דעך ׀֌ױעךטע. דא֞ס קינד הא֞דךעװעט 
זיך ב֌ײַ דעך מומען. עס איז א ׀ֿײַן, שיין ייַדיש ייַנגעלע. 


(יעקבֿ ׀֌אַט) 


׊ושךײַב֌ן, ׊וגעשךיב֌ן +- 
שו ניץ קומען הא֞ךעװען אומב֌ךענגען 


׀ֿךאַגעס: 


וי האַב֌ן די נאַ׊יס גע׀ֿיךט יי֮דן אין די לאַגעךן זיי אומ׊וב֌ךענגען ? 
׀ֿאַךװא֞ס הא־ט אַ מאַמע אַךױסגעװא֞ך׀ֿן אי׹ עו׀ֿעלץ? 

וועך הא־ט גע׀ֿונען דא֞ס קינד ? 

װא֞ס איז געווען א֞נגעשךיב֌ן אױ׀ֿן ׊עטעלעץ? 

׀ֿאַךװא֞ס הא־ט די ׀֌ויעךטע געךאטעװעט דא֞ס קינד? 

װא֞ס איז געווען געשךיב֌ן אין דעם ב֌ךיוו אויף ליטוויש? 

איז די ׀֌וױיעךטע ב֌אַלױנט געװא֞ךן ? 

װא֞ס איז דעך סוף ׀ֿון דעך מעשׂה? 

מיינט אי׹ אַז עס איז געווען נא֞ך איין קינד מיט 8 ׊עטעלע ? װא֞ס 
הא־ט געקענט געשען מיט אזעלכע קינדעך? 


+1 סו טס א זט סס 3ב* סס 69 


0. מיט װא֞ס איז די מעשׂה ענלעך (זג1ומזו8) שו דעם װא֞ס מי׹ ווייסן 
׀ֿון חומש וועגן משה ךב֌ינו? 
אומב֌ךענגען 1 10 /, עסז64656 10 
מא֞דנע 16 
ליטוויש ת11002012 1 
׀֌ױעךטע תגנתסש 1ת62522טן 
׀ֿאַךשלא֞סן 100460 
טוך | 5021 
הא֞דעווען ה15זטסם 10 ,מט ׀מו1זט 0} 
שו ניץ קומען ×¥869ג02 מו 16ז0ס 10 


242 


כ'נעם מי׹ מיט אַ שטיינדל 


כינעם מי׹ מיט אַ שטיינדל 
׀ֿון דעך געטא֞-װאַנט, 
כ'ב֌וי אַ הויז מי׹ זוניק 

אין דעם װײַטן לאַנד, 


כ'מויעך אײַן דא֞ס שטיינדל 
׀ֿון דעך געטא֞-װאַנט 

אין מײַן הויז דעם װײַסן 
אין דעם װײַטן לאַנד, 


ס'זא־ל אַ טךא֞׀֌ן טךויעך 
׀ֿון ישךאלס לייך 

זײַן אין װײַסן מויעך, 
אין מײַן גךויסעך ׀ֿךײד, 


ס'זא־ל אַ זכ׹ ב֌לײַב֌ן 
׀ֿון די געטא֞-טעג 
אין מײַן היים דעך נײַעך 


אוי׀ן װײַטן ב֌ךעג, (אלחנן אינדלמאַן) 
אײַנמױעךן ץתמט׀ֿ 
זוניק זטק 10 ,6זטמזממן 0} 
11 21104 2 0'ם1 
לייד 16100טל 
זכ׹ 6 ,211066זטותסמתסז (186×¥26) 


ֿ' 1 : 'ן, ו : 
עשך = 
4 ייש 
: טס : יי : 
0 
ך ידע 
וו 0 02 
×° 4 
אי : 


243 


244 


זײַט געגךיסט 


׀ֿון אַ לאַנד װא֞ס ליגט װײַט איב֌עך ימען 
כישיק אַ האַך׊יקן, װאַךעמען ב֌ךיוו 

שו די ב֌ךידעך און שוועסטעך מײַנע 
אין יךושלים, ×—×™×€Ö¿×” און ת֌ל-א֞בֿיב, 


עס הא֞ב֌ן די זיידעס און טאַטעס 
אַ ליכטיקן חלום געהאַט -- 

אַ היים ׀ֿאַך די זין ׀ֿון ישׂךאל, 
שו לעב֌ן געזיכעךט און זאַט, 


עס הא֞ב֌ן די זיידעס געחלומט, 
געחלומט ב֌ײַטא֞ג און ב֌ײַנאַכט, 
און אי׹ הא־ט גענומען דעם חלום, 
און חלום ׀ֿאַך אמת געמאַכט, 


אי׹ הא־ט מיטן אייגענעם א֞טעם 
געטךיקנט די זומ׀֌ן ׀ֿון לאַנד, 

די שטיינעך און דעךנעך געךיסן 
מיט מידעך, מיט ב֌לוטיקעך האַנט, 


געווייקט און געב֌א֞דן די זאַמדן, 

֌יז װאַנען די עךד הא־ט דעךװאַכט, 
און ס'הא֞ב֌ן די ׀ֿךוכטן און גךינסן 
זיך זוניק און ׀ֿךײדיק ׊עלאַכט, 


געהא֞׀ֿט און געב֌עטן אויף שלום, 
נא֞ך מוטיק און זיכעך און ׀ֿעסט 
געגךייט זיך אַנטקעגן דעם שונא 
שו שי׊ן די אייגענע נעסט, 


אישט קװועלט א־ן מײַן האַךץ ׀ֿון דעך װײַטנס 


און סיךײַסט זיך 


אַךױס ׀ֿון מײַן ב֌ךיוו ; 


מײַן ב֌ךכה אויף אײַך, מײַנע ליב֌ע, 
אין יךושלים, ×—×™×€Ö¿×” און ת֌ל-א֞בֿיבֿ, 


(י. גויכב֌עךג) 


׀ֿךאַ גע ס: 


1 וועגן וועלכן חלום ךעדט זיך אין ליד ? 
2 וועך הא־ט דעם חלום געחלומט און וועך הא־ט אים , געמאכט ׀ֿאַך 


אַן אמת" ? 


3 ׀ֿאַךװא֞ס וועךן דא־ דעךמא֞נט די דךײַ שטעט: יךושלים, ×—×™×€Ö¿×”, 


ת֌ל-א֞בֿיבֿ ? 


4 אין וועלכע שוךות וועךט ב֌אַשךיב֌ן : א) די שוועךע אַךב֌עם ׀ֿון די 
ב֌ויעךס ׀ֿון לאַנד ? 3) דעך קאַמף שו ב֌אַשי׊ן ישׂךאל? ג) די ׀ֿךייך 


מיטן יי֞דישן לאַנד ? 


האַך׊יק | ×¥1ז062 
געזיכעךט 6 (560116 
א֞טעם, דעך ח1624ט 
טךיקענען ץזם ס} 
זומ׀֌, דעך קמזגע׀ 


2 6 ( 1 


וכ יו 


2 


(ן אל יע א 


וא 7 ייוו וי טא וי 6 2 0 7 שי הו 


ב֌לוטיק 100697ט 

ווייקן 044 10 

א֞נקועלן 6 10 

׀ֿון דעך 2627 12 מזסז} 
װײַטנס 


6 א 0 יי שי : : 


סיז 5 א׀ 4 2 ך 


יו ו 


245 


ב֌יימעך ב֌לי֎ען אין מדב֌ך 


א. 


ין אַ קאַלטן ׀ֿךימא֞ךגן זײַנען א֞נגעקומען 
חלושים און האַב֌ן א֞נגעהױב֌ן אױ׀ֿשטעלן 
גע׊עלטן. דךײַ אַךאַב֌עך אויף אייזלען 
הא֞ב֌ן זיך א֞׀֌נעשטעלט און גע׀ֿךעגט: 
-- ,װא֞ס טוט אי׹ דא־, יי־דן ?? 
-- ,, דאַ וועט זײַן אַ יי֎דיש דא־׹ם", -- 
האַב֌ן די חלושים געענט׀ֿעךט. 
האַב֌ן די אַךאַב֌עך געלאַכט: -- ,דא־ אין מדב֌ך אַ 
דאַךף ? מײַלן װײַט איז ניטא־ קיין ג׹א־ז, איז ניטא־ קיין ב֌וים. 
די עךד איז דא־ ׀ֿול מיט זאַלץ. ניט װײַט איז דעך טויטעך 
ים און אַלץ אַךום איז טויט". 
האַב֌ן די חלושים און חלו׊ות געענט׀ֿעךט: -- ,קומט 
שו׹יק אין דךײַ יא־׹ א־׹ום, װעט אי׹ וען". 
די אַךאַב֌עך הא֞ב֌ן נעלאַכט און זײַנען אַװעק. 
עס זײַנען אַךיב֌עך טעג און חדשים. די חלושים און 
חלו׊ות האַב֌ן שוועך געאַךב֌עט ׀ֿון ׀ֿאַךטא֞ג ב֌יו ש׀֌עט אין 
דעך נאַכט. 
עס זײַנען געקומען טוךיסטן ׀ֿון אַמעךיקע און הא֞ב֌ן 
גע׀ֿךענט די חלושים : 
-- ,,װא֞ס טוט אי׹ דא־ ?" 
-- ,,מי׹ װאַשן די עךד", -- הא֞ב֌ן די חלושים געענט- 
׀ֿעךט. 
-- ,אי׹ װאַשט די עךד ? ! װוי װאַשט מען עךך ?" -- 
הא֞ב֌ן די אַמעךיקאַנעך גע׀ֿךעגט. און די חלושים הא֞ב֌ן גע- 
ענט׀ֿעךט : --,שוויי מײַל ׀ֿון דאַנען איז דעך י׹דן. ב֌ךענגען 
מי׹ װאַסעך אין עמעךס און ניסן אויף דעך עךד. דא֞ס װאַ- 
סעך ואַשט אויס די זאַל׊ן ׀ֿון דעך עךד. ש׀֌עטעך װעלן 


246 


מי׹ ׀ֿאַך׀ֿלאַנ׊ן ב֌יימעך און ׀ֿאַךזײען נ׹א־ז". האַב֌ן די 
טוךיסטן געענט׀ֿעךט: -- ,מי׹ קומען ׀ֿון אַמעךיקע. אין 
אַמעךיקע קען מען אַלץ טא־ן. א֞ב֌עך אַזאַ זאַך וי װואַשן עךך 
-- דא֞ס האַב֌ן מי׹ ניט נעהעךט". 

הא֞ב֌ן די חלושים געענט׀ֿעךט: -- , קומט שודיק אין 
דךײַ יא־׹ אַךום. װעט אי׹ זען אַז ב֌יימעך וועלן דאַ ב֌ליען 
און אַז ׀ֿעלדעך װעלן דאַ גדינען". 

די טוךיסטן זײַנען אַװעק און הא֞ב֌ן נעזאַגט איינעך דעם 
שווייטן : --- ,זיי זײַנען וואוילע יונגען, די חלושים. עס איז 
אַ ךחמנות אויף זיי. זייעך מי איז אומזיסט". 

׀ֿון יךושלים הא־ט מען געשיקט אַ ב֌אַךימטן אַנךאַנא֞ם, 
אַ ׀֌ךא֞׀ֿעסא֞ך, עך זא־ל זען וי עם גייט די אַךב֌עט ב֌ײַ די 
חלושים. - 

עך הא־ט גענומען אַ ב֌יסעלע עךד אין אַ ׀ֿלעשעלע 
מיט אַ ׀ֿליסיקײט. עך הא־ט גענומען אַן אַנדעך ב֌יסל עךד 
אין אַן אַנדעך ׀ֿלעשעלע מיט אַן אַנדעד ׀ֿליסיקײט. עך 
הא־ט געשא֞קלט די ׀ֿלעשעלעך. עך הא־ט דעךנא֞ך גענומען 
אַ ב֌יסל עךד אויף דעך לינקעך האַנט און עס אַ לעק געמא֞ן. 
דא֞ס ׀֌נים איז אים ׹ויט געװא֞ךן און עך הא־ט אויסנעשךיען : 
-- ;עס איז סם, די עךד איז אַ ׀ֿאַךסמטע. ניט מי׹ אַ נלא־ן 
װאַסעך". דעך ׀֌ךא֞׀ֿעסא֞ך הא־ט אױסנעװאַשן דא֞ס מױיל 
און דעךנא֞ך געזא֞נט די חלושים : -- ,,אײַעך מי איז אומזיסט. 
דא־ וועט נא־׹ניט ניט װאַקסן !" 

די חלושים און חלו׊ות הא֞ב֌ן געשוויגן. נא֞ך איינעך, 
דוד הא־ט עך געהייסן, הא־ט געזא֞נט: -- ,העך ׀֌ךאַ׀ֿעסאַך, 
קומט שו אונדז אין דךײַ יא־׹ אַךום. אי׹ װועט דא־ גע׀ֿינען 
גךינע ׀ֿעלדעך און ב֌יימעך װא֞ס ב֌לי֎ען". 


חלוץ, חלושים י׹דן 
חלושה, חלו׊ות מךב֌ך 


241 


×€ ך אַ גע ט: 


וועך זײַנען געווען די חלושים און די חלו׊ות ? 

װא֞ס הא֞ב֌ן זי אױ׀ֿגעטא֞ן ׀ֿאַךן לאַנד ? 

װא֞ס ווייסט אי׹ וועגן דעם י׹דן און וועגן דעם טויטן ים+ 

װא֞ס האַב֌ן די אַךאַב֌עך געזא֞גט וועגן אױ׀ֿשטעלן אַ יי֎דישן דא֞ךף 
אין מדב֌ך ? 

5 װא֞ס הא֞ב֌ן נגעזא֞גט די אַמעךיקאַנעך טוךיסטן? 

6 װא֞ס הא־ט געזא֞גט דעך ב֌אַךימטעך ׀֌ךא֞׀ֿעסא֞ך ׀ֿון יךושלים ? 

7 ׀ֿאַךװא֞ס הא֞ב֌ן די חלושים און די חלו׊ות זיך ניט ׊וגעהעךט שו די 
׹ייד אַז זייעך מי איז אומזיסט ? 


בן ׀א סט - 


חלוץ, חלושים ,16001315) אַגךא֞נא֞ם 28100021131 
ת! (210866:)3 (1910ט1סמ8ן 1 נחזג} 
1261 }1 ,121651126 זאַלץ 211 
׀ֿאַךזײען, ׀ֿאַך׀ֿלאַנ׊ן 06 ס} ׀ֿליסיקײט 118 
4ת12ם 0} סם ח0150×§ (גתס׀) 
3. 


די חלושים און חלו׊ות הא֞ב֌ן שוין זעקס חדשים גע- 
אַךב֌עט. זיי הא֞ב֌ן נעוואַשן די עךד. 

איין מא־ל אין װוינטעך אין געקומען אַ שמוךעם און 
הא־ט אומנעװאַך׀ֿן די נע׊עלטן. ׀ֿון די לא֞מ׀֌ן מיט נאַ׀ֿט 
איז געװא֞ךן אַ ׀ֿײַעך. דא֞ס ׀ֿײַעך הא־ט ׀ֿאַךב֌ךענט אַלע 
זאַכן. דעך שטוךעם הא־ט ׀ֿאַךטךא֞גן די נע׊עלטן אין מדב֌ך. 
די חלושים און חלו׊ות זײַנען געב֌ליב֌ן א־ן אַ דאַך איב֌עךן 
קא֞׀֌. איינע ׀ֿון די חלו׊ות, לאה די לאַכעדיקע, הא־ט א֞נ- 
געהױיב֌ן וויינען: -- ,מעך קען איך ניט. מעך קען איך 
נ֮ים !" 

א֞ב֌עך דוד הא־ט געזא֞גט: ,ניין, חבֿךים, מי׹ װעלן ניט 
אַװעק ׀ֿון דאַנען ! מי׹ ב֌לײַב֌ן דא־! מי׹ זײַנען געקומען 
מלחמה האַלטן מיטן מדב֌ך. מיט ׀ֿו׀ֿ׊יק יא־׹ שודיק איז 
נאנץ אךץ-ישׂךאל געווען אַ מדב֌ך. װא֞ס איז געווען דעך 
נליל? -- אַ מדב֌ך. װא֞ס איז געווען די שטא֞ט תל-אַבֿיבֿ? -- 
אַ מדב֌ך! מע הא־ט ב֌אַזינט דעם מדב֌ך. מי׹ װעלן אים 
אויך דאַ ב֌אַזיגן". 


248 


דוד הא־ט נעענדיקט ׹יידן און אַלע װי איין מענטש 
הא֞ב֌ן זיך אױ׀ֿגעהױב֌ן און נעשװא֞ךן : , מי׹ ב֌לײַב֌ן ךא֞!" 
און אין מיטן נאַכט הא֞ב֌ן די חלושים און חלו׊ות גענומען 
זינגען : 


אין לאַנד געקומען 
אַקעךן און ב֌ויען, 
׀ֿלאַנ׊ן און זייען -- 

דעם מ֎דב֌ך אײַנגענומען! 


עס איז אַװעק אַ יא־׹. מע הא־ט געב֌ךאַכט ׀ֿון יךושלים 
׊ען יונגע ב֌יימלעך. מיט ׀ֿךײד הא־ט מען זי ׀ֿאַך׀ֿלאַנ׊ט. 
א֞ב֌עך די ב֌יימלעך זײַנען נישט געװאַקסן. זי זײַנען ׀ֿאַך- 
דאַךט געװא֞ךן. 

דוד איז אַװעק קיין יךושלים און הא־ט געב֌ךאַכט ׀ֿךישע 
ב֌יימלעך. א֞ב֌עך אויך זי זײַנען נישט געװאַקסן. 

שום ד׹יטן מא־ל הא־ט מען געב֌ךאַכט ׀ֿון יךושלים ׀ֿךי- 
שע ׊ען ב֌יימלעך און זיי ׀ֿאַך׀ֿלאַנ׊ט. עס זײַנען אַךיב֌עך 
אַ ׀֌א֞ך חדשים און די ב֌יימלעך הא֞ב֌ן גענומען גוט װאַקסן. 

-- ,נו" -- הא־ט דוד געזא֞גט -- , דא֞ס יא־׹ וועלן מי׹ 
שוין קענען אַ הוליע טא־ן, ווען עס װועט קומען ט"ז ב֌ש׀ֿט". 

עס איז א֞נגעקומען דעך חודש שבֿט. די חלושים און 
חלו׊ות הא֞ב֌ן נעשיקט ב֌ךיוו איב֌עךן נאַנ׊ן לאַנך: ,,קוממ 
שו אונדז זיך ׀ֿךײען מיט אונדזעךע ׊ען ב֌יימלעך װא֞ס װאַקסן 


249 


לעב֌ן טױיטן ים". זי הא֞ב֌ן אויך געשךיב֌ן שום ׀֌ךא֞׀ֿעסא֞ך 
אין יךושלים : , קומט און זעט דעם וואונךעך". 

ט"ז ב֌שבֿט זײַנען געקומען אַ סך מענטשן. מען איז 
געקומען ׀ֿון די קא֞לא֞ניעס, עס זײַנען געקומען אויך טו" 
ךיסטן. עס איז געקומען אויך דעך ׀֌ךא֞׀ֿעסא֞ך ׀ֿון יךושלים. 
אַלע הא֞ב֌ן נעקוקט און זיך געוואונדעךט. ׊ען ב֌יימלעך 
זײַנען נעשטאַנען אין האַךץ ׀ֿון מדב֌ך. זיי הא֞ב֌ן געב֌ליט. 
עס זײַנען געקומען אויך אַךאַב֌עך און זיי הא֞ב֌ן געזא֞גט: 

, כ֌ישום-מאַכעךס זײַנען זיי. די ייַדן זײַנען כ֌ישוף-מאַ- 
כעךס". דעך ׀֌ךא֞׀ֿעסא֞ך הא־ט געדךיקט דודן די האַנט און 
געזאַנט: ,אי׹ נעדענקט דא־ך װא֞ס ד"ד העך׊ל הא־ט גע" 
זא־נט ? אוב אי׹ ווילט -- איז עס ניט קיין לעגענדע?." 

און די אַמעךיקאַנעך טוךיסטן הא֞ב֌ן אױסנעךו׀ֿן: -- 
, לאַנג לעב֌ן זא־לן די חלושים און די חלו׊ות !" 


(מ. אי) 


אײַננעמען, אײַנגענומען | ׀ֿאַךדאַךן, ׀ֿאַךדאַךט װועךן 


| אַ הוליע טא־ן | גליל 


×€ ךאַ גע ס: 
װא֞ס איז געשען אין אַ װינטעךנאַכט? 
װא֞ס ב֌אַטײַטן לאהס וועךטעך 'מעך קען איך ניט'? 
װא֞ס קענט אי׹ זא־גן וועגן דודס כאַךאַקטעך : 
׀ֿאַךװא֞ס זײַנען די עךשטע ׊ען ב֌יימלעך ׀ֿאַךדאַךט געװא֞ךן ‏ 
ווען הא֞ב֌ן די חלושים שוין געקענט אַ הוליע טא־ן* 
׀ֿאַךװא֞ס הא־ט מען כ֌אַשטימט דעם יום-טובֿ ׀ֿון די ׊ען ב֌יימלעך 
אויף ט"ו ב֌שבט ? 
?. װא֞ס הא֞ב֌ן געזא֞גט די אַלע װא֞ס הא֞ב֌ן ׀ֿךי֎עך ניט געגלייב֌ט אין 
דעך אַךב֌עט ׀ֿון די חלושים ? י 
8 װעך איז געווען ד"ך העך׊ל? ועגן װא֞ס הא־ט עך געזא֞גט ‏ אויב֌ 
אי׹ ווילט -- איז עס ניט קיין לעגענדעץ"? 


ב} א טס או ה6 מס 


אומװאַך׀ֿן מזט};6טס ס0} כ֌ישוף-מאַכעך 67 
׀ֿאַךדאַךן קט שזם ס} ד׹יקן, דא־: 6 10 
הוליען שזזסמז 6ט 0ס} לעגענדע, די 1600 


250 


ד ודל 


א. 


טס איז געווען אין די טעג ׀ֿון אױ׀ֿשטאַנד 
ן אין װאַךשעװעך געמא֞. די נאַ׊יס הא֞ב֌ן 
נעזען אַז עס איז שוועך שו ב֌אַזינן די יי֮דן. 
הא֞ב֌ן זי געב֌ךאַכט נךויסע טאנקען. 
-- ,א גלית, אַ גלית !" -- הא֞ב֌ן יי֮דן 

געשךיען, ווען זי הא֞ב֌ן דעךזען אַ גךויסן 
טאַנק, -- ,װא֞ס קען מען טא־ן קענן אַזא נליח ל" 

דעך ׀ֿעך׊ן-יא֞ךיקעך דודל װא֞ס איז געווען ׊ווישן די 
קעמ׀ֿעךס ׀ֿון געטא֞ הא־ט געענט׀ֿעךט: -- , דוד הא־ט ב֌אַ- 
זיגט גליתן מיט אַ שטיינדל". און עך הא־ט געטךאַכט: ,אי׹ 
ב֌ין דא־ך דוד, איך דאַךף אַךױס קענן גליתן". 

און דודל איז אַךױס מיט אַ ׀ֿלאַש, ׀ֿול מיט נאַזא֞לין. 
עך הא־ט אַזױ גוט אַ װא֞ךף געטא֞ן ׹י ׀ֿלאַש מיט נאַוא֞לין 
אַז איין טאַנק איז אױ׀ֿגעךיסן געװאַךן. 

א֞ב֌עך יי֮דן הא֞ב֌ן ניט געקענט זינן. זי הא֞ב֌ן געהאַם 
זייעך װײיניק געוועך. קיין ׀ֿלעשעך מיט נאַזא֞לין זײַנען שוין 
אויך ניט געווען. יי֮דן הא֞ב֌ן זיך געשלא֞נן װי לײיב֌ן. א סד 
נאַ׊יס זײַנען גע׀ֿאַלן, א֞ב֌עך עס זײַנען געקומען אַלץ מעך 
און מעך נאַ׊יס. זיי הא֞ב֌ן אונטעךגע׊ונדן גאַנ׊ע גא֞סן. 

מע הא־ט געמוזט אַךױס ׀ֿון די ב֌ךענענדיקע הײַזעד און 
זי֮ך ב֌אַהאַלטן. וען דא֞ס געטא֞ איז שוין געווען אינגאַנ׊ן 
חךובֿ, הא֞ב֌ן די נאַ׊יס געזוכט און גע׀ֿונען די יי֮דן אין די 
ב֌אַהעלטענישן. אַ סך יי֮דן הא֞ב֌ן זיי נלײַך דעךשא֞סן, א֞נ- 
דעךע הא֞ב֌ן זי אַװעקגעשיקט שו אַךב֌עטן װי שקלאַ׀ֿן אין 
לאַגעךן. 

דודלען הא־ט מען געשיקט ׀ֿון איין לאַנעך אין שווייטן, 
ב֌יז עך איז א֞נגעקומען אין אַ לאַנעך טיף אין דײַטשלאַנד. 
דא־׹טן איז געווען אַ גךויסע ׀ֿאַב֌ךיק ׀ֿון אַמוני׊יע. ווען די 


251 


נאַ׊יס הא֞ב֌ן געזען אַז אַ י־׹ אַךב֌עט ניט גוט א֞דעך הא־ט 
ניט קיין כ֌וח שו אַךב֌עטן, הא־ט מען אים גלײַך דעךשא֞סן. 
דודל הא־ט נום געאַךב֌עט. עך הא־ט געװא֞לט זיך ב֌אַקענען 
מיט די אַלע מינים געװעך װא֞ס די ׀ֿאַב֌ךיק הא־ט אויסגע- - 
אַךב֌עם. 

--- ,װא֞ס דאַך׀ֿסטו דא֞ס ?" -- הא־ט אים גע׀ֿךענט אַן 
עלטעךעך יי־ד. 

-- ,איך וויל וויסן אַלץ װענן געװעך. דא֞ס װעט 
מי׹ שו ניץ קומען", -- הא־ט דוד געענט׀ֿעךט מיט אַן עךנסט 
׀֌נים. און עך הא־ט געטךאַכט: דעך יי֎דישעך דוד דאַךם 
הא֞ב֌ן אַזא קונשיק געוועך װא֞ס זא־ל קענען ב֌אַזיגן דעם נאַד 
׊ישן גלית. 

עס זײַנען געקומען אַמעךיקאַנעך עךא֞׀֌לאַנען און הא֞ב֌ן 
געשא֞סן אוים דעך ׀ֿאַב֌ךיק ׀ֿון אַמוני׊יע. אַ סך נאַ׊יס זײַ- 
נען אומגעקומען, א֞ב֌עך אויך אַ טייל ׀ֿון די ייַךישע שקלאַ׀ֿן. 
דודל איז געב֌ליב֌ן לעב֌ן. 

די לעב֌ן-געב֌ליב֌ענע יי֮דן הא־ט מען אישט געטךיב֌ן 
אין אַן א֞ךט, וואו מען הא־ט זי געזא֞לט אַלעמען אומב֌ךענגען. 
א֞ב֌עך עס זײַנען שוין געקומען די אַמעךיקאַנעך. די נאַ׊יס 
זײַנען גיך אַנטלא֞׀ֿן. די יי֎ךישע שקלאַ׀ֿן זײַנען געװא֞ךן ׀ֿךײַ. 
דודל הא־ט זיך געקושט מיט זײַנע ב֌אַ׀ֿךײַעךס. װײיניק יי֮דן 
הא֞ב֌ן זיך געךאַטעװעט. 

דודל הא־ט װוידעך גענומען זיך אינטעךעסיךן מיט גע- 
וועך, אישט מיט דעם געװעך װא֞ס די אַמעךיקאַנעך הא֞ב֌ן 
נעהאַט. עך הא־ט זיך אויסגעלעךנט ׀ֿונאַנדעך׊ונעמען און 
װידעך ׊ונױ׀ֿ׊ושטעלן אַמעךיקאַנעך קױלנװאַך׀ֿעךס. די 
אַמעךיקאַנעך סא֞לדאַטן הא֞ב֌ן זיך געוואונדעךט : 

--- עך איז דא־ך אַ גאַנ׊עך מעכאַניקעך, דעך יי֮נגל. 
עך איז אַ גךויסעך קענעך ׀ֿון געוועך". 

דו׹ל איז אישט געווען אין אַ לאַגעך ׀ֿאַך די יי֮דן װא֞ס 
זײַנען געב֌ליב֌ן לעב֌ן. אין לאַנעך זײַנען געקומען ייַךישע 


252 


סא֞לדאַטן ׀ֿון אךץ-ישׂךאל, סא֞לדאַטן ׀ֿון דעך יי֎דישעך ב֌ךי- 
גאַדע. דודל איז געװא֞ךן אַ גוטעך ׀ֿךײַנד מיט זיי און זי 
הא֞ב֌ן גיך דעךוען אַז דעך ב֌חוך ׀ֿאַךשטײט אַ סך ועגן 
געוועך. 

-- ,אַזאַ ב֌חוךל איז זייעך נוט ׀ֿאַך דעך הננה", -- 
הא־ט געזא֞גט איינעך ׀ֿון די יי֎דישע סאַלדאַטן. -- ,עך װעט 
קענען אַךב֌עטן ב֌ײַם ג׹ייטן נעחיים נגעוועך. לא־מיך אים 
ב֌ךענגען שו אונדז אין לאַנד". 

דודלס ׀֌נים הא־ט געשײַנט: -- ,נעמט מיך מיט, איך 
יל קומען מיט אײַך קיין אךץ-ישךאל. איך שוועך אײַך אַז 
איך װעל אײַך שו ניץ קומען !" 


גלית (25×¥601)) ׀ֿונאַנדעךנעמען 247 1246 0} 
אונטעךגע׊ונדן 0 116 564 ׊ונױ׀ֿשטעלן 67 ז+גס ס0} 
חךובֿ 00  )180160(‏ קענעך, דעך 54 
אַמוני׊יע מטמזגת2 געהיים 64 
מין, דעך 4 ,1108 הגנה 4 ( 112824024) 
אויסאַךב֌עטן 6 10 6+= |ב1 ץנחזג 66198סן 
קױלנװאַך׀ֿעך מטם-200106וז 
3. 


דודל איז א֞נגעקומען אין אַ קיב֌וץ אין גליל. אין קיב֌וץ 
איז געווען אַ גךויסעך װאַךשמאַט וואו מע הא־ט ׀ֿאַךדיכט 
טךאַקטא֞ךס און אַנדעךע מאַשינען. געהיים הא־ט מען דא־׹טן 
אויך געמאַכט געוועך ׀ֿאַך דעך הגנה. דודל הא־ט געאַךב֌עם 
אין דעם װאַךשטאַט. 

עס איז אױ׀ֿגעקומען די ׀ֿךײַע מדינת ישׂךאל. א֞ב֌עך 
גלײַך זײַנען שׂונאים ב֌אַ׀ֿאַלן ׀ֿון אַלע זײַטן. מע הא־ט גע- 
דאַך׀ֿט װא֞ס מעך געוועך. דעך װאַךשטאַט אין קיב֌וץ הא־ם 
געאַךב֌עט טא־ג און נאַכט. דודל הא־ט די גאַנ׊ע ׊ײַט געאַך- 
ב֌עט איב֌עך ע׀֌עס אַ נײַעם מא֞ךעל ׀ֿון אַ קליין האַךמאַטל. 

-- ,דודל", -- הא־ט אים געזא֞נט דעך עלטסמעך ׀ֿון 
װאַךשטאַט, -- , ׀ֿאַךגעס ניט אַז מע דאַךף אישט װא֞ס מעך 


253 


געוועך. אישט איז ניט די ׊ײַט ׀ֿאַך נײַע מא֞ךעלן. יעךע 
מינוט איז טײַעך". 

-- ,יא־, יא־", -- הא־ט געענט׀ֿעךט דו׹ל -- ,יעךע מי" 
נוט איז טײַעך, זייעך טײַעך. לא־זט מיך, לא־זט מיך, חבֿךים !* 

און דודל הא־ט ניט געךוט. גאַנ׊ע טענ איז עך געווען 
׀ֿאַךנומען מיט זײַן אַךב֌עם. 

די מלחמה איז נעװא֞ךן אַלץ ב֌יטעךעך. די שונאים 
הא֞ב֌ן אַךומגעךינגלט די שטא֞ט ׊׀ֿת, ניט װײַט ׀ֿון דודלס 
קיב֌וץ. אַלע ׀ֿון קיב֌וץ, אַ׀ֿילו די װא֞ס הא֞ב֌ן געאַךב֌עט אין 
דעם ואךשטאַט, הא֞ב֌ן נעמוזט אַלץ אַװעקװאַך׀ֿן און גיין 
ךאַטעוען די ב֌ךידעך ׀ֿון ׊׀ֿת. 

דודל און זײַנע חבֿךים ׀ֿון קיב֌וץ הא֞ב֌ן מיטנענומען 
שום ׀ֿךאַנט אַ קליינעם האַךמאַט, געמאַכט לוט דוךלס ׀֌לאַן. 
די שמא֞ט ׊׀ֿת איז געווען אַךומגעךיננלט ׀ֿון טױיזנטעך 
אַךאַב֌עך. מע הא־ט געדאַך׀ֿט זיך דוךכךײַסן דו׹ך זיי און קו" 
מען אין שטא֞ט. 

דודל הא־ט אַװעקגעשטעלט זײַן אייגן געוועך אויף אַ 
ב֌אַךג --- און ׀֌לו׊לינג הא־ט זיך דעךהעךט אַ דונעךן. דודלס 
געועך הא־ט נעמאַכט אַזאַ טומל אַזױ װוי הונדעךם האַךמאַטן 
װא־לטן געשא֞סן מיט איין מא־ל. די אַךאַב֌עך זײַנען געװא֞ךן 
׊עשךא֞קן. איינעך הא־ט אױסגעךו׀ֿן : | 

-- , ס'איז די אַטא֞מישע ב֌א֞מב֌ע! די יַ֎דן הא֞ב֌ן די 
אַטאַמישע ב֌א֞מב֌עץ!" ‏ 

-- ,, די אַטא֞מישע ב֌א֞מב֌ע! די אַטא֞מישע ב֌א֞מב֌עץ!" 
-- האַב֌ן די אַךאַב֌עך אישט געשךי֎ען ׀ֿון אַלע זײַטן. עס איז 
נעװא֞ךן אַ ׀֌אַניק. טויזנטעך אַךאַב֌עך הא֞ב֌ן געװא֞ך׀ֿן זייעך 
געוועך און גענומען לױ׀ֿן. די שטא֞ט ׊׀ֿת איז געװא֞ךן ׀ֿךײַ 
׀ֿון שׂונא. 

-- , ס'איז דודלס אַךב֌עט!" -- הא֞ב֌ן געזא֞גט זײַנע 
ח׀ֿךים. דעךנאַך הא֞ב֌ן אויך אַנדעךע אין דעך ייַךישעך אַך- 
מיי זיך דעךוואוסט װענן דעם נײַעם געוועך. 


224 


-- ,דודל, וי ךו׀ֿסטו דײַן דונעך-מאַשין ?" --- הא־ט 

אים גע׀ֿךעגט אַן א֞׀ֿי׊יך ׀ֿון דעך אַךמײ, 
איך ווייס ניט, איך הא֞ב֌ וועגן אַ נא֞מען ניט × ×¢- 

טךאַכט", -- הא־ט דודל געענט׀ֿעךט מיט אַ שמייכל, -- 
אוב אי׹ ווילט, ךו׀ֿט עס נא֞ך דודל. עס איז אַזױ וי דא֞ס 
שטיינדל װא֞ס דוד הא־ט געװא֞ך׀ֿן אויף גליתן און אים × ×¢- 
מייט". 

-- , ב֌יסט געךעכט, דו׹ל", -- הא֞ב֌ן אַלע געזאַנט, -- 
עס איז אַזױ װוי אין דעך מעשׂה מיט דודן און גליתן". 

און עס איז אַװעק דא֞ס דודל א֞דעך -- װי מע הא־ט אַ 
ב֌יסל ש׀֌עטעך עס געךו׀ֿן -- די דאַווידקע, איב֌עך אַלע 
טיילן ׀ֿון דעך יי֎דישעך אַךמײ. די דאַװיךקע הא־ט א֞ננע- 
װא֞ך׀ֿן אַ שךעק אױ׀ֿן שׂונא. די דאַװידקע הא־ט געךאַטעװעט 
אַ סך יי֎דישע לעב֌נס. דודל הא־ט ב֌אַזיגט גליתן. 


(׀ֿײגל שאַ׀ֿךאַן) 


קיב֌וץ, דעך 1 /00108 6011604176 (1410345) 
1 מת1 ,6ת2216511 10 1006618 
װאַךשטאַט, דעך קסח׀אזסעט 
׀ֿאַךךיכטן 161 10 
האַךמאַט, דעך מסמ40ס 
אַךומךינגלען 94 ס1}0 ,60611616 0} 
׊׀ֿת (13125 ) 
דוךכךײַסן זיך 1010080 01624 ס0} 


255 


א֞ס איז געווען אין די ׊ײַטן ווען די ךוימעך 
הא֞ב֌ן נעהעךשט איב֌עך אךץ-ישךאל. עס 
הא־ט דעמאַלט נעלעב֌ט אַ גךויסעך × ×¢- 
לעךנטעך. עך הא־ט געהאַ֞ט אַ סך תלמי- 
דים און זײַנע תלמידים הא֞ב֌ן אים זייעך 
ליב֌ געהאַט. 
איז מען נעקומען שו די ךוימעך און מע הא־ט זי גע- 
זא־נט אַז דעך געלעךנטעך ךעדט שלעכטס קעגן זיי. הא־ט 
ךעך ךוימישעך קייסעך געהייסן טייטן דעם געלעךנטן. איו 
דעך נעלעךנטעך אַנטלאַ׀ֿן ׊וזאַמען מיט זײַן זון און הא־ט 
זיך ב֌אַהאַלטן אין אַ הייל. 
ב֌ײַם אַךײַנגאַנג ׀ֿון הייל זײַנען אױסנעװאַקסן טייטל- 
ביימעך און ׀ֿײַננב֌ײמעך. ׀ֿון אונטעך דעך עךד הא־ט זיך 
געע׀ֿנט אַ קװאַל װאַסעך. דעך געלעךנטעך מיט זײַן זון 
הא֞ב֌ן געגעסן די ׀ֿךוכט ׀ֿון די ב֌יימעך און געטךונקען דא֞ס 
װאַסעך ׀ֿון קװאַל. זי זײַנען געווען אין חייל דךײַ׊ן יא־׹. 
די ךוימעך הא֞ב֌ן ניט געוואוסט וואו דעך נעלעךנטעך 
נע׀ֿינט זיך, װײַל די ב֌יימעך הא֞ב֌ן ׀ֿאַךשטעלט די הייל. נא֞ך 
די תלמידים ׀ֿון דעם נעלעךנטן הא֞ב֌ן געוואוסט וואו דעך 
געלעךנטעך גע׀ֿינט זיך. איין טא־ג אין יא־׹, ל"× -ב֌עומך, 
׀ֿלענן זיי שטילעךחייט קומען זען דעם ךב֌ין. זיי ׀ֿלעגן 
נעמען מיט זיך ׀ֿײַל-און-ב֌ויננס און ש׀֌ײַז אױ׀ֿן וועג. 
׀ֿלענן זיי טךע׀ֿן ךוימישע סא֞לדאַטן װא֞ס הא֞ב֌ן זי 
גע׀ֿךענט -- וואוהין גייט אי׹ ? איז דעך ענט׀ֿעך געווען : 
--- מי׹ גייען שיסן חיות אין װאַלד. 
אַב֌עך זי זײַנען געקומען שום ךב֌ין און אַ נאַנ׊ן טא־ג 
געהעךט תוךה. דעךנא֞ך איו מען גענאַנגען שו׹יק אַהיים. 


אי 


4 
גי 


256 


דעךיב֌עך ׀ֿײַעךן יי֎דישע קינדעך דעם יום-טובֿ ל"ג-ב֌עומך 
ב֌יזן הײַנטיקן טא־ג. 


אל א־ל 
* 


דעך נא֞מען ׀ֿון דעם גךויסן נעלעךנטן איז געווען ךב֌י 
שמעון ב֌ן יוחאי. 


ל"ג ב֌עומך -- דךײַ און דךײַסיקסטעך טא־ג נא־ך דעך ׊ווייטעך נאַכט ׀ון ׀֌סח. 
עומך (זסנתעס) איז אַ מא֞ס געךשטן, װא֞ס מע ׀ֿלעגט יעדן טא־ג ב֌ךענגען 
אין ב֌ית:המדש, 49 טעג, ׀ון ׀֌סח ב֌יז שבֿועות. 


העךשן 
אַךײַנגאַנג 
קװאַל, דעך 


6 10 ׀ֿאַךשטעלן 
0)1,206 
0611 ,9011898 


6166 10 
׀ֿײַליאון-ב֌ויגן ש06זזג 224 שסס 


וי ט א יי 9 אאא א יל אי 
יט א א א - 


. 6 
ֹ דנ 2 אע 
56 בי . 7 . א׹י שאט 
(/' 6/ 5 = : 8 גאז * 59 יי י 
ט א : בע :יי׹ 2 ך א א גי" 
ט *י+ ם 2 9 8 / ' ) : יוין 4 ו3 4 יו ×§Ö¿ ו׹ 
: יש : א ׹ יו יי : 
5 ׹א ',; 6 יי יי 6 
55:547י1ה 46 1 0 , אאז . + הי" 
= 5 י 
ך ך ך 4 
יט י'/: 4 


בי 
אי י + שיך 
יי : ) 4 יי 
: : וו ך ׊עךי 
22 ס,, א 4 יי יש 
24 : ,*, -ש ? (* ' = 8 = 
2 י +6, שי . 5 - י ךעךט 
שי לי,..; 16 אל .)ך : :יב 
, : ג׀יךיג. גי 6 2 בי זי 2 
4 עטתם ‏ * ך ב׹ 2 
2 ך לג 2 : ,2 7 בש 
2 6 א ך יע 
אט = ו֌ 9 
׹ 3 א : ׹י׹ ייו 2 
י +אאז + שי . : תו "א - 
יי || 1 א דיג ייג 
ף: יי ,יהי 25 
. אי , "7 2 
-יי,, -. ב׹ ,22 ו = ׹בט : 7 2262 
4 6 = ׀ַידו֌ ךאט = ) י 4 : י = 
25 טאב ,12 26 ונ 4 5 
6 2 יע 5 
יי : יי , תב 2068 
א יע וי ,. 25 יט : 022 
גע ךאט 2 , /י 06 
7 6י2,, בא, *יועס דיי : - 
שז 2. ו׹ יי ב טיא : : 24/22 
2נך: ה דיה ךעך ש֎֌ = יי (2: 
זי ׹ א : א{ - 2 י 62 
. ֞ךֵל ו׹ ך - 0 יי 8 טי 4 
6 37 . + ' : - , - 
7 4 7 ושי א 5 = 7 * 
וי" { ת 2 
: א טי אל 
נ אע 0 א 6 { ?7 4 /+ 
2 יה טא 4 5 
גי = זוה 4 !'ט: י {+* גע 240 87 651 786 
| "ייו וי ווו ווו שו' א 1 
יו 


257 


זומעך-לעב֌, זומעך-לעב֌, 
זוניקע ׀ֿךײד, 

ב֌ךענגסט אונדז דעם שבֿועות 
אין גךינעם געקליידט, 


ליכטיקעך יום-טובֿ, 
װא֞ס זינגט אונדז אַ ליד 
׀ֿון יי֎דישעך ת֌וךה, 
׀ֿון ליב֌שאַ׀ֿט און ׀ֿךיד, 


ליב֌שאַ׀ֿט אין האַך׊ן 
און ב֌לומען אין ׀ֿעלד, 
װא֞ס ׀ֿאַך אַ ׀ֿךישע 
און ליכטיקע וועלט ! 


זומעך-לעב --- ליב֌עך, טײַעךעך זומעך, 
געקליידט --- א֞נגעטא֞ן אין אַ קלייד, 
׀ֿךיד --- ׀ֿךידן, 


די היטעךס ׀ון דעך תוךה 


ען גא־ט הא־ט ב֌אַשלא֞סן שו געב֌ן די תוךה 
׊וֹ ייַדן, הא־ט עך געװא֞לט זײַן זיכעך אַז 
יי֮דן װעלן טאַקע א֞׀֌היטן די מו׹ה. הא־ט 
נא֞ט געךו׀ֿן אַלע יי֮דן און זיי געזאַנט : 
-- ,איך װעל אײַך נעב֌ן די תוךה, 
אויב֌ אי׹ װעט געב֌ן אַ נאַךאַנטיע אַז אי׹ 
וועט זי טאַקע היטן". 
יי֮דן הא֞ב֌ן געװא֞לט ק׹ינן די מו׹ה, א֞ב֌עך זי הא֞ב֌ן נישט 
געוואוסט װא֞ס ׀ֿאַך אַ גאַךאַנטיע שו געב֌ן. 
הא־ט איינעך געזא֞נט: -- ,, לא־מי׹ נעמען דא֞ס נאַנ׊ע 
גא־לד און דא֞ס זילב֌עך און אַלע טײַעךע שטיינעך װא֞ס מי׹ 
הא֞ב֌ן און דא֞ס וועט זײַן אונדזעך גאַךאַנטיע". 
הא֞ב֌ן אַלע ׀ֿון אים געלאַכט : , שו װא֞ס דאַךף נא֞ט נאַלך 
א֞דעך זילב֌עך, א֞דעך טײַעךע שמיינעך ל" 
הא־ט אַן אַנדעךעך געזא֞גט: -- , לא־מי׹ נעב֌ן אַלץ 
װא֞ס מי׹ הא֞ב֌ן : אונדועךע שא֞ף, אונדזעךע קליידעך = + 
אַלץ". 
הא־ט מען װוידעך ׀ֿון אים געלאַכט: ,גא־ט דאַךף דען 
די קליידעך א֞דעך די שא֞ף? די נאַנ׊ע װעלט איז דאַך 
זײַגע". 
איז מען נעזעסן טךויעךיק און ניט געוואוסט װא֞ס שו 
ענט׀ֿעךן. 
הא־ט זיך אױ׀ֿנעשטעלט אַן אַלטעך מאַן און הא־ט 
געזאַגט : 
-- , לא־מי׹ געב֌ן װי א גאַךאַנטיע אַן אייב֌יקע זאַך. 
אויב֌ מי׹ וועלן ניט חיטן די תוךה, זא־לן די שטעךן ׀ֿאַך אונדז 
מעך ניט שײַנען". און דא֞ס גאַנ׊ע ׀ֿא֞לק הא־ט געשװא֞ךן 
ב֌ײַ די ליכטיקע שטעךן אַז זי װעלן חיטן די תוךח. 
הא־ט גא־ט געזא֞גט: -- ,איך קען ניט אַננעמען אַזא 


259 


שבֿועה. די שטעךן זײַנען אויך ניט אייב֌יק. עס זײַנען דא־ 
׀ֿינ׊טעךע נעכט, ווען מע זעט ניט די שטעךן. װעט אי׹ 
׀ֿאַךגעסן אײַעך שבֿועה". 

הא־ט אַן אַנדעך מאַן געזא֞גט: -- , לא־מי׹ שוועךן ב֌ײַ 
דעך שיינעך לבֿנה". א֞ב֌עך נא֞ט הא־ט געזא֞נט: -- ,איך 
קען אַזאַ שבֿועה ניט א֞ננעמען. ווען די לבֿנה איז ניטא־ אױ׀ֿן 
הימל א֞דעך זי איז ב֌אַהאַלטן אונטעך װא֞לקנס, װועט אי׹ 
׀ֿאַךנעסן אײַעך שבֿועה". 

הא֞ב֌ן זיך עטלעכע אױ׀ֿגעשטעלט און אױסגעךו׀ֿן: -- 
,א֞ב֌עך מי׹ שוועךן ב֌ײַ דעך זון, ב֌ײַ דעך ליכטיקעך זון. אַזאַ 
שבֿועה װועט גא־ט א֞ננעמען". | 

א֞ב֌עך גא־ט הא־ט געזא֞גט: -- ,איך קען אַזאַ שבֿועה 
ניט א֞ננעמען. אין די לאַנגע נעכט, ווען אי׹ וועט ניט זען 
די זון, קענט אי׹ ׀ֿאַךגעסן אײַעך שבֿועה". 

איז דא֞ס גאַנ׊ע ׀ֿא֞לק געזעסן טךויעךיק. קיינעך הא־ט 
נים געוואוסט װא֞ס שו טא־ן. הא־ט אַ קלונעך מאַן געזא֞גט : 
-- ,ווייסט אי׹ ׀ֿאַךװא֞ס גא־ט נעמט נים א־ן אונדועךע 
שבֿועות ? װײַל מי׹ לייגן ׀ֿאַך זאַכן װא֞ס געהעךן ניט שו 
אונדז. לאַמיך ׀ֿאַךלײגן דא֞ס װא֞ס געהעךט שו אונדז". 

-- , יא־, א֞ב֌עך דא֞ס װא֞ס מי׹ הא֞ב֌ן הא־ט קיין וועךט + 
ניט", -- הא֞ב֌ן אַנדעךע געזא֞גט. 

הא־ט קיינעך ניט געוואוסט װא֞ס שו ענט׀ֿעךן. אַלע 
הא֞ב֌ן געשוויגן. אין דעך לע׊טעך מינוט הא־ט זיך אױי׀ֿ- 
נעשטעלט אַ ׀ֿךױ און הא־ט געזאַנט: 

-- ,איך ווייס װא֞ס מי׹ װועלן געב֌ן. מי׹ װעלן געב֌ן 
וי אַ נאַךאַנטיע אונדזעךע קינדעך. אונדועךע אייגענע קינ- 
דעך וועלן זײַן די גאַךאַנטיע". 

אַלע זײַנען געב֌ליב֌ן שטיל. אַלע הא֞ב֌ן געטךאַכט : 
װועט גא־ט א֞ננעמען די קינדעך וי אַ גאַךאַנטיע ? װועט גא־ט 
האַלטן אַז די קינדעך זײַנען גומע היטעךס ׀ֿון דעך ת֌וךה ? 

הא֞ב֌ן זיי דעךהעךט גא֞טס שטים : -- ,יא־, אײַעךע קינ- 


200 


דעך נעם איך א־ן וי אַ גאַךאַנטיע. זא־לן אײַעךע קינדעך זײַן 
די היטעךס ׀ֿון דעך מודה. נעמט זי, א֞ב֌עך נעדענקט: אײַע- 
ךע קינדעך דאַך׀ֿן זײַן די היטעךס ׀ֿון דעך תוךה !" 

און אַזױ הא־ט גא־ט געגעב֌ן יי֮דן די ת֌וךה. 


(לויט אן אגדה) 


גאַךאַנטיע 6חסטם ׀ֿא֞ךלײגן 6קסזק 10 
שבֿועה 0 (16טשםמ׀) וועךט 6ט 


דעך ב֌אַהעל׀ֿעך און דעך װא֞לף 


דעך יוננעך ישׂךאל הא־ט קיין טאַטן ניט געהאַט און 
הא־ט קיין מאַמע ניט געהאַט. עך געדענקט ניט די מאַמע. 
זי איז געשטא֞ךב֌ן, ווען עך איז געווען נא־ך אַ קליין קינד. 
דעם טאַטן נעדענקט עך זייעך נוט. 

עך איז דעמא֞לט געווען זעקס יא־׹ אַלט. דעך קךאַנ- 
קעך ׀ֿא֞טעך איז געלענן אין ב֌עט און ישׂךאל איז געזעסן 
לעב֌ן ב֌עט און הא־ט געװויינט. מיט דעך ב֌יינעךדיקעך האַנט 
הא־ט דעך ׀ֿא֞טעך גענלעט זײַן ייַננעלע, אים נגעטךייסט און 
אים געזאַנם : 
| -- ,,מײַן ליב֌ קינד, שךעק זיך נישט. גא־ט ועט זײַן 
מיט די׹. זא֞לסט קיינמא־ל אין לעב֌ן ׀ֿאַך קיינעם און ׀ֿאַך 
קיין שום זאַך ניט מו׹א הא֞ב֌ן". 

דעך ׀ֿא֞טעך איז געשטאַךב֌ן. טיף אין האַך׊ן זײַנען 
אַךײַן זײַנע לע׊טע וועךטעך. ישךאל הא־ט זי קיינמא־ל 
ניט ׀ֿאַךגעסן. עך איז געב֌ליב֌ן איינעך אַלײן אױף דעך 
וועלט. מענטשן הא֞ב֌ן אים געהא֞ל׀ֿן, א֞ב֌עך דא־ך איז אים 
געווען שלעכט. עך איז א֞׀ֿט געווען הונגעךיק. עך הא־ט 
געליטן ׀ֿון קעלט. א֞ב֌עד אין די אױעךן הא֞ב֌ן שטענדיק 
געקלונגען די לע׊טע וועךטעך ׀ֿון זײַן ׀ֿא֞מעך: שךעק 
זיך נים, גא־ט איז מים די׹. זא֞לסט קיינמא־ל אין לעב֌ן ׀ֿאַך 
קיינעם און ׀ֿאַך קיין שום זאַך ניט מו׹א הא֞ב֌ן ! 


201 


ישךאל איז געװאַקסן אין אַ קליין שטעטל. די מענטשן 
׀ֿון שטעטל הא֞ב֌ן אים נעשיקט לעךנען אין אַ חד׹ און הא֞ב֌ן 
גע׊א֞לט ׀ֿאַך אים דעם מלמד. דעך ייַננגל הא־ט ליב֌ געהאַט 
דעם מלמד און הא־ט ליב֌ געהא֞ט ךא֞ס לעךנען. עך איו 
געווען אַ שטילעך, אַ ׀ֿאַךטךאַכטעך און הא־ט ניט אַלע 
מא־ל געהעךט װא֞ס דעך מלמד ךעדט. 

ישׂךאל הא־ט ליב֌ געהא֞ט דא֞ס לעךנען, א֞ב֌עך נא־ך מעך 
הא־ט עך ליב געהא֞ט די ׀ֿעלדעך און די וועלדעך אַךום דעם 
שטעטל. עך ׀ֿלענט אַװעק אױף גאַנ׊ע טעג ׀ֿון חד׹ און 
זישן אונטעך אַ ב֌וים. מע הא־ט געדאַך׀ֿט אים גיין זוכן. 
ווען מע הא־ט אים גע׀ֿונען, הא־ט מען אים גע׀ֿךעגט: -- 
׀ֿאַךװא֞ס אַנטלױ׀ֿסטו אין װאַלד ?* 

דעך ייַנגל הא־ט ניט געענט׀ֿעךט. עך איו שטיל גע- 
נאַננען שו׹יק אין ח׹׹. עם ׀ֿלעגן אַװעקנײן עטלעכע טעג, 
און עך איז ווידעך נעלא֞׀ֿן אין װאַלד. 

די מענטשן ׀ֿון שטעטל הא֞ב֌ן געזען אַז זייעךע ׹ייד 
העל׀ֿן ניט. שלאַנן אים הא֞ב֌ן זי ניט געטא֞ךט -- עך איז 
דא־ך אַ יתום. הא־ט מען אים געלא֞זט שו ׹ו. עך זא־ל טא־ן 
װא֞ס עך וויל. אַזױ איז ישׂךאל געװאַקסן ב֌יו עך איז אַלט 
נעװא֞ךן ׊וועלף יא־׹. 

ישׂךאל הא־ט אישט געװא֞לט אַליין ׀ֿאַךדינען ׀ֿאַך זיך. 
נא֞ך װא֞ס קען טא־ן אַ ׊װעל׀-יא֞ךיקעך ייַנגל ? הא־ט מען 
נעטךאַכט ב֌יז מע הא־ט ׀ֿאַך אים גע׀ֿונען אַךב֌עט. עך איז 
געװא֞ךן אַ ב֌אַהעל׀ֿעך ׀ֿון זײַן מלמד. 

װא֞ס טוט אַ ב֌אַהעל׀ֿעך ׀ֿון אַ מלמד ? עך דאַךם 
קומען שו די קינדעך אַהײם, עך דאַךף העל׀ֿן זי א־נטא־ן זיך. 
עך דאַךף זאַגן מיט זיי די ב֌ךכות. עך דאַךף זיי ׊ונױ׀ֿנעמען 
און ׀ֿיךן אין חד׹ אַךײַן. אין א־װונט דאַךם עך זי ׀ֿיךן אַהים. 

ווען עס זײַנען געווען ב֌לא֞טעס נא־ך אַ ךעגן, א֞ךעך 
דעך שניי איז געווען שו טיף, הא־ט ישׂךאל געטךא֞גן ד׹י קלע- 
נעךע קינדעך אוים די ׀֌לײ׊עס. עך הא־ט זייעך ליב֌ גע- 


202 


האַט די קינדעך. די קינדעך הא֞ב֌ן ליב֌ געהאַט דעם יונגן 
ב֌אַהעל׀ֿעך. דעך ב֌אַהעל׀ֿעך ׀ֿלענט ניין מיט די קינדעך 
און זינגען שיינע לידעך. אין זוניקע טעג איז מען ניט נלײַך 
געגאַנגען אין חד׹. מען איז גענאַנגען אַ ביסל איב֌עך ׀ֿעל- 
דעך, מען איז אַ ב֌יסל גענאַנגען דו׹כן װאַלד. די ׀ֿעלדעך 
און דעך װאַלד זײַנען ׀ֿול געװא֞ךן מיט געלעכטעך און מיט 
לידעך ׀ֿון די קליינע קינדעך. 

עס איז געווען ווינטעך. דעך שניי הא־ט ב֌אַדעקט די 
וועלט. עם איז א֞ב֌עך געווען אַ שיינעך טא֞נ. ישׂךאל הא־ט 
נע׀ֿיךט די קינדעך דו׹כן װאַלד, 

איין מא־ל איז אַ װא֞לף אַךױס ׀ֿון דעם טי׀ֿן װאַלד, 
געקומען נענטעך שום שטעטל, װײַל עך איז געווען זייעך 
הונגעךיק. די קינדעך הא֞ב֌ן דעךזען דעם װא֞לף און זיך 
זייעך דעךשךא֞קן. ישׂךאל הא־ט זיך ניט דעךשךאַקן. עך 
הא־ט זיך דעךמאַנט די וועךטעך ׀ֿון זײַן ׀ֿאַטעך: זא֞לסט 
קיינמא־ל אין לעב֌ן ׀ֿאַך קיין שום זאַך נים מו׹א הא֞ב֌ן. 

ישׂךאל הא־ט געהאַט אַ שטעקן אין האַנט. ווען דעך 
װא֞לף איז זי ב֌אַ׀ֿאַלן, הא־ט ישׂךאל מיטן שטעקן גענעב֌ן 
דעם װא֞לף אַ קלאַ׀֌ איב֌עךן קא֞׀֌. עך הא־ט געקלאַ׀֌ט מים 
אַלע זײַנע כ֌וחות. דעך װא֞לף איז גע׀ֿאַלן אַ טויטעך. 

וועגן דעם יונגן ב֌אַהעל׀ֿעך, דעם העלד, הא־ט מען 
דעךנא֞ך געךעדט אין שטעטל. ׀ֿון דא־׹טן איז די מעשׂה 
געװא֞ךן ב֌אַוואוסט אומעמום. 

ווען דעך ב֌אַהעל׀ֿעך ישׂךאל איז אױסגעװאַקסן, איז עך 
געװא֞ךן זייעך אַ ב֌אַךימטעך מאַן. דא֞ס איז ך' ישׂךאל ב֌על- 


שם-מובֿ. 
(י. מ. לוט אַ לעגענדע) 
באַהעל׀ֿעך זטק|סח 5 ז462006 ׊ונוי׀ֿנעמען זטהו22 0} 
ביינעךדיק ׊מסט ז1026106 1246 10 
געליטן 0 ב֌לא֞טעןס) 4טחז 
מלמד -- (106120066) בעלישם-טובֿ -- ( ׊+ס01ז21506ט ) 
לעךעך ׀ין אַ חד׹ דעך װא֞ס הא֞ס אַ גוטן נא֞מען 


263 


דעך כ֌ישוםף-׹ינג 


ס הא־ט געלעב֌ט אַמא֞ל אַ גךויסעך סולטאַן 
װא֞ס זײַן נאַמען איז געווען סאַלאַדין. 
דעך יי֎דישעך חכם נתן איז נעווען זײַן 
׀ֿךײַנד. איין מא־ל הא־ט סאַלאַדין געךו׀ֿן 
שו זיך נתן דעם חכם און הא־ט אים אַזױ 
געזאַגט: 

-- , ׀ֿאַךאַן אויף דעך וועלט דךײַ גךויסע ךעליגיעס: 
די יי֎֞דישע, די קךיסטלעכע און די מוסולמענישע. װא֞סעך 
ךעליגיע איז די אמתע ? עס קען דא־ך נא֞ך זײַן איין אמתעך 

גלױב֌ן. וועלכעך איז דעך אמתעך?". 


נתן הא־ט זיך ׀ֿאַךטךאַכט און עך הא־ט דעך׊יילט דעם 
סולטאַן אַזאַ מעשה: 


264 


-- ,אַמא֞ל הא־ט נעלעב֌ט אין אַ מז׹ח-לאַנד א מאַן 
װא֞ס הא־ט געהאַט אַ טײַעךן ׹ינג. דעך ׹ינג איז געווען אַ 
כ֌ישום-׹ינג. עך עס הא־ם אים נעמךאַנן איז געווען ב֌אַליב֌ט 
ב֌ײַ אַלע מענטשן. דעך׀ֿאַך הא־ם דעך מאַן קיינטא־ל נים 
אַךא֞׀֌גענומען זײַן ׹ינג ׀ֿון זײַן ׀ֿינגעך און הא־ט אים געהים 
וי דעם שװאַך׊אַ׀֌ל ׀ֿון אויג. ווען דעך מאַן הא־ט דעך׀ֿילט 
אַז עך האַלט ב֌ײַם שטאַךב֌ן, הא־ם עך אַךײַנגעךו׀ֿן זײַן ב֌אַ- 
ליב֌טסטן זון און הא־ם אים איב֌עךגעגעב֌ן דעם ׹ינג. אַזױ 
איז עס גענאַנגען ׀ֿון דו׹ שו דו׹. 


ב֌יו דעך ׹יננ איז נעקומען שו אַ מאַן װא֞ס הא־ט נעהאַט 
דךײַ זין און עך הא־ט אַלע דךײַ זין ליב֌ געהא֞ט. וועמען זא־ל 
עך א֞׀֌נעב֌ן דעם ׹ינג ? הא־ט דעך מאַן נעמטךאַכט און עך 
| הא־ט גע׀ֿונען אַן ע׊ה. עך הא־ט געךו׀ֿן אַ נאַלדשמיד און 
הא־ט אים געזא֞נט : 


-- ,מאַך מי׹ נא־ך שוויי ךיננען װא֞ס זא־לן זײַן ׀ונקט 
אַזױ װי א֞ט דעך ׹יננ". 


דעך נא֞לדשמיד איז געווען זייעך אַ גוטעך מײַסטעך 
און עך הא־ט געמאַכט נא־ך שוויי ךינגען װא֞ס זיינען געווען 
׀֌ונקט וי דעך כ֌ישום-׹ינג. דעך מאַן אַלײין הא־ט שוין נים 
געקענט וויסן, וועלכעך ׹ינג איז דעך עכטעך און וועלכע 
זײַנען די נא֞כנעמאַכטע. דעך מאַן הא־ט אַךײַנגעךו׀ֿן יע- 
דעךן ׀ֿון די זין ב֌אַזונדעך און יעדעך זון הא־ט ב֌אַקימען 
אַ דינג. יעדעך זון הא־ט זיך גע׀ֿךײט מיט דעם ׹ינג און יע- 
דעך זון הא־ט נגעטךאַכט : 


-- ,מיך הא־ט דעך ׀ֿאַטעך אויסנעקליב֌ן א֞׀֌׊ונעב֌ן זײַן 
כ֌ישום-׹יגנ", 


ווען דעך מאַן איז נעשטא֞ךב֌ן, הא־ט יעדעך זון אַנגעטאַן 
אַ ׹ינג און יעדעך זון הא־ט נעטךאַכט אַז עך איז דעך הוי׀֌ט 
׀ֿון דעך מש׀֌חה. הא֞ב֌ן די דךײַ זין א֞נגעהױב֌ן זיך שו ק׹ינן 


265 


איינעך מימן שװוייטן. יעדעךעך הא־ט ב֌אַשולדיקט די אַנ- 
דעךע שוויי ב֌ךידעך אַז זיי ט׹א־גן ׀ֿאַלשע ךינגען. 


זײַנען אַלע דךײַ ב֌ךידעך אַװעק שו אַ קלונן ךיכטעך. 
דעך ךיכטעך הא־ט זיי אַלעמען אויסנעהעךט און עך הא־ט 
נעזאַנט : 


-- , אַלע דךײַ ךינגען זײַנען גלײַכע. קיינעך קען ניט 
דעךזען אַן אונטעךשייך ׊װוישן זיי. א֞ב֌עך איינעך ׀ֿון די 
ךינגען איז דעך כ֌ישו׀-׹ינג. דעך ב֌ךודעך װא֞ס אַלע װועלן 
אים ליב֌ הא֞ב֌ן איז דעך װא֞ס ט׹א־גט דעם כ֌ישום-׹ינג. דע" 
ךיב֌עך נייט און זעט אַז אײַעך אינענע מש׀חה, אַו 
אַלע אײַעךע שכנים, אַז אַלע מענטשן זא־לן אײַך ליב֌ הא֞ב֌ן. 
װאַךט ב֌יז מענטשן װועלן זא־נן: א֞ט דעך ב֌ךודעך טךא֞נט 
דעם כ֌ישום-׹ינג. עך איז דעך קלינסטעך, עך איז דעך 
ב֌עסטעך, אים הא֞ב֌ן אַלע ליב֌". 


׀ֿךאַגעט: 


1 נתן דעך חכם איז געווען א יי־ד. ׀ֿאַךװא֞ס הא־ט עך ניט געזא֞גט 
דעם מוסולמענישן סולטאן אַז די יי֎דישע ךעליגיע איז די אמתץ ? 


92. װא֞ס לעךנט אונדז די מעשׂה װא֞ס נתן דעך חכם הא־ט ׊וגעטךאַכט ? 


נתן (מ5ס1׊!) גא֞לדשמיד 0110ח280145 
חכם (מז1:20486) עכט 6)ת26 
6 (מגנת 196/ט נא֞כגעמאַכט ,11112166 

באַליבט 064 ,1064 4161466:)ט0סס 
שװאַך׊אַ׀֌ל 66 106 04 11קטק הױ׀֌ט, דעך 620 
ע׊ה | 4436 (6/026) ב֌אַשולדיקן 6 0} 
4 שץגש 2 אונטעךשייד 1166 


4 0 08 0 0 6 0 אט 4 )666)),)00)06066 6 ,6 66 ,)6,ט { , 8 { 48 8), 0 8 6 0 8.0 66 


7 הל 2 אע 
2 1 4 


שג 5 
3 א -+ 
5 .: . 


4 


-+ 
: אט יט 17 די 2 21 
6 יי אט 0 1 ישך 
:ט 2 בעג : ק = 2 


206 


וואונדעך 


וואונדעך איב֌עך וואונדעך, 
אומעטום, אין אַלץ ! 

אין אונדזעך ב֌ךויט דעם שװאַך׊ן, 
אין אונדזעך װײַסן זאַלץ, 


און אין דעם ב֌לויען װאַסעך 
װא֞ס שטילט דעם דאַךשט אונדז אײַן, 4 7 
און אין דעם ׹ויטן ׀ֿײַעך 7 יע 
װא֞ס װאַךעמט אונדז מיט שײַן, 7 2 


6/ //שיי} 


7 


און אין דעם קינדס געלעכטעך 
װא֞ס הילכט ׀ֿון מאַמעס שויס, 
און אין די קליינע קינדעך 
װא֞ס װאַקסן גךויסע אויס, 


אוי, וואונדעך איב֌עך וואונדעך, 
וואונדעך א־ן אַ שיעוך ! 
און ׀ֿון אַלע וואונדעך, 


קינדעך, זינגען מי׹, 
(מאַני לייב֌) 


261 


שו די לעךעךס 


דא֞ס ב֌וך ;יי֎דישע קינדעך ג' * איז ב֌אַשטימט ׀ֿאַךן ד׹יטן לעךניא֞ך. דא֞ס 
אי׊טיקע ב֌וך איז אַ גךינטלעכע איב֌עךאַךב֌עטונג ׀ון דעם ׀ֿךי֎עךדיקן ב֌וך 
׀ֿאַךן ד׹יטן לעךניא֞ך ;דא֞ס לעב֌עדיקע װא֞ךט?. מי׹ הא֞ב֌ן ׀ֿון דא־׹טן אַךײַנגע- 
נומען דעם גךעסטן טייל מאַטעךיאַל, א֞ב֌עך דוךכגעלא֞זט די דעך׊יילונגען און 
לידעך װא֞ס זיי הא֞ב֌ן זיך אַךױסגעװיזן שו זײַן שו שוועך ׀ֿאַךן ד׹יטן לעךניא֞ך, 
וי אויך דעם מאַטעךיאַל, װא֞ס זײַן דעך׊יַעךישעך וועךט איז אונטעך אַ ס׀ֿק. 
דא֞ס װא֞ס מי׹ הא֞ב֌ן יא־ אַךײַנגענומען ׀ֿוֹן /דא֞ס לעב֌עדיקע װא֞ךט? הא֞ב֌ן מי׹ 
איב֌עךגעשךיב֌ן, כ֌די שו מאַכן דא֞ס לשון ׀֌שוטעך און דעם סי׀֌וך המעשׂה 
קא֞נדענסיךטעך. - אין דעם אישטיקן ב֌וך גייען אַךײַן נײַע מאַטעךיאַלן װא֞ס 
זײַנען אין די ׀ֿךיעךדיקע לעךנב֌יכעך ניט געווען און עטלעכע דעך׊יילונגען 
און ׀֌א֞עמעס ׀ון דעם ב֌וך ,דא֞ס יי֎ַדישע װא֞ךט?. 


;יי֎דישע קינדעך ג' " איז אַ דיךעקטעך המשן ׀ון ;יי֎דישע קינדעך ב֌'". 
אונדזעך ב֌וך איז געב֌ויט אויף דעם זעלב֌יקן יסוד ׀ון אַ קא־נט׹א־לי׹טן װא֞קאַ- 
ב֌ולאַך. די אַלע נײַע וועךטעך װא֞ס קומען שו שו אַ דעך׊יילונג א֞דעך שו אַ ליד 
וועךן געגעב֌ן און ׀ֿאַךטײַטשט גלײַך נא־ך דעם טעקסט. אב מע האַלט זיך 
שטךענג בײַם סדך ׀ֿון לעךנב֌וך, קענען ניט זײַן קיין שװעךיקייטן ב֌נוגע 
װא֞קאַב֌ולאַך. אויב֌ דעם לעךעך קומט אויס שו לעךנען אין אַן אַנדעך סדך, 
דאַךף עך אױסגע׀ֿינען וועלכע נײַע װעךטעך עס װעט אים אויסקומען שו 
׀ֿאַךטײַטשן. ליידעך הא֞ב֌ן מי׹ איב֌עך טעכנישע און מאַטעךיעלע טעמים ניט 
געהאַט קיין מעגלעכקייט ׊ו׊וגעב֌ן שום סוף לעךנב֌וך אַ ועךטעךב֌יכל, וי 
מי׹ הא֞ב֌ן עס געטא֞ן בײַ ,יי֎דישע קינדעך ב֌'". מי׹ ׀֌לאַנעװען װי אַ שוגא־ב 
אַ ב֌אַזונדעך וװועךטעךב֌יכל ׀ֿאַך דעם ב֌וך. 


מי׹ הא֞׀ֿן אַז ,יי֎דישע קינדעך ג'" װעט גךינגעך מאַכן די אַךב֌עט ׀ֿון די 
חבֿךים-לעךעךס אין דעם ד׹יטן לעךניא֞ך און מי׹ ווינטשן זיי א ׀֌עולה אין 
לעךנען. מי׹ ב֌עטן אונדז אַךײַנשיקן קךיטישע א֞נװײַוונגען, װא֞ס מע װעט זײ 
קענען נעמען אין אַכט בײַ אַ ש׀֌עטעךדיקעך אײ׀ֿלאַגע. 


מי׹ ב֌אַדאַנקען אַלע חבֿךים װא֞ס הא֞ב֌ן אונדז מיטגעהא֞ל׀ֿן מיט זייעךע 
ע׊ות. מי׹ ב֌אַדאַנקען אַלע מחב֌ךים װא֞ס מי׹ הא֞ב֌ן אַךײַנגענומען זייעךע 
דעך׊יילונגען און לידעך אין מי׹ ב֌עטן אַז זײי זא־לן אונדז מוחל זײַן, וען 
אונדז איז אויסגעקומען שו קי׹שן א֞דעך אַךײַנ׊וב֌ךענגען ש׀ךאַכיקע ׀ֿאַךי 
גךינגעךונגען אין זייעךע טעקסטן. מי׹ ב֌אַדאַנקען די אַלע װא֞ס מי׹ הא֞ב֌ן 
אויסגעני׊ט זייעךע אילוסטךאַ׊יעס אין ס׀֌ע׊יעל די מא֞לעךין שי׹ל װאַלע׊קי 
װא֞ס הא־ט געמאַכט ׀אַך אונדז אַ שא־ל נײַע אילוסטךאַ׊יעס. לסיף דאַנקען מי׹ 
דעם ב֌ילדונגס-קא֞מיטעט ׀ין אַךב֌עטעך-׹ינג װא֞ס גיט אַךױס דא֞ס לעינב֌וך. 


זלמן יע׀ֿךויקין 
יודל מאַךק 


208 


אותיות -- י 


3 
= 


, שמחת-ת֌וךה -- ה, באַךקאַן, 


. אַמא֞ל איז געווען (׀ֿא֞לקס-ליד) 


אינהאַלט 


זיַט 


ח. ךאַדא֞שי׊קי. . 3 
קינדעך 


מאַךש-ליד -- 
ישחק קאַ׊ענלסא֞ן . . . . .. . 4 


. אַ ׀ֿײיגעלע -- לויט 


שלוםס-עליכם . . . . 6 6 . . . 5 

׀ֿאַךװא֞ס טךע׀ֿט עך -- לויט 

יהודה ששטיינבעךג . . . . , . 7 
דךײַ יי֎נגעלעך -- י. גויכבעךג 9 
אַ גוטעך ביךגעך -- ל. ׀ֿוךעם 1 


יום"טובם מעשׂיות 
לשנה טובֿה -- י. גױכבעךג . 16 


. דעם זיידנס שו׀ֿך -- 


בעךל סיגאַל 1 + 5 9 : 9 4 9 17 
יום-כ֌י׀֌וך -- מ. א־לישקי . . 


. דעך ךבֿ װא֞ס איז געקומען 


ש׀֌עט שו כל נד׹י 


(׀ֿא֞לקס-מעששה) 23 


9 : : 9 4 + 9 


. אַ סוכ֌ה ׀ֿון שלום --- לויט 


י האַל׀עךין . . . . . . . ., 


ת֌וֹךה איז די בעסטע סחוךה 
(אַגדה) . . .. . 30 


32 


28 


: 1 9 9 9 + 


אַמעךיקע 
אַמעךיקע איז װוײַט, װײַט . . 
שו אַ נײַעך וועלט, לויט 


דבו׹ה ׀ֿעסין . 6 . . . . .. . 36 


. דא֞ס שיכל -- 


דזשעךאַלד בלידשטיין . . . . 41 
מעשיות 
44 


33 , 


1 


. דעך קלוגעך מש׀֌ט אֲגדה) . . 


זײַט 

. דא֞ס בעסטע איז שו זײַן 
׀ֿךײל׊ך .... 4 + 6 .6 0 . 45 
, שוויי בךידעך (אַגדה) . . . . . 46 
דךײַ קלוגע ע׊ות . . . , . , 48 


שבת 
דעך שב֌ת קומט .. .  .‏ , , 54 
יוסף דעך שב֌ת:היטל+ 
(׀ֿא֞לקס-מעשח) + + + + 6 .., 
אַ מעשׂה מיט אַ מטבע -- לויט 
ש. י עגנן , . 58 


55 


1 6 43 6 3 1 


. דעך ׀ֿיךשט און דעך ייַד 


(׀ֿא֞לקס-מעעזה) . . 62 
אונדזעך שול 


די יי֎דישע שול -- 
אַבֿךהם ךייזען , 


8 6 49 4 


56 . 


6 + 9 9 + + 


אַבֿךהם ךייזען שו גאַסט אין אַ 


יי֎דישעך שול -- י. מלא֞טעק 66 


. חנהלעס טאַטע -- לױט 


דניאל ׀עךסקי . . . . . .. . 69 


משהלע קאַ׀֌יטאַן -- 


מאַשע שטוקעך ׀֌אַיוק . . . 711 


. מאַמעס הא־בן ליב שו וויינען -- 


בעךל סיגאַל + 9 4 9 4 6 09 9 79 


. אַ יידישע שול -- חנן קיעל . 83 


חנוכ֌ה 


. אַכט קליינע בךידעך--אַלף כץ 84 
. די מעשׂה ׀ֿון חנוכ֌ה --- 


85 . . . 
90 . 


יודל מא֞ךקץ .. . . ... . 
דעך העלד אלעזך . . . . .. 


חנוכ֌ה-געלט -- לויט 
שלום עליכם 4 . 2 . 2 , 92 
. חנוכ֌הזשטעךן -- ש. ׀ֿךוג . . 100 


269 


זײַט 


6 חנוכ֌ה-ליכט -- לויט 
אַהךן מגיד . . . . . . . . ... 101 
7 לכבֿוד חנוכ֌ה---ח. × . ב֌יאַליק--- 
יי֎דיש י. גויכבעךג . . . . . 105 
אַךבעט 
1 דא֞ס ליד ׀ֿון ב׹ויט -- 
מאַני לייב . . .., , 106 
2 דעך ׀֌ױעך און דעך אוש׹ . , . . 108 
3 דךײַ גךויסע מענטשן .... . 110 
4 מיט אַ נא־דל, א־ן אַ נא־דל 
(׀ֿא֞לקס-ליד) . . . . . . . . . 112 
5. מוזסט וועךן בעסעך שו דײַן 
אַךבעטעך (אַגדה) . . . . . . 112 
6 איידעך גא־ט הא־ט באַשאַ׀ֿן 
דעם מענטשן . . . . . . . . 115 
7. דעך בךיווטךעגעך -- 
װא֞לף יתין . ..... . ..., , 119 
8 אין עךגעץ-לאַנד -- 
י. ל. ׀ךץ 4 .2 . ... 121 
יי֎דישילשון 
1. יי֎דיש לשון -- א. שינדלעך . 128 
2 אַ ׀֌אַךיזעך מיידעלע אין 
גניודיא־׹ק---אַ. דאַװידא֞וויטש: 129 
3. דעך שווילינג -- י. מאַניק . . 135 
4 דעך יונגעך דא֞קטעך -- 
בעךל סיגאַל ... .. .... .. . 127 
5 יי֎דיש -- ש. טענעךא֞ווסקי . . 142 
מעשׂיות 
{; קוק ניט אויף דעך כ֌לי -- 
(אַגדה) ב 6 6 8 8 .020 02 142 
2 איך װעל טא־ן װא֞ס מיין טאַטע 
הא־ט געטא֞ן (׀ֿא֞לקס-מעשה) . 144 
2 די ביימעך און דא֞ס אײַזן . . . 147 
4 אַבֿךהם הא־ט ׀ֿאַךשטאַנען -- 
אַגנדה. . . . . .. ...2 /14 
5 דעך זון װא֞ס וויל לעךנען 
(אַגדה) 4 . . .6 ...22 150 
6 דעך ׊ױבעךמאַן -- יהוא֞ש . 152 
7 דא֞ס וואונדעךלעכע ׀ֿײ׀ֿל -- 
(׀ֿא֞לקס-מעעזה) . . 2 . 2 2 2 155 
חמשה עשך בשבט 
1 טיו בשבֿט -- מ. א־לישקי . . 159 


20 


זייט 
2. דעך טייטלבוים -- 
י. שטיינבעךג . . . . . .... 160 
3 קינדעך גייען (׹חל, -- יי֎דיש-- 
שזך) .. ...2 ...., 162 
אַמעךיקע 
1. אַמעךיקע -- אַבֿךהם ךייזען. . 164 
2. דזשא֞ךדזש ואַשינגטא֞ן און 
די יי֮דן ׀ֿון ניו- ׀֌א֞ךט . . . 165 
3 אַ יי֎דישע מיידל און 
װואַשינגטא֞ן (לויט עלמאַ 
עהךליך לעווינגעך) . . . . . 168 
4 לינקא־לן און אַ יי֎דישעך 
סא֞לדאַט -- ל, סילוועך . . . 175 
5 דעך שלעכטעך ת֌למיד 
יאַנקל נא֞סקא֞וויץ . . . . . . 180 
׀֌וךים 
1; די מגילה -- י. גויכבעךג . . 188 
2. די מעשׂה ׀ֿון ׀֌וךים 
| = לעא֞ן עלבע ... . . .. . . 189 
3 המנס ׀֌לאַן -- חנן קיעל . . . 194 
4 שוליב די קינדעך . . .. . . . 195 
5 קום איך אַךײן שו ש׀֌ךינגען-- 
(׀ֿא֞לקס-ליד) . . . . . . . . 196 
6. ׀֌וךים -ש׀֌ילעךס ' --- לויט 
שלום-עליכם 4 6 .9202 2.2 197 
7. ׀֌וךים-ליד---אלחנן א ינדעלמאַן 201 
שוועך לעבן 
1 די נויט -- מאַני ליב . 202 
2 די מאַמע און די קינדעך -- 
ש. ב. שיון, יי֎דיש : 
ה. באַךקאַן . 2 2 .2 2 .2 205 
3 מײַן יי֎נגעלע -- 
מא֞ךיס ךא֞זענ׀ֿעלד . . . . . 209 
׀ַ֌סחה 
משה -- אַבךהם ךייזען . 21 
2 די מעשׂה ׀ֿון ׀֌סח -- 
יודל מאַךק . . .  .‏ . . ... 212 
2 שינד א־ן די ליכט -- ש. ׀ֿךוג 221 
4 אליהו הנביאס כ֌וס 
(׀ֿא֞לקס-מעעזה) 4 ...2 2 . 222 
5 דעך בוים און דעך סדך -- 
אַלף כץ .. .., 4 .2 .2 2 226 
6 אליהו הנביא -- שלום עליכם 228 


זייט זייט 
, ביי ל֮י ין מדב֌ך -- 
אין טךויעך 2 ביימעך בליען אין מדב֌ 


מ. א. .4 6 . 6 6 6 6 6 6 6 2 246 
1 יזכ֌וך-ליכט --- מאַשע 3 דודל -- ׀ֿײגל עאַ׀ֿךאַן . . . 251 
1 5 יוק 4 2 1 4 4 4 ג 4 2 
שטוקעך האַיוק : לייג בעומך 


2. דא֞ס ׀֌עקעלע ׀֌וטעך -- 


װלאַדקע . . ..... , , 225 1 ל"ג ב֌עומך (אַגדה) . . . . . . 256 
2. אליהו הנביא אין געטא֞ -- שבועות 

אלחנן אינדעלמאן ‏ - * - י 275 {. שבֿועות .. .... ..... 258 

4 אַ יי֎דיש קינד מיט אַ 2 די היטעךס ׀ֿון דעך ת֌וךה 
׊עטעלע -- יעקבֿ ׀֌אַט . . . 240 (לױט אַן אַגדה) . . . . . , . 259 

5 כינעם מי׹ מיט אַ שטיינדל --- 2 דעך באַהעל׀ֿעך און דעך 
אלחנן אינדעלמאַ. . . . .. 243 װא֞לף (י. מ. לוט אַ לעגענדע) 261 
| 4 דעך כישוף-׹ינג . . . . . . . 264 
ישׂךאל וואונדעך -- ׀ֿון מאַני לייב . . . 267 


}. זײַט געגךיסט -- י, גױיכבעךג 244 שו די לעךעךס .. . . . . .... 268 


די אילוסטךאַ׊יעס זײַנען ׀ֿון י. שלא֞ס: זײַטן 4, 16, 32, 44, 50, 55, 65 
9, 84, (קע׀֌ל), 85, 100, 106, 410, 128, 143, 158, 164, 168, 175, 188, 189, 
2, (קע׀֌ל), 211, 212, 222, 223, 240, 251, 258, (ב֌ילד), 267, 


׀ֿון שי׹ל גךאַבליאַ װאַלע׊קי: זײַטן 11, 19, 23, 27, 33 (דעך אות) 36, 
3 46 71, 77 103, 129, 139, 148, 154, 195, 202, 205, 228, 231, 234, 235, 
6, 256 (דעך אות), 259, 264, 


׀ֿון 9. שךון: זײַטן 3, 17, 28, 54, 244, 


׀ֿון שויךלין קנאַךינג (גענומען ׀ֿון ב֌וך : די גא֞לדענע ׀֌אַווע", אַךױסגעגעבן 
׀ֿון יוסף כ׹א־מא־וו ׀ֿא֞נד): זײַטן 9, 249, 


׀ֿן העךשל דאַנילעוויטש: זײַט 221, 
׀ֿון יואל לעוויט: ב֌ילד ,די עךשטע ט׹יט", זײַט 128, 


איגנאַ׊י וויץ (׀ֿון ,ליײענב֌וך" און ׀ֿון ,מײַן ליענב֌וך", אַךױסגעגעבן אין 
װואַךשע, ׀֌וילן) זײַטן 121, 127. 


מאַקס באַנד (אַ ייַנגעלע) זײַט 210, 


211